Guliston davlat universiteti b. A. Xasanov, A. A. Xashimov, A. B. Muxametov, A. A. Abduvohidov buxgalteriya hisobi


Xo’jalik hisobining turlari va ularning tavsifi



Yüklə 2,01 Mb.
səhifə29/721
tarix10.04.2022
ölçüsü2,01 Mb.
#85246
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   721
Guliston davlat universiteti b. A. Xasanov, A. A. Xashimov, A. B

Xo’jalik hisobining turlari va ularning tavsifi. Alohida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning serqirra moliya-xo’jalik faoliyatini har tomonlama aks ettirish uchun xo’jalik hisobining operativ, statistik va buxgalteriya hisobi turlaridan foydalaniladi.

Ularning har biri o’z predmetiga mos bo’lgan hisob ob’ektlariga va mazkur predmetni o’rganadigan o’z usullariga ega bo’lganliklari bois mustaqildirlar. Ayni vaqtda ulardan har birining mustaqilligi o’zaro bog’liqlik va bir-birini taqozo qilishidan mustasno emas.

Hisobning har bir turi bir xildagi xo’jalik jarayonlarining turli jihatlarini o’rganib, axborotdan foydalanuvchilarni qiziqtiradigan axborot oqimlarining alohida bosqichlarda kesishishiga to’sqinlik qilmaydi. Bu hisobning barcha turlariga taalluqli bo’lgan, ular uchun juda muhim bitta xususiyat tufayligina mumkin. U ham bo’lsa, yuqorida ko’rib chiqilgan uchta: natura, mehnat va pul o’lchovlarining uchala hisob turida ham qo’llanilishidir. Shu boisdan, hisobning uchta turini alohida va batafsil ko’rib chiqamiz.

Operativ hisob rejalarning bajarilishini nazorat qilish va ishlab chiqarishga tezkor rahbarlikni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan kundalik ma’lumotlarni olish va umumlashtirishga xizmat qiladi. U tadbirkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga egadir. Operativ hisob yordamida korxona resurslari va ular miqdorining o’zgarishini joriy tartibda kuzatish, buxgalterlik va statistik hisobda aks ettirilmaydigan qator ma’lumotlarni ko’rsatish mumkin. Masalan, ishlab chiqarish me’yorlarining bajarilishi, shartnoma majburiyatlarning bajarilishi, mashina va qurilmalardan foydalanish darajasi va hokazolar hisobga olinadi.

Operativ hisob xo’jalikka tezkor rahbarlik qilishni ta’minlash uchun iqtisodiy ma’lumotlarni to’plashda bevosita xo’jalik bo’linmalarida amalga oshiriladi. Ayrim operativ hisob ma’lumotlaridan faqat bevosita korxonada foydalanilib qolmasdan, balki ular korxonaga rahbarlik qiluvchi yuqori tashkilotlarda, hatto iqtisodiyot tarmoqlari miqyosida alohida operativ hisobot ko’rinishida ham umumlashtirilishi mumkin. Bunday hisobotlardan esa, mahsulot ishlab chiqarish miqdori va sifati, xomashyo bilan ta’minlanganlik darajasi, hosilni yig’ishtirishning borishi to’g’risidagi va boshqa ma’lumotlami olishda foydalaniladi.

Nazorat qilinayotgan xo’jalik muomalalarining mazmuniga ko’ra operativ hisobda natura va mehnat o’lchovlari, ayrim hollarda esa pul o’lchovlari qo’llaniladi.

Ta’kidlanganidek, operativ hisob tomonidan boshqaruv apparatiga taqdim etiladigan axborot kundalik xo’jalik muomalalari alohida qismlarining mazmuni to’g’risida javob bera olishi sababli zarur. Mazkur axborotning vaqt oralig’ida chegaralanganligi – operativ hisobning birinchi ajralib turuvchi belgisi hisoblanadi.

Bunday axborotlarni hisobning boshqa turlaridan olish ularga g’ov bo’lishi va qo’yilgan vazifalarni hal etishga tizimli yondashuvni qo’llashni yuzaga chiqarmasligi mumkin. Shuning uchun ushbu bo’shliqni o’z tabiatiga ko’ra bir xil bo’lmagan, operativ hisob to’ldiradi. Operativ hisob xo’jalik hisobiga xos bo’lgan uchala o’lchovdan foydalansa ham, shunga qaramasdan, pul o’lchovidan foydalanish unda cheklangan. Bu operativ hisobda asosan doimiy ravishda umumlashtirish talab qilinmaydigan, ayrim bir xil xo’jalik muomalalari aks ettirilishi bilan bog’liq. Mazkur hisob turining farq qiluvchi ikkinchi belgisi ham mana shundan iborat.

Bunday axborotlarni olishning tezkorligi operativ hisobning uchinchi farq qiluvchi belgisi hisoblanadi. Operativ axborotlarni olishga bo’lgan talablarning soddalashtirilishi shundan kelib chiqadi. Operativ hisob axborotlari hujjatlashtirilmaganligi bois, ular yuridik dalillovchi kuchga ega emas. Agar operativ hisob axborotlarining tayinlanishidan kelib chiqiladigan bo’lsa, bunday dalillash shart emas. Operativ hisobning to’rtinchi farqlovchi belgisi mana shundan iborat.

Operativ axborotlar, odatda, og’zaki, telefon yoki telegraf, teletayp orqali uzatiladi. Ayrim hollarda bunday axborotlar ma’lumotnoma, xizmat yozuvi va boshqa ko’rinishda rasmiylashtirilib, bu operativ hisobot tuzish deb qaralishi mumkin. Zarur hollarda operativ hisobda statistik va buxgalterlik hisobdan olingan axborotlar ham qo’llaniladi. Bu operativ hisobning beshinchi o’ziga xos belgisidir. Hisobning boshqa turlariga xos bo’lgan, axborotlarga ishlov berishning maxsus usullari va amallarini qo’llash operativ hisobda ishlatilmaydi.

Statistik hisob miqdor ko’rsatkichlarida ifodalanadigan ijtimoiy-ommaviy hodisalarni sifat jihatdan tavsiflab, kuzatish va aks ettirish hamda jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini o’rganish tizimidir.

Statistik hisob ishlab chiqaruvchi kuchlar, ishlab chiqarish munosabatlari va ijtimoiy turmushdagi siyosiy va madaniy jarayonlar rivojlanishining asosiy qonuniyatlarini ochib beradi. Iqtisodiyotni boshqarish uchun zarur bo’lgan ma’lumotlarni yig’ish, statistik tahlil qilish va axborotdan foydalanuvchilarga o’z vaqtida taqdim etish statistik hisobning asosiy vazifasidir. Bu maqsadda statistik hisob buxgalteriya va operativ hisob ma’lumotlaridan foydalanib, shu bilan birga ularning tuzilishiga ham ta’sir etadi.

O’rganilayotgan hodisalarning xususiyatiga ko’ra statistik hisobda natura, mehnat va pul o’lchovlaridan foydalaniladi. Statistik hisob ma’lumotlarni to’plash va ishlov berishning muayyan metodik usullaridan, masalan, yalpi va tanlab kuzatish, statistik to’plash, statistik guruhlash, o’rtacha miqdorlarni hisoblash, indekslar va boshqalardan foydalanib, xo’jalik faoliyatining asosiy qonuniyatlarini ochib beradi.

Davlat boshqaruv organlari tomonidan statistik ma’lumotlar asosida prognozlar ishlab chiqiladi, iqtisodiy siyosat sohasidagi qarorlar qabul qilinadi. Mamlakat iqtisodiyotini tezkor boshqarish bo’yicha aniq chora-tadbirlar belgilanadi.



Buxgalteriya hisobi xo’jalik yurituvchi sub’ektning mablag’lari va manbalarining harakatini aks ettirib, xo’jalik jarayonida sodir bo’ladigan muomalalarni yoppasiga va uzluksiz kuzatib borish, kuzatish natijalarini o’lchash va hujjatlarda rasmiylashtirish, ularni yagona bir o’lchovda, ya’ni pul ifodasida umumlashtirish hamda boshqaruv qarorlarini asoslash va qabul qilish uchun zarur ko’rsatkichlarni hisoblash, baholash, ularni tegishli axborotdan foydalanuvchilarga taqdim etish maqsadida moliya-xo’jalik faoliyatini nazorat qilish tizimidir.


Yüklə 2,01 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   721




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə