GəNCƏ- 2017 MÜNDƏRİcat mövzu I genetikanin predmeti


Genetikanın inkişaf mərhələləri



Yüklə 2,04 Mb.
səhifə2/23
tarix08.04.2018
ölçüsü2,04 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

5.Genetikanın inkişaf mərhələləri


XX əsrin əvvəllərində bitkiçilikdə və heyvandarlıqda tədqiqatlar nəticəsində əlamətlərin valideynlərdən nəslə keçməsi haqqında çoxlu məlumatlar toplanmışdır. XVIII əsrin ikinci yarısında alman alimi İ.Kelreyter 54 növ bitkilərin hibridlərini tədqiq edərək əlamətlərin nəslə keçməsinin bəzi qanunauyğunluqlarını müəyyən etmişdir. O, ilk dəfə olaraq bitkilərdə müxtəlif cinslilik aşkar etmişdir. Bundan əlavə Fransada O.Sajre və Ş.Noden, İngiltərədə T.Nayt, Almaniyada A.Qartner, bitkiçilikdə növ-lərarası və növdaxili çarpazlaşmalar nəticəsində xüsusi əhəmiyyət kəsb edən nəticələr əldə etmişdirlər. Lakin bu alimlər əsasən əlamətlərin kompleks şəkildə valideynlərdən nəslə keçməsini öyrənərək, ayrı-ayrı əlamətlərin nəslə keçmə xassəsinə fikir vermir-dilər. Buna görə irsiyyətin qanunauyğunluqları öz düzgün həllini tapa bilmirdi. Ç.Darvin (1809-1882) "Növlərin mənşəyi" və sonrakı əsərlərində irsiyyət və dəyişkənlik hadisəsilə məşğul olan alimlərin, təbiətşünasların təcrübəsini ümumiləşdirərək müəy-yən etmişdir ki, təbii seçmə ilə yanaşı irsiyyət və dəyişkənlik təkamülün hərəkətverici qüvvələridir. Darvinin təkamül nəzəriyyəsi genetikanın inkişafında mühüm rol oyna-yaraq irsiyyət və dəyişkənlik hadisəsinin mahiyyətini izah edən bir sıra fərziyyə və nəzəriyyələrin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Onlardan biri Daıvinin özünün irəli sürdüyü "müvəqqəti pangenezis fərziyyəsi" idi. O, güman edirdi ki, orqanizmin bütün hüceyrələrindən xüsusi cisimciklər (hemmulalar) ayrılır və qanın axarı ilə cinsi hüceyrələrə ötürülür və sonrakı nəslin fərdi inkişafı zamanı həmin tipli hüceyrələrə çevrilir. Bu fərziyyənin əsasında düzgün fikir dururdu ki, cinsi hüceyrələrin tərkibində xüsusi hissəciklər var və onlar gələcək nəslin əlamət və xüsusiyyətlərinin inkişafını təmin edir, lakin bu hissəciklərin cinsi hüceyrələrə qeyd olunan yolla keçməsi təsəvvürü düzgün deyildi.

Genetika elminin banisi çex alimi Qreqor Mendel (1822-1884) hesab olunur. O, ilk dəfə irsiyyətin öyrənilməsində elmə əsaslanan üsul işləyib hazırlamışdır və bitki hibridlərinin üzərində apardığı tədqiqatlarında əlamətlərin irsən keçməsinin ən mühüm qanunlarını müəyyən etmişdir. Mendel tədqiqatlarının nəticələri ilə ilk dəfə Brno şəhərində təbiətşünaslar cəmiyyətinin iclasında "Bitki hibridləri üzərində tədqiqatlar" adlı məruzə ilə çıxış etmiş və bu əsər 1865-ci ildə həmin cəmiyyətin "Elmi əsərlərində" dərc edilmişdir. Təəssüf ki, müasirləri bu işə lazımi qiymət verməmiş və XIX əsrin ikinci yarısında genetika elminin inkişafına lazımı təsir göstərə bilməmişdir.

1900-cü ildə Q.de-Friz (1848-1935) Hollandiyada, K.Korrens (1864-1933) Alma-niyada, E.Çermak (1871-1962) Avstriyada müxtəlif bitkilər üzərində (lalə, qarğıdalı, noxud) bir-birindən asılı olmayaraq 35 il öncə, Q.Mendelin aldığı nəticələri yenidən təkrar etmişlər. Q.de-Friz, Q.Mendelin müəyyən etdiyi irsi qaydaları əlamətlərin irsən keçmə qanunu adlandırmağı təklif etmişdir.

1900-1912-ci illər genetika elminin inkişafında şərti olaraq birinci mərhələ sayıla bilər.

1900-cü ildən irsiyyət və dəyişkənlik haqqında elm müstəqil bir bioloji elm kimi yaranmış və intensiv inkişafa başlamışdır. 1906-cı ildə ingilis alimi U.Betsonun (1861-1926) təklifı ilə bu elmə "genetika" adı verilmişdir (latın sözü geneo-törədirəm). Bu illər ərzində müxtəlif növ heyvan və bitki orqanizmləri üzərində Q.Mendelin kəşf etdiyi qanunlar sınaqdan çıxmış və bu qanunların universallığı təsdiq edilmişdir. U.Bet-sonun toyuqlar, kəpənəklər, laboratoriya gəmiriciləri üzərində, isveç alimi Q.Nilson-Elenin dənli bitkilər üzərində polimeriya və kəmiyyət əlamətlərinin irsiliyi, danimarka alimi V.İohansenin (1857-1927) qarğıdalı, taxıl bitkiləri üzərində apardığı işlər genetika elminin inkişafında mühüm rol oynamışdır. 1909-cu ildə V.İohansen "gen", "genotip", "fenotip" terminlərini təklif etmiş, təmiz xətlər və populyasiya haqqında təlim yaratmışdır.

Genetikanın inkfşafında ikinci mərhələnin (təxminən 1912-1925) əsas xüsusiyyəti irsiyyətin xromosom nəzəriyyəsinin yaranması və təsdiqi ilə səciyyələnir. Burada amerikan genetiki T.Morqan (1861-1945) və onun tələbələri A.Stertevant (1892-1970), K.Bridces (1889-1938) və G.Müllerin (1890-1967) drozofil milçəyi üzərində apardıqları tədqiqat işləri həlledici rol oynamışdır. Bu işlərin əsasında müəyyən olunmuşdur ki, irsi faktorlar-genlər hüceyrə nüvəsinin xromosomlarında cəmlənmişdir. Bu alimlər genetik xəritənin tərtib edilməsi üsulunu müəyyən etmiş və cinsiyyətin təyin olun-masında xromosom mexanizmini sübut etmişlər. İrsiyyətin xromosom nəzoriyyəsi ge-netikanın ən görkəmli nailiyyətlərindən biri olaraq onun gələcək inkişafında və mole-kulyar biologıyanın yaranmasında aparıcı rol oynamışdır.

Genetika elminin tarixi inkişafının (1925-1940) üçüncü mərhələsi süni yolla yeni mutasiyaların alınması ilə səciyyələnə bilər. İrsi dəyişkənlərin qəflətən əmələ gəlmə-si- mutasiyalar çoxdan məlum idi, onlar haqqında hələ Darvin öz əsərlərində məlumat vermişdi.

Mutagenezin inkişafında və onun tətbiqi istiqamətində Rusiyada görkəmli gene-tiklər N.P.Dubinin, V.V.Saxarov, M.E.Lobaşev, S.M.Qerşenzon, İ.A.Rapoport, İngil-tərədə Ş.Auerbax, Azərbaycanda Ə.M.Quliyev zəngin işlər aparmışlar. Bitki hücey-rələrində xromosom sayının dəyişilməsi ilə əlaqədar - poliploidiya - genom muta-siyalarının alınması istiqamətində yeni üsullardan istifadə olunmasında belarus alimləri A.R.Jerbrak və L.P.Breslavetsin, Azərbaycanda isə İ.K.Abdullayevin işləri təqdirə la-yiqdir. Q.D.Karpeçenko allopoliploidiya üsulundan istifadə edərək tətbiqi yolla yeni növ bitkilərin alınmasını göstərmişdir. Bu mərhələdə təkamüldə genetik proseslərin öyrə-nilməsi istiqaməti yaranıb inkişaf etmişdir. Həmin istiqamətin əsası rus genetiki S.S.Çetverikov (1880-1959), ingilis genetikləri R.Fişer və C.Xoldeyn və ABŞ genetiki S.Rayt tərəfindən qoyulmuşdur.

Dördüncü mərhələnin (1940-1955) xarakter xassələri irsiyyət və dəyişkənliyin mo-lekulyar səviyyədə öyrənilməsi hadisəsi ilə səciyyələnir. Bu zaman genetik tədqiqatların sırasına yeni obyektlər - virus və bakteriyalar daxil edilmişdır. Həmin obyektlər genetik analizlər əsasında irsiyyətlə bağlı olan bir çox məsələlərin həllini xeyli sürətləndir-mişdir. Bu obyektlərdən istifadə edərək 1944-cü ildə amerikan genetiki O.Everi əməkdaşları ilə birgə irsi informasiyanın saxlanılmasında və ötürülməsində həlledici rolun DNT-yə mənsub olduğunu sübut etmişlər. Bu kəşf molekulyar genetikanın başlanğıcını qoymuşdur.

MÖVZU 2
İRSİYYƏTİN SİTOLOJİ ƏSASLARI.

Mövzunun planı:

1.Orqanizmlərin hüceyrəvi quruluşu

2.Nüvənin quruluşu və kimyəvi tərkibi

3. Xromosomlar-irsiyyətin maddiəsasi kimi

4. Hüceyrənin mitotik sikli

5. Meyoz cinsi bölünmə kimi

6. Bitkilərdə sporogenez və qametogenez

7. Çoxalmanin tipləri



Ədəbiyyat


  1. Quliyev R. Ə., Əliyeva K. Ə. Genetika. Dərslik, Bakı, 2002.

  2. Quliyev R. Ə. Genetikanın əsasları ilə bitkilərin seleksiyası. Bakı, 2003.

  3. Qurbanov F. H., İbrahimov A.Q., Seleksiya və toxumçuluq (laborotor-praktikum). Bakı 2012

  4. Axundova E. M. Ekoloji genetika. Bakı, 2006.

  5. İsmayılov A. S. və b. Genetikadan praktikum. Bakı, 1986.

  6. Turabov T. Genetika. Gəncə, 1997.

  7. Seyidəliyev N. Y. Genetika. Dərs vəsaiti, Bakı, 2001.

  8. Seyidəliyev N.Y. Genetika, seleksiya və toxumçuluq. Dərs vəsaiti, Bakı, 2010.

  9.  Супотницкий М. В. Словарь генетических терминов. — М: Вузовская книга, 2013. — 508 с. — (Словари. Справочники). — ISBN 5-9502-0201-5.

  10.  Инге-Вечтомов С.Г. Генетика с основами селекции: учебник для студентов высших учебных заведений / С. Г. Инге-Вечтомов. — СПб.: Изд-во Н-Л, 2010. — С. 597-658. — 720 с. — ISBN 978-5-94869-105-3.


Mühazirəçi: A.e.e.d., professor. Nizami Seyidəliyev

1.Orqanizmlərin hüceyrəvi quruluşu

Canlı orqanizmlərdə gedən bütün bioloji prossesləri, o cümlədən,irsi informasiyaların sirlərini hər şeydən əvvəl hüceyrədə axtarmaq lazımdır. Hüceyrənin daxilində son dərəcə mürəkkəb kimyəvi prosseslər və enerji mübadiləsi gedir. Hüceyrə öz mürəkkəb quruluşunu uzun sürən təkamül prosessində qazanmışdır.

Hüceyrələr ölçü və quruluşlarına görə çox müxtəlifdirlər. Bu müxtəliflik onların daşıdıqları funksiyalarla əlaqədar şəkildə meydana gəlmişdir. Ümumiyyətlə hüceyrələr mikroskopik ölçüdə olur. Məsələn, bakteriyların çoxunda hüceyrələrin ölçüsü 1-2 mmk-dur. Lakin ölçüsü 1-2 mmk-dan bir neçə sm-ə qədər olan adi gözlə görünə bilən hüceyrələr vardır. Quşların, sürünənlərin yumurta hüceyrələri, şirəli meyvələrin parenxim hüceyrələri buna misal ola bilər. Hüceyrə üzvü birləşmələrdən-zülal, karbohidrat, yağ, nuklein turşularının və qeyri-üzvi maddələrdən mineral duzlardan və sudan təşkil olunmuşdur.

Zülallar çox iri molekulalar olub, əsasən tərkibində amin turşuları fəaliyyət göstərir. Canlı aləmdə 20-dən çox amin turşusu vardır. Zülal monemerləri olan ami turşuları COOH və əsas qrupundan NH2-dən təşkil olunmuşdur.

Nuklein turşuları çox iri molekulalardan ibarət olub heteropolimer quruluşa malikdir. İki qrup nuklein turşusu vardır. DNT, RNT. Bunların monomerləri isə nukleotidlərdən ibarətdir. Nukleoproteidlər fosfor turşusu, karbohidrat nitrit əsaslarının quruluşudur. Nitrit əsasları iki cürdür. Purin əsasları-adenin (A), Quanin (Q),Primidin əsasları-Timin (T), Sitozin (S). Nuklein turşularının tərkibində 5 atomlu şəkər-pentoza olur. Şəkərlərdə iki cür olur: Dezoksiriboza və ribozadır.

Hüceyrənin əsas tərkib hissələri –membran, sitoplazma, endoplamatik şəbəkə, ribosomlar, mitoxondirlər, holci kompleksi, lizosomlar, hüceyrə mərkəzi, sentrosom və nüvədən ibarətdir.



2. Nüvənin quruluşu və kimyəvi tərkibi
Nüvə hüceyrənin əsas hissəsi olub irsiyyətdə çox mühüm rol oynayır. 1831-ciildə Robert Braun tərəfindən öyrənilmişdir. Nüvə çox zaman yumru və ya ellipisvari formada olub, özünün membranı ilə sitoplazmadan ayrılır. Adi işıq mikroskopunda nüvə hüceyrə bölünmədiyi dövrdə eyni cinsli bir kütlə kimi görünür. Hətta onun içərisində bir və ya bir neçə yumru cisimciklər-nüvəciklərdə müşahidə olunur.

Nüvənin daxili boşluğunda olan şirəyə karioplazma deyilir. Nüvənin kimyəvi tərkibi əsasən zülallardan 70-90% DNT və RNT-dən ibarətdir. Nüvəcikdə az mqdar DNT, lakin çoxlu miqdarda RNT və zülal vardır. Nüvəcikdə ribosom RNT-si sintezi və ribosomların formalaşması baş verir. Ribosomlar endoplozmatik şəbəkənin üst membranında sintez olunur.

İki xırda zülal elementinin yəni subvahidciklərin birləşməsinə bir ribosom deyilir.

İki ribosom birləşməsinə bir dimer deyilir. 5-dən 70-ə kimi ribosom birləşməsinə poliribosom deyilir. Irsiyyət üçün ən vacib hesab edilən zülal sintezi ribosomlarda həyata keçirilir.

Nüvənin tərkibibində genetikləri cox maraqlandıran hissə xromosomlardır. Xromosomların forması, davranışı, hüceyrənin mürəkkəb bölünməsi mitoz prossesində öyrənilir.
3. Xromosomlar-irsiyyətin maddi əsasi kimi

Hücerənin nüvəsində öz-ozünü törətmək qabliyyətinə malik olan mitoz və meyoz bölünmələrdə müəyyən boyayıcılarla rənglənən xırda hissəciklərə xromosom deyilir.

Hüceyrənin bölünməsi zamanı orada adi işıq mikroskopu ilə əsas rəngləyicilərlə yaxşı rənglənən kiçik bədənciklər görünür. Onları ilk dəfə 1880-ci ildə alman alimi V.Valdeyer müşahidə etmişdir. O, onları xromosomlar adlandırmışdır. (Yunanca-xromo-işıq, soma bədən deməkdir). Xromosomların uzunluğu 0,2-dən- 50 mmk-a qədər,diametrləri isə 0,2-dən- 2 mmk-a qədər dəyişir. Hər növ bitki və heyvanların orqanizmlərinin hüceyrələri müəyyən və sabit sayda xromosoma malikdir. Bu canlı xarakterik nişanələrdir. Məsələn, yumuşaq buğdanın hüceyrələrində 42, bərk buğdanın hüceyrələrində 28 xromosom olduğu halda, təkdənli buğdada 14 xromosom olur.

Xromosomların sayı heyvan yaxud bitkilərin böyüklüyündən və onların inkişaf səviyyəsindən asılı olmur. İnsanda 46, askariddə 2, xərçəngdə 208, siçanda 40, pişikdə 60, drozofildə 8,atlarda 66, iri buynuzlu mal-qarada 60, qoyunlarda 54 xromosom vardır. Canlı orqanizmlərin hüceyrələrində olan xromosom ikiqat diploid ( yunanca- iki qat, eydos- növ adlanır) halda olur. O, iki cinsi hüceyrənin birləşməsindən əmələ gəlir. Onlardan hər biri tək-qat- haploid xromosom sayına malik olur. (yunanca-haplos tək qat, eydos növdür). İnsanlarda diploid xromosom sayı 46-ya bərabərdir. O, hər biri 23 xromosomdan ibarət olan cinsi hyüceyrələrin birləşməsindən alınır. Haploid xromosom sayı n, diploid xromosom sayı isə 2n hərifi ilə işarə edilir. İnsanlarda həmin sayın əmələ gəlməsi aşağıdakı kimidir.

Kişilərdə Qadınlarda

22A+X=23 22A+X=23



22A+Y=23 II tiplidir 22A+X=23

44A+XY=46 44A+XX=46

Diploid xromosom yığımları cüt-cüt olurlar, onların hər biri eyni forma və eyni ölçüdə olur. Bir-birlərinə belə oxşar, yaxud cüt olan xromosomlar homoloji adlanırlar. Buna xromosomların homolojiliyi deyilir. Bir haploid yığımda xromosomlar forma və ölçüləri üzrə fərqlənirlər. Xromosomların ölçüsü və forması daimidir, buna görə də onları bir-birindən ayırmaq mümkün olur. Hətta onları nömrələmək belə mümkündür. Məsələn qarğıdalıda haploid xromosom yığımının nömrələri 1-dən 10-a qədərdir. Belə də adlanır – I, II və s. Xromosomlar saplardan ibarət olub öz oxu üzərində yerləşmiş olurlar. Onlar xromenemlər adlanır. (yunanca xorma-işıq, nema-sap, tel deməkdir). Onların sayı müxtəlifdir. Hər bir sapın (telin) qalınlığı 20-dən 200 A (Anqstrem mikronun 1000:1 hissəsidir) dir. Xromosomun bütün boyu üzrə DHT-dən ibarət dənəcik, yaxud bölmələr yerləşirlər. Onlar xromomer adlandırılmışdır. (yunanca – xromo-işıq, meros – bölmə).

Xromosom bir dəsdə xromonemdən ibarətdir, burada elə bil xromomerlər düzülmüşlər.

Xromosomların tellərlə birləşdiyi sahələr nüvənin bölünməsi zamanı sentromerlər adlandırılmışdır. Həmin yerdə xromosom nazikdir. Bu ilkin çəkilmədir. Bəzi xromosomlar ikinci çəkilməyə malik olurlar; o, xromosomun əsas hissəsini əlavə sahəsindən ayırır.

Hər növ orqanizm özü üçün xarakterik xromosom yığımına, yəni kariotipə malikdir.

Kariotip orqanizmin sayı, ölçüsü və forması ilə səciyələndirilən xromosom vəhdətidir.

4. Hüceyrənin mitotik sikli

Hüceyrə bölünmə yolu ilə çoxalır. Təkamül prosesində əlamət və xassələrin nəslə ötürülməsində üç əsas mexanizm meydana gəlmişdir. I. Mitoz. II. Meyoz və III. Mayalanma

Mitoz – yaxud hüceyrələrin qeyri müntəzəm bölünməsi (yunanca – mitoz- tel deməkdir). Bu fasiləsiz prossesdir, bunun nəticəsində əvvəlcə ikiləşmə, sonra isə yenidən əmələ gəlmiş iki hüceyrələr arasında, xromosomlarda olan irsi materialın bərabər bölüməsi baş verir. Onun bioloji əhəmiyyəti bundan ibarətdir. Nüvənin bölünməsi özlüyündə bütün hüceyrənin bölünməsi deməkdir. Bu prosses sitogenez adlanır. (yunanca – sitoz – hüceyrə deməkdir). Mitoz zamanı hüceyrə beş faza keçirir. İnterfaza – hazırlıq mərhələsidir; profaza, metafaza, anafaza və telofaza.

İnterfaza. Iki mitoz arasında vəziyyət interfaza yaxud intergenez adlanır. Burda mitoza hazırlıq gedir. Hüceyrənin ikiyə bölünməsi arasında baş verən bütün dəyişikliklər mitotik yaxud hüceyrə sikli adlanır. Mitoz təbii seçmə yolu ilə calıların qazandıqları elə bir mexanizmdir ki, hüceyrələr bunun sayəsində bir formadan başqa formaya keçirlər.

Müxtəlif hüceyrələrdə mitotik sikillər müxtəlif ardıcıllığa malik olurlar. Bölünməyə sərf olunan vaxtın əsas hissəsi zamanı hüceyrə intergenez vəziyyətində olur, mitoz nisbətən az müddətdə baş verir. Ümumiyyətlə mitotik sikildə mitoz I/25 – I/20 vaxt alır və əksər hüceyrələrdə 0.5-dən 2 saata qədər uzanır. İnterfazanın özüdə üç faza keçirir.


  1. G- genlərin fəaliyyətə başlaması

  2. Faza – DNT- nin və xromosomun histon komponentinin sintezinin getməsi

  3. G2 – fazası hüceyrənin mitozunu, daha doğrusu genetikasını təmin etmək üçün lazım olan enerji materialının toplanması.

Bu zaman DNT- sintezi qurtarır və elə bil ki, işıq mikroskopu ilə nüvənin interfaza dövründə baxdıqda onlar görünmürlər, yalnız burulma qovşağında xromatin dənələrini seçmək mümkün olur. Elektron mikroskopu xromosomun hər hansı bir hissəciyini 400000 dəfə böyütmək qabiliyyətinə malikdir.

Profaza - (yunanca- pro-erkən, fazis – yaranma deməkdir). Bu, nüvənin bölünməsinin birinci fazasıdır. Həmin vaxt nüvənin daxilində nazik iki-qat tel şəklində olan struktur elementləri meydana çıxırlar, bu da həmin bölünmə tipinə- mitoz adını verməyə şərait yaratmışdır.Xromonemin spirallaşması nəticəsındə xromosomlar profazada sıxlaşır, qısalır və aydın görünür. Profazanın sonunda, həm bır xromosom bir-birilə sıx birləşmiş iki xromatiddən ibarət olduğu üçün daha yaxşı görmək olur. Hər iki xromatidlər bir ümumi sahədə - sentromerlərlə birləşirlər və tədricən hüceyrə ekvatoruna hərəkət etməyə başlayırlar. Profazanın ortalarında yaxud sonunda nüvə qabığı və nüvəciklər şişir, sentriollar ikiləşir və qütbülərə çəkilirlər. Sitoplazma materialını almağa başlayır. O, iki teldən; dayaq və çəkən tellərdən ibarət olur. Dayaq tellər oxların əsasını təşkil edir, onlar hüceyrəni bir qütbündən digərinə çəkilirlər.

Hüceyrənin mitotik aparatı müxtəlif xarici şəraitin təsirinə çox həssasdır. Radiasiyalar, kimyəvi maddələr və yüksək tempraturanın təsiri ilə hüceyrə oxu dağıla bilər, hüceyrənin bölünməsində mümkün olan qeyri bərabərlik baş verə bilər.

Metafaza- (yunanca meta-sonra, fazis yaranma deməkdir). Metafazada xromosomlar qüvvəli surətdə sıxlaşır və həmin növ üçün xarekterik olan müəyyən formaya düşürlər. Qız xromatidlər hər cütdə yaxşı görünən yarıqla ayrılmış olur. Xromosomların əksəriyyəti iki çiyinli şəkilə düşürlər. Onların qatlanma yerinə-sentromerlər yapışırlar. Bütün xromosomlar nüvənin ekvatioral hamarlığında yerləşir, onlar azad şəkildə nüvənin mərkəzinə istiqamətlənir.Bu zaman xromosoları yaxşı müşahidə etmək olur. Hüceyrə nüvəsidə çox aydın görünür. Metafaza başqa fazalara nisbətən çox qısa müddət ərzində başa çatır.

Anafaza – ( yunanca- ana yuxarıda, fazis- yaranma deməkdir) Anafazada sentromerin bölünməsi ilə xromatid aralanmağa başlayır, bir- birinə əks olan qütblərdə ayrı-ayrı xromosomlar təşkil edirlər. Bununla xromosomlar hüceyrənin mərkəzinə istiqamətlənmiş müxtəlif tellərə malik olurlar. Belə ki, hər cüt xromosomdan tamamilə eyni iki qız hüceyrələrində eyni sayda xromosom olacaqdır. O, başlanğıc ata hüceyrənin diploid sayına bərabərdir. Sentromerin bölünməsi və müxtəlif cütlərə hərəkəti prossesində bütün yeni əmələ gəlmiş cüt xromosom sinxronluğu ilə fərqlənirlər. Anafazanın sonunda xromosom telləri və qütblərə çəkilmiş xromosomlar o qədər də aydın görünmürlər. Hər hansı bir səbəbdən xromosomlar normal şəkildə qütblərə çəkilə bilmədikdə , qız hüceyrələrində xromosom sayının miqdarı pozulur və bunun nəticəsində də bir sıra anormallıq baş verir.

Telefazada ( yunanca- telos-son; fazis- yaranma deməkdir). Xromosom tellərinin despiralizasiyası davam edir və xromosomlar tədricən profazada olduğu vəziyyətdə çox nazik və uzun olurlar. Hər qpup xromosom ətrafında nüvə qabığı əmələ gəlir, nüvəcik formalaşır. Bu vaxt sitoplazmanın bölünməsi qurtarır və hüceyrə qabığı meydana çıxır. Hər iki yeni qız hüceyrələr interfaza dövrünə başlayır. Bütün mitoz prossesi 1-2 saat müddətində keçir, onun müddəti hüceyrənin bölünməsi, yüksək temperaturanın, müxtəlif narkotiklərin, yüksək dozada radiasiyanın və bütün zəhərlərin təsirindən ləngiyə bilər. Hüceyrənin mitotik (sikli) bölünməsi yüksək dərıcədə dəqiqliyi və təkmilliyi ilə fərqlənirlər. Mitozun mexanizmi orqanizmlərin milyon illərdə təkamül inkişafı müddətində yaranmış və təkmilləşdirilmlşdir.



5. Meyoz cinsi bölünmə kimi

Qametogenez prossesində xromosom sayının iki dəfə azalmasına meyoz və ya reduksion bölünmə deyilir.

Cinsi yol ilə çoxalan bütün orqanizmləri cinsi hüceyrələr, yaxud qametlər əmələ gətirir. Cinsi hüceyrələrin əmələ gəlmə prossesinə qametogenez deyilir.

Qametlərin əmələ gəlməsində hüceyrə nüvəsinin bölünməsinin xüsusi halı meyoz əsas sələf hesab olunur. Meyoz yunanca- meyozis- azalma deməkdir. Meyoz, mitozdan kəskin surətdə fərqlənir.

Meyozun bioloji mahiyyətini başa düşmək üçün bilmək lazımdır ki, bütün örtülü toxumlu bitkilərin inkişaf sikli iki fazadan diploid, yaxud sporofit fazaları və haploid, yaxud qametofit fazası cinsi hüceyrələrin əmələ gəlməsinə qədər bütün dövrü əhatə edir.Haploid faza isə qametin fəaliyyəti ilə əlaqədardır. Diploid fazası hüceyrənn nüvəsində xromosom haploiddə olduğundan iki dəfə çox olur.

Dişilərin cinsiyyət vəzilərinin, yumurtalıqda cinsi yumurta hüceyrələrinin əmələ gəlməsinə ovogenez deyilir.

Erkəklərin cinsiyyət vəzilərinin toxumluqda erkək cinsi hüceyrələrin spermatozoidlərin əmələ gəlməsi prosessinə spermatogenez deyilir.

Ovogenez aşağıdakı kimi gedir. Meyozun Metafaza -! Mərhələsində 1-ci dərəcəli ovositlərdən eyni vaxtda ilk qütb bədəncikləri və ikinci dərəcəli ovositlər əmələ gəlir. Meyozun metafaza iki mərhələsində ilk qütb bədənciklərinin və ikinci dərəcəli ovositlərin birgə inkişafından ikinci dərəcəli qutb bədənciyi əmələ gəlir ki, bunun da daxilində yumyrtalıq inkişaf etmiş olur.

Spermatogenez prossesi aşağıdakı kimidir. Meyozun metafaza – 1 mərhələsində 1-ci dərəcəli spermatositlərdən ikinci dərəcəli spermatositlər əmələ gəlir. Meyozun metafaza – II mərhələsində ikinci dərəcəli spermatositlərdən spermatidlər, spermatidlərdən isə tpzcuq dənəcikləri və onlardan da yetkin spermatozoidlər inkişaf etmiş olur.

Mayalanma zamanı ata və ana xromosom yığımının birləşməsi ilə əlaqədar olaraq qametlərin əmələ gəlməsi zamanı onların sayının iki dəfə azalması mütləq vacibdir. Bu meyoz prossesində baş verir. Meyoz bir – birini təqib edən iki I və II bölunmədən ibarətdir.Onlardan biri qız hücerələrində xromosoları iki dəfə azaltmağa aparan reduksion bölünmədən və o, biri isə reduksiyadan sonra bölunmə getdikdə xromosomların reduksion sayını saxlayan – ekvasion bölünmədən ibarətdir.

Örtülü toxumlu bitkilərdə reduksiya sayəsində sporlar əmələ gəlir. Buna görə də həmin bitkiyə sporofit nəsil deyilir, haploid nəsil isə qametofit adlanır. Meyozun bölünmələri də adi mitoz kimi dörd fazadan - profaza, metafaza, anafaza və telofazadan ibarətdir. Profazanın birici bölünməsi nisbətən mürəkkəbdir. O, beş ardıcıl mərhələdən təşkil olunur. Leptonema. Ziqonema, Diplonema, Paxinema və Diogenez.Leptonemada nüvənin ölçüsü böyüyür, xromosomlar uzun nazik tellər şəkilində olur, onların hər biri iki xromatiddən ibarət olur.Ziqonemada xromosomun konyuqasiyası müçahidə olunur. Qoşa, homoloji xromosomlar dartılır və uzununa bir – birinə söykənirlər. Paxinema mərhələsində konyuqasiya olunan xromosomlar ikiləşmiş cütlər, yəni bivalentlər əmələ gətirirlər. Bunların hər biri iki xromatiddən ibarətdir.Meyozda konyuqasiya olunan xromosom cütlərinə bivalentlər deyilir.

Hər iki xromatid tetrad əmələ gətirir. Xromosomların sayı iki dəfə azalır. Buna psevdoreduksiya deyilir. Diplonema mərhələsində xromosomların bivalentləri aralanmağa başlayırlar. Bu zaman cüt xromosomun ayrı-ayrı sahələrinin xaçvariliyi yaxşı müşahidə edilir, onların homoloji hissələrindən ( krossinqover adlanan hadisə) mübadilə gedir.

Birinci bölünmənin son mərhələsində diogenezdə xromosolmlar spirallaşması nəticəsində yoğunlaşır və qısalırlar. Nüvə qabığı pozulur və birinci bölünmənin ikinci fazası metafaza başlayır. O zaman xromosomlar ekvatorun oxu ətrafında yerləşirlər.

Anafazada xromosomlar aralaşırlar. Bu zaman hər qütbə hər qrup xromosomdan biri çəkilir.Beləliklə hər yeni əmələ gəlmiş qız hüceyrəsindən xromosomun yarısı ana hüceyrəyə düşür.Yeni xromosom sayında reduksiya baş verir. (azalma gedir)

Reduksion bölünmə zamanı xromosomun yeni hüceyrəylərə bölünməsi təsadüfən hər hormoloji xromosom cütündən biri bu və ya digər hüceyrəyə düşə bilər. Reduksion bölünmə və qısa müddətdə keçən telefazadan sonra birinci bölünməsinin sonu və ikinci bölünməsinin başlanğıcı arasında keçən vaxtda interfaza başlayır. O, çox az vaxtda keçir, xromosomlar oraya ikiləşmiş şəkildə daxil olurlar. Bu ikiləşmə - yəni reduksiyaya hələ reduksion bölünməsindən (interfazada) keçmiş olur. Bunun ardınca meyozun ikinci bölünməsi başlayır, o da mitozda olduğu kimi keçir. Meyotik bölünmənin genetik əhəmiyyəti üçün əsas dövrü təşkil edir.

1-ci Meyoza görə xromosom sayının daimiliyi saxlanılır.

2-ci Ata və ana xromosomların prekombinasiyası nəticəsində meyoz-qametlərin genetik müxtəlilfiyini təşkil edir.

3-cü Meyoz nəticəsində homoloji (cüt, oxşar) ata və ana xromosomlarının mübadilə sahələrinə görə yeni genetik tərkibli xromosomlar əmələ gəlir.


: img -> page -> tmp
tmp -> Mövzu fəLSƏFƏ onun predmeti, problem dairəsi və CƏmiyyəTDƏ rolu
tmp -> Multikulturalizmə giriş” fənninin predmeti və əhəmiyyəti plan mədəniyyətin sosioloji anlayışı Mədəniyyətin Elementləri
tmp -> Azərbaycan döVLƏt aqrar universiteti MÜHƏNDİSLİk fakultəSİ HƏyat fəALİYYƏTİNİn təHLÜKƏSİZLİYİ kafedrası
tmp -> Mövzu Dövlət və hüququn Plan
tmp -> Yazıya qədərki qaynaqlar. Mixi yazılar və antik ədəbiyyat. "Albaniya tarixi"
tmp -> Dos. Azad Mustafa oğlu Bayramov Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti İctimai elmlər və Multikulturalizm kafedrası
tmp -> Mühazirənin planı: Maddələrin qruluşu və xassəsi Süni və təbii radioaktivlik
tmp -> 27 aprel 2017-ci IL tariXLİ İclasinin protokolundan çixariş EŞ 09 1
tmp -> Yazıya qədərki qaynaqlar. Mixi yazılar və antik ədəbiyyat. "Albaniya tarixi"


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə