“geo strategiya”. 2015.№1 (25). S. 40-44. DÖVLƏt din münasiBƏTLƏRİNİn hüquqi Nİzamlanma təCRÜBƏSİ Radif



Yüklə 78,63 Kb.

tarix06.05.2018
ölçüsü78,63 Kb.


“GEO Strategiya”.-2015.-№ 1 (25).-S.40-44. 

 

DÖVLƏT - DİN MÜNASİBƏTLƏRİNİN HÜQUQİ NİZAMLANMA  

TƏCRÜBƏSİ 

 

Radif Mustafayev, 

f. ü. f. d. AMEA Fəlsəfə və Hüquq İnstitutu Dinşünaslıq və mədəniyyətin fəlsəfi problemləri şöbəsinin böyük elmi işçisi 

 

Dövlət-din  münasibətlərinin  tarixi  qədim  olduğu  qədər  bu  münasibətlərin  inkişafında  baş  vermiş  keyfiyyət 



dəyişiklərinin  müşahidə  edilməsi  bir  о  qədər  həyati  vacib  və  maraqlıdır.  Xüsusən  də,  sözügedən  dəyişmələrin 

müxtəlif dövrlər üzrə tədqiqi maraq doğurduğu kimi, fərqli region mədəniyyətlərində təşəkkül tapmış dövlətlərin 

dinə,  о  cümlədən  də  dinlərin  dünyəvi  idarəetməyə  münasibətlərinin  tədqiqi  özünün  aktuallığı  ilə  seçilir.  Bu 

baxımdan təqdim etdiyimiz məqalədə məqsəd dövlət - din münasibətlərinin hüquqi tənzimlənməsi mexanizmlərinin 

tədqiqidir. 

Məlum  olduğu  kimi,  dövlət-din  münasibətlərinin  inkişaf  tarixində  dini  institutlaşma  prosesini  yaşamamış 

cəmiyyət göstərmək mümkün deyildir. Üstəlik, dövlət maraqlarına xidmət etmək baxımından dinin institutlaşması 

ilə  yanaşı  ona  dövlət  statusunun  verilməsi  adi  hallardan  biri  hesab  edilə  bilər.  Elə  bu  anlamda  tarixə  müraciət 

edərkən  görürük  ki,  “Dövlət (burda  söhbət  Roma  imperiyasından  gedir  -R.M.) milli  dinləri (burada  “dövlət  dini” 

statusu almış  kultlardan söhbət  gedir-  R.M.)  о  qədər qoruyur  ki,  ona  (dinə-R.M.)  müdaxilə  dövlətin  bütövlüyünə 

təhlükə ilə müşayiət olunmasın. 

Çünki  əslində  məlum  hüquqi  rifah  kimi  din  deyil,  dövlətin  bütövlüyü  və  təhlükəsizliyi  qorunur”  (1,  s.15). 

Odur ki, əksər dönəmlərdə rəsmiləşdirilmiş dindən çıxış edərək digər dini baxış və təsəvvürlər məhdudlaşdırılmış 

və ya yeretik istiqamətlər kimi müxalif qüvvələr rədd edilmişlər. Buna görə də, dövlət-din münasibətlərində başqa 

dinə etiqad etmək, əqidə azadlığı, daha sonralar din azadlığı və ya vicdan azadlığı kimi tanınmış hüquqi normaların 

inkişaf  tarixini  izləmək  olduqca  vacibdir.  Öz  növbəmizdə  biz  bu  məsələnin  təfərrüatlarına  varmadan  başlıca 

məqamlarına diqqət yetirmək istərdik. 

Bildiyimiz  kimi,  Roma  katolik  kilsəsinə  münasibətdə  protestantizmin  geniş  vüsət  aldığı  Avropa  ölkələri 

İntibah  dövründən  başlayaraq  etiqad  azadlığı  məsələsini  daha  çox  önə  çəkmişlər.  Meydana  gəlməkdə  olan 

“Millətlər  bir  birinin  ardınca  papalığın  dünyəvi  hakimiyyətə  mötədil  olmayan  iddialarından  müstəqilliklərini 

müdafiə etməyə çalışdılar”. 

(1,  s.26).  Bütün  bunlar  bu  millətlər  üzərində  papaların  siyasi  hakimiyyətlərinin  geriyə  dönməzliyə  gətirib 

çıxartdığı,  bu  prosesin  hüquqi  təsbiti  özünü  Vestfal  sülhü  müqaviləsində  (1648-ci  il)  tapmışdı.  Buradan  da  kilsə 

hakimiyyətinin  dünyəvi  hakimiyyətdən  ayrılması  prosesi  qaynaqlanmışdır  ki,  biz  bunun  sonrakı  inkişafını  dövlət 

idarə  edilməsində  sekulyarizm  idarəetmə  üsulu  kimi  və  ya  sekulyarizm  ideologiyasıtək  qiymətləndirə  bilərik. 

Halbuki, sözügedən idarəetmə və ideologiya meydana gəlməmişdən öncə onun ideya əsasları ictimai - fəlsəfi dünya 

görüşdə  və  ya  sekulyarlaşma  prosesində  qoyulmuşdur.  Buna  biz,  ən  azından  Avropada  vüsət  almış  maarifçilik 

hərəkatını  və  onun  müxtəlif  ölkələrdən  olmuş  nümayəndələrinin  baxışlarını  misal  göstərə  bilərik.  Sekulyarlaşma 

prosesinin  siyasi  mərhələsi  isə  yuxarıda 

[səh.  40-41]

  qeyd  etdiyimiz  sekulyarizmi  doğurduğutək,  hüquq-

qanunverici bazada möhkəmlənib yeni tip mədəniyyət forması, sekulyar həyat tərzini doğurmuş oldu. Əlbəttə, Qərb 

sivilizasiyasında bütün  bunlar  dinin,  daha  doğrusu  rəsmi  kilsənin  dövlətdən  ayrılması  prosesindən  qaynaqlandığı 

kimi, bütövlükdə dinə münasibətdə müəyyən dövlət tədbirlərinin görülməsi ilə də müşayiət olunmuşdur. 

Qeyd edək  ki, bu cür tədbirlər görüldükdə belə, heç də Qərb mədəniyyəti cəmiyyət həyatında dini tamamilə 

silib  atmaq  niyyətində  olmamışdır.  Bu  xülyaya  düşmüş  tərəflər  yalnız  və  yalnız  dövlətin  hüquqi  müstəvisi  ilə 

rastlaşmış  və  tarazlaşdırılmışdır.  Döyüşkən  ateizm  təmayüllərinə  gəldikdə  isə,  onların  baxışları  günümüzə  qədər 

davam edən dövlətçilik ənənələri ilə tənzimlənməkdədir. 

Üstəlik  dini  azadlıq  dedikdə  insanların  həm  iman,  həm  də  inanmamaq  azadlığının  nəzərdə  tutulması  bu 

cəmiyyətlərin hüquqi sistemlərinin əsaslarındandır. 

Bütün  bunları  konkretləşdirərək  qeyd  edə  bilərik  ki,  Qərb  aləmində  dövlət  -  din  münasibətlərinin  tarixən 

formalaşmış  milli  modelləri  mövcuddur.  Başqa  sözlə  deyilərsə,  “Dövlət-din  münasibətlərinin  tarixi  təcrübəsi 

deməyə əsas verir ki, dinin dövlətdən ayrılması prosesi mütləq xarakter daşıya bilməz, çünki, birincisi (din - R.M.) 

özünün formalaşdırdığı aksioloji səciyyəsi və oriyentirləri ilə ikinciyə (dövlətə - R.M.) münasibətdə mühüm sistem 

yaradıcı faktor qismində çıxış edir” (2, s. 415). Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, dinin millətin inkişafında da müəyyən 



təsirə  malik  olduğunu  təsdiqləmiş  S.  Xəlilovdan  oxuyuruq  ki,  “Bizcə,  Azərbaycanda  neçə  əsrlərdən  bəri  yaşayan 

xalqların ümumi  mənəviyyat, adət-ənənə və həyat tərzi sayəsində vahid “azərbaycanlı” adı altında birləşməsində 

İslam  dininin  rolu  az  olmamışdır”  (3,  s.85).  Bu  anlamlarda  din  və  dövlətin  vahid  əsasdan  ibarət  olması  barədə 

görkəmli alman filosofu G.F. Hegelin “Dinin fəlsəfəsi üzrə mülahizələr” əsərindən də oxumaq mümkündür. Belə 

ki,  Flegelə  görə,  din  və  dövlət  insanın  əxlaqi  azadlığının  müxtəlif  səviyyəli  dərk  edilməsi  və  təzahürləri  olub, 

onların  tarixdəki  ayrılmalarından  sonra  yeni  eyniləşməyə  can  atırlar.  “Din  ali  həqiqəti  bilməkdir  ki,  bu  həqiqət 

özünün ən dəqiq müəyyənliklərində azad ruhdur; dində insan Tanrı qarşısında azaddır; çünki, о öz iradəsini ilahi 

iradəyə uyğun həyata keçirir...Dövlət isə dünyada, reallıqdakı azadlıqdır.. .Tanrı haqqında pis anlayışı olan xalqın 

pis  dövləti,  pis  hökuməti  və  pis  qanunları  olur”  (4,  s.400)  Yaxud  da,  özünün  “Fəlsəfi  elmlərin  ensiklopediyası” 

əsərində Hegel bildirirdi ki, “...əxlaqlığın və dövlətin substansiyalılığı dindir. Bu münasibətlərə uyğun olaraq dövlət 

fikrin əxlaqi obrazında qərarlaşır ki, bu sonuncusu isə dinin üzərində qurulur” (5, s.373). Hegelə görə dövrünün ən 

böyük səhvi bir-birindən ayrı olmayan bu tərəfləri bir-birə yad başlanğıclar kimi qəbul etmək və bundan da irəli 

gedərək onların bir-birinə münasibətdə etinasız qəbul edilməsidir. 

Bu  cür  yanlışlıqdan  qurtulmaq  üçün  Hegel  yazırdı  ki,  “Kilsə  və  dövlət  həqiqət  və  ağıla  uyğunluluğun 

məzmununa  görə  deyil,  forma  müxtəlifliyinə  görə  bir-birinə  əksdir”  (6,  s.302).  Məlum  olduğutək,  Qərb 

mədəniyyətində  kilsə  və  din  eyniləşdirildiyindən  kilsənin  və  deməli  dinin  dövlətlə  vəhdəti  həqiqətin  yeganəliyilə 

əlaqədardır. 

Amma  istənilən  halda  din  və  dövlətin  fərqli  təbiətə  sahib  substansiyalar  olduğunu  iddia  edənlərin  sayı  az 

deyildir.  Belələrinə  görə  bu  özünü  onların  müxtəlif  metodlarla  və  özlərinə  xas  olan  məqsədlərlə  bir-birindən 

fərqlənmələrində göstərir. Odur ki, bu anlamda onlar bir-birindən ayrılmalıdır. Eyni zamanda da qeyd edilməlidir 

ki, “...mahiyyət səviyyəsində onlar (din və dövlət - R.M.) vahid bir əsasdan qaynaqlandıqları tək, məhz din dövlətə 

münasibətdə sistem əmələ gətirən faktor kimi çıxış edir” (2, s.418). 

Bu sitatın müəllifi olan A.V. Loqinov istənilən halda din-dövlət münasibətlərinin mövcudluğu faktından çıxış 

edərək vurğulayır ki, “Sekulyarlaşmanın özü ...öz son ifadəsini dini dünyagörüşün qeyri- dini olanlarla əvəzlənməsi 

və sıxışdırılmasında deyil, yalnız dini paradiqmalar dəyişdirilməsində tapır ki, bu da dünyəvi ideya və dəyərlərin 

kvazidini səciyyə əldə edib müvafiq rituallar meydana gətirməsidir” (2, s.418). Fikrimizcə, A.V. Loqinovun qeyd 

etdiyi  sekulyarlaşma  prosesindəki  dini  paradiqmaların  dəyişdirilməsi  heç  də  müəllifin  təsvir  etdiyitək  dini 

çərçivədə  deyil,  elmi,  xüsusən  də  fəlsəfi  dünyagörüşü  sayəsində  baş  verməsi  mümkündür.  Belə  olduğu  təqdirdə, 

yalnız “dünyəvi ideya və dəyərlərin kvazidini səciyyə əldə etməsinə” imkan verən dünyagörüşü siyasiləşdikcə və 

ya  başqa  sözlə  desək  sekulyarlaşma  prosesi  siyasi  bir  səviyyəyə  yüksəldikdə,  artıq  A.V.  Loqinovun  vurğuladığı 

“müvafiq  ritualı’lı  idarəetmə  ideologiyası  olan  sekulyarizm  meydana  gəlmiş  olur.  Bu  zaman  yuxarida  qeyd 

edildiyitək,  din  sistem  əmələ  gətirici  faktor  kimi  bir  çox  sosial,  siyasi,  mənəvi,  tarixi,  milli  aspektləri 

formalaşdırdığından onunla dövlətin münasibəti sekulyarizm idarə edilməsində heç də birmənalı olmur. 

Belə  ki,  A.V.  Loqinovun  göstərdiyitək,  “Qərbdə  sekulyarlaşmaya  (oxu,  sekulayrizmin  mövcudluğuna) 

baxmayaraq dini təşkilatlarla dövlət arasındakı demokratik ittifaq mövcud olub, yüksək səviyyədə qorunmaqdadır” 

(2, s.419). Belə ki, əhalinin dindar təbəqəsinin yüksək faizli (94-80%) olan ölkələr sırasında Polşa, İtaliya, İspaniya, 

Fransa, Yunanıstan, nisbətən aşağı faizli (49-40%) ölkələr sırasında isə, Belçika, Böyük Britaniya, Almaniya misal 

göstərib  bilər.  Amerika  Birləşmiş  Ştatlarına  gəldikdə  isə,  A.V.  Loqinov  qeyd  edir  ki,  “amerikalıların  dini 

təşkilatlara son illərdəki inam səviyyəsi 76% həndəvərində qalmaqdadır” (2, s.420). Bütün bu faktlar isə, bir daha 

deməyə əsas verir ki, daha çox Şərq cəmiyyətlərini dindar və buna görə də geridə qalmış ölkələrtək təqdim etməyə 

çalışan müəlliflər, problemin heç də dindən deyil, cəmiyyətdəki mövcud dini durumun, о cümlədən də bununla six 

əlaqədar olan dövlət-din münasibətlərinin xarakteri və inkişaf səviyyəsindən qaynaqlanmasına diqqət etməlidirlər. 

Dövlət-din  münasibətlərinə  gəldikdə  isə  sekulyarizm  anlamında  daha  çox  hüquqi  nizamlanmanın  universal 

modelitək separatçı model nəzərdə tutulur. Çünki, bu modelə görə, həm dövlət din sferasından, həm də din dövlət 

idarəetməsindən  tamamilə  uzaqlaşdırılır.  Əlbəttə  bu  modelə  sadiq  dövlətlər  kimi  ABŞ  və  Fransa  misal  göstərilə 

bilər. Lakin bu ölkələrin hər birində sözü gedən modelin öz tarixi inkişaf yolu olmuşdur. Belə ki, əgər ABŞ-da bu 

[səh. 41-42]

 çox konfessionallıq şəraitində gerçəkləşdirilmişdirsə, bütün Avropa ölkələrində olduğu kimi Fransada 

sözügedən  proses  Maarifçilik  dönəminin  antiklerikal  və  sonrakı  dönəmlərdə  baş  vermiş  burjua-milli  inqilabları 

əsnasında baş vermişdir. Odur ki, ABŞ- da din-dövlət münasibətləri özünün tolerantlıq çağırışları ilə yadda qaldığı 

təqdirdə,  Avropada,  xüsusən  də,  Fransada  bu  azadlıq,  bərabərlik  ideyalarının təsiri  altında  formalaşmışdır. Başqa 

sözlə deyilərsə, əgər ABŞ-da din azadlığı dini istiqamətlər arasında və dövlət din arasındakı dözümlülük əsasında 

formalaşmışdırsa, Avropada, xüsusən də, Fransada bu nəinki Roma kilsəsindən azad olmaq, bütövlükdə ruhaniyyət 



üçün  belə  Vətəndaş  konstitutsiyasını  1791-ci  ildə  elan  edərək,  yalnız  1905-ci  il  dekabrın  9-da  qəbul  edilmiş 

“Kilsənin dövlətdən ayrılması haqqında” qərar konstitutsion xarakter almışdır, 1958-ci ildə isə Beşinci respublika 

tərəfindən konstitutsiyada dövlətin dünyəviliyi vurğulanmış, dini azadlıq təsbitlənmişdir. 

Bütövlükdə  dövlət-din  münasibətlərinin  separatist  modelinə  dini  azadlığın  liberal  standartlarını 

gerçəkləşdirmək  xasdır.  Belə  ki, “Bu cür  sistemdə  dövlət  dini  həyatı  yalnız  rəqabətlə tənzimlənən  azad  bazartək 

nəzərdən keçirir” (2, s.425). Bu isə, bir çox axınların təsiri altında ənənəvi dindarlığın zəifləməsinə və ümumiyyətlə 

ortalıqdan  getməsinə  gətirib  çıxara  bilər  ki,  nəticədə  heç  də  dövləti  təmin  etməyən  dini  durumun  yaranması 

qaçılmaz  olur.  Sözügedən  duruma  düşməməkdən  ötrü  diqqət  etdiyimiz  Avropa  ənənəsində  “xüsusi  növ 

əməkdaşlıq”  kimi  qiymətləndirilən  dövlət-din  münasibətlərinin  kooperasion  modeli  mövcuddur.  Kooperasion 

modelin tərkibində isə, dini təsisatların üç növ hüquqi vəziyyətləri olur. Bunlara dövlət Kilsəsi statusu, müqaviləli 

(konsensual) status və rəsmi qəbul edilmiş (ənənəvi) konfessiya statusu aiddir. 

Məlum olduğu kimi, Yunanıstanda Eliad Provaslav Kilsəsi, Böyük Britaniyada Anqlikan Kilsəsi, Danimarka, 

Norveç,  İsveç  və  İslandiyada  yevangelik-lüteran  Kilsəsi  dövlət  kilsəsi  statusuna  malikdirlər.  О  cümlədən  də, 

İrlandiyada  da  katoliklər  əhalinin  əksəriyyətinin  təşkil  etdiyindən  Kilsə  dövlət  statusunu  qoruyub  saxlamışdır. 

Amma  əksər  Avropa  ölkələrində  dövlət  -  din  münasibətləri  XX  əsrdə  dövlət  Kilsəsi  statusundan  dini  təsisatlarla 

müqavilə  (konsensuallıq)  xeyrinə  dəyişdirilmişdir.  Bu  zaman  dövlət  dini  institutlarla  qarşılıqlı  münasibətlərini 

tərəflərin bütün hüquq və vəzifələri dəqiq müəyyənləşdirilmiş ikitərəfli müqavilələrlə tənzimləyir. Lakin, “Dövlətin 

müxtəlif etiqadlarla bu cür müqavilə əsasında təqdim etdiyi haqların həcmi fərqli ola bilər” (2, s.432). Buna ABŞ- 

dakı tolerantlıq timsalı kimi baxmaq  mümkün olduğutək, bu müqavilələrdəki başlıca məqsəd: “...dini təşkilatlara 

kifayət qədər geniş sosial münasibətlər sferasında iştirak etmək imkanı vermək, ictimai və dövlət maraqlarına zidd 

olmamaları və başqa konfessional birliklərin haqlarını pozmamaq”dır (2, s.432). Sözügedən müqavilələrin Avropa 

ölkələri təcrübəsində hərtərəfli münasibətləri tənzimləyən kodifikasion və konkret məsələlər üzrə bağlanan xüsusi 

növləri  fərqləndirilir.  Kodifikasion  müqavilələrə  ən  bariz  nümunə  kimi  papalığın  Müqəddəs  Taxtının  simasında 

Roma-katolik Kilsəsi ilə əhalisinin mütləq əksəriyyəti katolisizm nümayəndələri olan ölkələrlə və pravoslav Kilsəsi 

ilə  bağlanan  konkordatlardır  (latınca,  concordatum  -  razılaşma  sözündən  götürülmüşdür).  Əlbəttə,  katolitsizmdə 

ümumi tərəflər konkret olsa da, pravoslavlıqda bu bəzi hallarda, məsələn, Gürcüstanda yerli Provaslav Kilsəsidır. 

Bütövlükdə  isə,  konkordat  dövlət  Kilsəsi  statusundan  daha  da  möhkəm  hüquqi  müdafiə  və  beynəlxalq-  hüquqi 

təminat  versə  də,  dünyəvi  hakimiyyəti  həyata  keçirən  dövlətə  müstəsna  kompotensiyalılıq  xasdır.  Başqa  sözlə 

desək,  bu  dövlətlərin  dünyəviliyinə  heç  bir  şübhə  yeri  qalmır.  Amma  konkordat  vasitəsib  cəmiyyətin  inkişaf 

tarixində müstəsna rol oynamış dini etiqadla dövlətin münasibətləri dəqiqləşdirilir. Bu isə, öz növbəsində azlıqda 

qalan  digər  dini  istiqamətlərlə  də  müqavilə  bağlanmasına  imkan  yaradır.  Belə  ki,  Roma-katolik  Kilsəsi  ilə 

konkardat bağlamış İspaniyada 1980-ci ilin 5 iyulunda qəbul edilmiş “Dini azadlıq haqqında” qanunda cəmiyyətdə 

açıq-aşkar kök atmış dini icmalar da ölkənin “dini ictimaiyyət reestri”nə daxil edilmişbr. 1992- ildə qəbul edilmiş 

qanunvericiliyə görə belələrdən üçü: yevangilist icması Federasiyası, israil (yəhudi) icması Federasiyası və  İslam 

komissiyası ilə razılaşmalar təsdiqlənmişdir. Bu baxımdan Almaniyadakı dini birliklərin konsensual hüquqi statusu 

xüsusi  xarakterə  malikdir.  Belə  ki,  qanunvericilikdə  dövlətin  etiqad  və  dünyagörüşü  məsələlərində  neytrallılığı 

çərçivəsində dini etiqadların rəsmi statusu müəyyən edildiyi kimi, təşkilatın dini səciyyəsini müəyyən etmək üçün о 

yevangilist  və  katolik  Kilsə  ilə  müqayisə  edilir.  Dövlət-din  münasibətlərində  kooperasion  modelin  xüsusi 

variantıtək  qeyd  edilmiş  rəsmi  tanınmış  (ənənəvi)  etiqad  statusunun  qəbul  edilməsidir  ki,  “...dövlət  Kilsəsindən 

fərqli  olaraq  burada  birbaşa  dövlət  dəstəyi  yoxdur  və  konfessiyadaxili  nizamlanma  nəzərdə  tutulmur”  (2,  s.436). 

Dövlət tərəfindən ənənəvi konfessiyanın  ayırd edilməsi ölkə xalqının həyatında onun keçmişdə və hal-hazırdakı 

müstəsna rolunun qəbul edilməsi deməkdir. Öz növbəsində belə bir status almış dini birlik hüquqi şəxs haqqım əldə 

edib, sosial xidmətlərdə, mədəniyyət və təhsil fəaliyyətində maddi yardım və vergi güzəştlərinə sahib olur. Amma 

belə  bir  haqq  rəsmi  dövlət  Kilsəsindən  fərqli  olaraq  bir  dini  etiqadla  deyil,  bir-neçə  dini  inancın  ənənəvi  etiqad 

statusu almasi ilə gerçəkləşir. Məsələn, 1995-ci il 4 oktyabrda qəbul edilmiş  Litva Respublikasının “Dini icmalar 

və  birliklər  haqqında”  qanununa  görə  latin  ayinli  katoliklər,  yunan  ayinli  katoliklər,  yevangelist  -  ltiteranlar, 

yevangelist- islahatçılar,  ortodokslar (pravoslavlar), qədim ayinçilər, yəhudilər, müsəlman  - sünnilər və qəraimlər 

dövlətin tanıdığı doqquz ənənəvi dini icmalar və birliklərdir. Bütövlükdə dini etiqadların Litvada ənənəvi və qeyri - 

ənənəvi  olanlara  bölünməsi  mütləq  səciyyə  daşımayıb  yeni  konfessiyaların  da  zaman  keçdikcə  ənənəvi  olub 

müvafiq qanuni status əldə etmələrini də nəzərdə tutur. 

Belçikada isə altı denominasiyanın ənənəvi etiqad statusu tanınaraq 1994-cü ildən onların bütün ruhaniyyəti 

dövlət  maaşı  və  təqaüdlə  təmin  edilirlər.  Dövlət  məktəblərinə,  səhiyyə  müəssisələrinə  və  silahlı  qüvvələrə  daxil 




olmaq  haqqını  təsbitləyən  dövlətlə  müqaviləyə  girən  xüsusi  statuslu  dini  təşkilat  olmaq 

[səh.  42-43]

  üçün 

Almaniyada belələrinin üzvlərinin sayı həmin ərazidə yaşayanların bir faizindən az olmamalıdır. 



Beləliklə  də,  göstərilmiş  nümunələrdən  bir  daha  görünür  ki  Qərbdəki  sekulyariznı  donuq  halda  olmayıb 

buradakı  “...dini  birliklərin  statuslarının  differensiallaşmış  hüquqi  nizamlanma  tipinə  əsaslanan  dövlət-din 

münasibətlərinin  kooperasion  modeli  sekulyarlaşmanın  və  etiqad  plüralizminin  müasir  şəraitlərində  “dövlət-

cəmiyyət-din”  konstruksiyasında  daha  çevik  və  optimal  əlaqələrin  yaranmasını,  cəmiyyəti  çoxəsrlik  milli  tarixi 

axarında formalaşmış sivilizasiyalı dəyərlər sistemində saxlanmasını təmin edir” (2, s.438). 

Sekulyarizmin  klassik  separatist  modelinin,  daha  dəqiq  desək  “döyüşən  ateizm”  modelinin  hökm  sürdüyü 

Sovet İttifaqının varisi kimi Rusiya Federasiyasındakı sekulyarlıqla əlaqədar proseslər maraq doğurmaqdadır. Belə 

ki, Dövlət Dumasının 1997-ci ildə qəbul etdiyi “Vicdan azadlığı və dini birliklər haqqında” federal qanunda qanun 

layihəsinə “ənənəvi din” anlayışının və dini qurumlara müvafiq güzəştlər gətirəcək dini təşkilat statusunu verən əlli 

illik  fəaliyyət  müddətinin  tələbinin  daxil  edilməsi  böyük  mübahisələrə  səbəb  oldu.  Əlbəttə,  çoxkonfessiyalı 

Rusiyada dinlərin “ənənəvi” və “qeyri-ənənəvi” olanlara bölgüsünün qəbulu 90-cı illərin ikinci yarısında mövcud 

duruma görə olduqca riskli idi. Halbuki, bunu təklif edənlər Rusiya Federasiyası prezidenti yanında dini birliklərlə 

iş  üzrə  Komitənin  cəmiyyət  həyatında  dərin  tarixi  köklərə  malik  11  konfessiya  ilə  qarşılıqlı  əlaqəni  əldə  rəhbər 

tuturdular. Fbtta bu dini birliklər 1994-cü ilin mayında Kremldə bağlanmış ictimai həmrəylik haqqında müqaviləyə 

qoşulmuşdular. Amma sözügedən 1997-ci il qanun layihəsində bəzi dini qurumları, məsələn, katolisizmin “ənənəvi 

din”lər  siyahısında  sadalanmaması  da  bir  sıra  narazılıqlara  səbəb  olmuşdu.  О  cümlədən  də,  qanun  layihəsində 

vurğulanan əlli illik mövcudluq müddəti şərti yevangilist xristian- baptistlər İttifaqını, yeddinci günün adventistləri 

Kilsəsi, Krişna şüuru cəmiyyətləri Mərkəzi və digərlərini tamin etmirdi. Üstəlik, bəzi mütəxəssislər qanunvericilik 

aktına  bu  cür  anlayışların  daxil  edilməsini  heç  də  məqsədəuyğun  saymırdılar.  Məsələn,  A.  Sebençova  görə, 

“ənənəvilik” anlayışının “Birmənalı izahı olmayıb müəyyən konfessiyaların dövlət institutları ilə eyniləşdirilməsi 

kimi də izah edilə bilər ki, bu da faktiki olaraq dünyəvi dövlətin konstitutsiya prinsipinə ziddir” (2, s.450). Yaxud 

da,  dini  azlığın  nümayəndəsi  kimi,  Rusiya  yevangelist  xristian-baptistlərin  sədr  müavini  Y.  Sipkoya  görə,  “...bu 

vətəndaşların dini mənsubiyyətlərinə görə bir- birindən fərqləndirən dövlət siyasətinə aparıb çıxarır” (2, s.450). 

İstinad etdiyimiz A.V. Loqinov qeyd edir ki, bu cür münasibətlərlə yanaşı diferensasiyalaşma  mövqeyindən 

çıxış edənlərin sayı da az deyildir. Belə ki, Rusiya Federasiyasında dini birliklərin hüquqi statusunu tədqiq etmiş İ. 

Kuniçın bildirir ki, ölkə Konstitutsiyasının 2-ci fəslinin 14-cü maddəsində “dini birliklərin bərabər hüquqluğundan 

deyil,  qanun  qarşısında  bərabərliklərindən  söhbət  gedir...Qanun  qarşısında.  bərabərlik  bütün  dini  –  birliklərin 

fəaliyyətlərinin  onların  konfessional  mənsubiyyətlərindən  asılı  olmayaraq  Rusiya  Federasiyasının  qanunvericilik 

aktları əsasında və ona uyğun gerçəkləşdirməli olduğu deməkdir” (2, s.450). 

İ.  Kuniçin  vurğulayır  ki,  dövlət-konfessional  münasibətlər  sistemi  bütün  ictimai  sistemlərdən  ayrı  olmayıb, 

onun  tərkib  hissəsi  kimi  cəmiyyətdə  baş  verən  bir-çox  proseslərdən  təsirlənir.  Odur  ki,  İ.  Kuniçına  görə,  “Eyni 

zamanda dini birliklər insanın vicdan azadlığına olan müqəddəs hüququnun kollektiv reallaşması olduğutək, heç də 

bütün  ölkələrdə  eyni  tip  hüquqi  nizamlanma  və  eyni  məzmunlu  dini  birlik  statusu  elan  edilmir”.  Başqa  sözlə, 

tədqiqatçının fikrincə, “Hüquqi status dövlət- konfessional münasibətlər sistemi funksiyasının nəticəsi olaraq dini 

birliklərin  faktiki  statuslarına  uyğun  olmalıdır”  (2,  s.451).  Nəticədə,  “dünyəvi  dövlət  qanunvericiliyində 

təsbitlənmiş  dini  birliklərin  sosial-adekvat  hüquqi  statusu  vicdan  azadlığı  haqqının  optimal  reallaşdırılmasına 

imkan verir” (2, s.451). 

Yaxud  da  ekspert  hüquqşünaslar  kimi  M.  Kuznetsov  və  I.  Ponkin  müəyyən  ediblər  ki,  “dini  birliklərin 

statusunun hüquqi tənzimlənməsitək 

[səh. 43-44]

 differensasiya tipi heç də onların qanun qarşısındakı bərabərliyini 

nəzərdə tutan konstitutsiya normasına zidd deyildir. Belə ki, bunu, bu halda dini birliklər olan hüquq sübyektlərinin 

fəaliyyətlərini, tarixi və sosial-mədəni aspektlərindən asılı olmadan nəzərdən keçirmək olmaz” (2, s.451). Bir sözlə 

onlar  ənənəvi  dindarlığın  qanunvericilik  aktlarına  daxil  edilməsinin  qeyri-qanuni  olmadığını  əsaslandıraraq 

aşağıdakı nəticələrə gəlmişlər: 

1.  Dini  birliklərin  qanun  qarşısındakı  bərabərliyi  prinsipi  dini  birliklərlə  münasibətlər  sahəsində  dövlət 

siyasətinin elementi olub bu və ya digər dini birliyə əlavə preferensiyalar (üstünlüklər) verilməsi imkanını istisna 

etmir. 


2.  “Ənənəvi  dini  təşkilatlar”  anlayışının  qəbul  edilməsi  Rusiya  Federasiyası  ərazisində  fəaliyyət  göstərən 

bütün  dini  birliklərin  məcmusu  ənənəvi  dini  təşkilatlara  və  Rusiya  Federasiyası  üçün  ənənəvi  olmayan  dini 

birliklərə bölünməklə məhdudiyyətin daxil edilməsidir. Halbuki, sonuncular (qeyri-ənənəvi dini birliklər, təşkilatlar 

-  R.M.)  üçün  onların  ənənəvi  olmamaları  özündə  diskriminasiya  daşımayaraq  aşağılayıcı  yarlıq  olmayıb,  Rusiya 




Federasiyasının Konstitutsiyasında və federal qanunvericilikdə müəyyən edilmiş və təsbitlənmiş hüquqlarına xələl 

gətirməyərək onları [əhəmiyyətlərini] praktikada azaltmır. 

3....dini  birliklərin  qanun  qarşısında  bərabərliyinin  təsbitlənməsi  dövlət  tərəfindən  müvafiq  konstitusiyalı-

hüquqi status və onlarla geniş əməkdaşlığa üstünlük verdiyi ənənəvi dini təşkilatları ayırmasına mane olmur” (2, 

s.451). 

A.V. Loqinova görə də, Konstitutsiya hüququnda hüquqi bərabərlik anlayışı qanunvericinin məqsədlərindən, 

hüquq  sübyektlərindən  və  sosial  şərtlərdən  ayrı  nəzərdən  keçirilmir.  Buna  görə  də,  qanun  qarşısında  bütün  dini 

birliklərin bərabərliyindən bəhs edildikdə konstitusiya norması elə bir hüquqi bərabərlik nəzərdə tutur ki, bu faktiki 

olanla  üst-üstə  düşməyə  bilər”  (2,  s.451).  Tədqiqatçının  fikrincə,  bu  vəziyyət  konstitusiyaya  görə  çoxmillətli 

Rusiya xalqlarının müəyyən dini birliyi çox və ya az dərəcədə dəstəkləmək hüququnu istisna etmir. О cümlədən də, 

“Hüquq subyektlərinin bərabərliyi haqqında konstitusiya normasının təsbitlənməsi heç də onların statusu və hüquq 

qabiliyyətliliyin miqyasına differensasiyalaşdırılmış yanaşmanı istisna etmir...” (2, s.452). A.V. Loqinov qeyd edir 

ki, elə bu cür yanaşma “...çevik dövlət siyasətini qurmaq üçün əsas ola bilər”. 

Əlbəttə,  A.V.  Loqinov  da  etiraf  edir  ki,  bu  cür  siyasətin  dini  birliklər  arasında  faktiki  olaraq  bərabərsizlik 

ortaya  çıxarır.  Lakin  “...  onlardan  (dini  birliklərdən  R.M.)  hər-hansı  birinin  hüquq  subyektivliyinin 

genişləndirilməsi  dövlətlə  əməkdaşlıqda  üstünlüyü  nəzərdə  tutaraq  heç  də  onların  hüquq  bərabərliyi  haqqında 

konstitusiya normasına zidd olmayıb digər konfessiyaların haqlarının pozulması kimi qəbul edib bilməz” (2,452). 

Üstəlik,  tədqiqatçıya  görə,  “...differensiallaşdırılmış  yanaşma  əsasında  dövlətin  dini  birliklərlə  əməkdaşlığı 

vətəndaş cəmiyyətinin institutlaşdırılmasının mühüm stimulu olur” (2, s.452). 

Fikrimizcə, dinə münasibətdə vahid reallıqda inkişaf etmiş cəmiyyət tək dövlətimizin din siyasətinin daha da 

çevik  olması  üçün  oxşar  addımların  atılması  zəruridir.  Belə  ki,  20  avqust  1992-ci  ildə  qəbul  edilmiş  və  bir  sıra 

dəyişiklik və əlavələrlə təkmilləşdirilmiş Dini etiqad azadlığı haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununa bu 

baxımdan müəyyən dəyişikliklər edilə bilər. Amma bu zaman qanunvericiliyin müəyyən etməli olduğu ən başlıca iş 

“ənənəvi din və dini qurum” anlayışının dəqiqləşdirilməsidir. 



 

ƏDƏBİYYAT: 

1.

 



А.А.  Мамедзаде.  Свобода  совести.  Истоки,  становление,  правовая  охрана.  СПб.:  Издательство 

“Юридический центр - Пресс”, 2013 

2.

 

Логинов А.В. Власть и вера. Государство и религиозные институты в истории и современности. Научное 



издательство «Большая Российская Энциклопедия». Москва, 2005 

3.

 



Xəlilov S.S. Sivilizasiyalar arası dialoq. Bakı, “Adiloğlu” nəşriyyatı, 2009 

4.

 



Гегель Г.В.Ф. Философия религии. В 2 т. М.: Мысль, 1976, Т. 1 

5.

 



Гегель Г.В.Ф. Энциклопедия философских наук. Т.З.М., 1977 

6.

 



Гегель Г.В.Ф. Философия права. М., Мысль, 1990 

 

РЕЗЮМЕ 

Ссылаясь  на  идею,  что  религиозно  -  неинститулизированное  общество  не  существовало,  автор  статьи  дает 

историческое развитие государственного правового регулирования религиозных объединений. В этом смысле можно 

выделить различные модели сепарационного отношения к религии. Самый распространённый факт - это определение 

правового статуса традиционных религий и религиозных организаций. Особенно отмечая законадательную практику 

Российской Федерации, автор замечает важность вывода статуса традиционной религии и религиозного учреждения и 

в нашем законодательстве. 

В  этом  случае  надо  конкретизировать  в  вопросе  государства  список  традиционных  религий  и  религиозных 

учреждений. 



SUMMURY 

Referring  to  idea  that  is  religious  -  noninstituliationity  society  didn’t  exist,  the  author  of  article  gives  historical 

development  of  the  state  legal  regulation  of  religious  associations.  In  this  sense  it  is  possible  to  allocate  various  models 

separation  wievs  to  religion.  The  most  widespread  fact  is  a  determination  of  legal  status  of  traditional  religions  and  the 

religious  organizations.  Especially  noting  legislative  practice  of  the  Russian  Federation,  the  author  notices  importance  of  a 

conclusion of the status of traditional religion and religious orqanizations and in our legislation. In this case it is necessary  to 



concretize the list of traditional religions and religious orqanizations in a question of the state. 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə