Har tomonlama barkamol shaxsni shakllantirish milliy tarbiyaning bosh maqsadi



Yüklə 205,17 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix05.06.2022
ölçüsü205,17 Kb.
#88879
4302-Текст статьи-10504-1-10-20211207
2 5217776994191678119, ORALIQ (1), 16-may(Ehtmol)


HAR TOMONLAMA BARKAMOL SHAXSNI SHAKLLANTIRISH 
MILLIY TARBIYANING BOSH MAQSADI 
Esirgapova Malohat
Musiqa madaniyati fakulteti 
Musiqiy ta’lim yo’nalishi II-bosqich talabasi 
esirgapovamalohat@gmail.com
 
ilmiy rahbar:
Vokal va cholg’u ijrochiligi 
kafedrasi o’qituvchisi M.Xolbekov 
Annotasiya:
Maqolada insonning har tomonlama barkamol shaxs bo'lib yetishishiga 
ta’sir etuvchi omillar shuningdek pedagogik taʼlim jarayonida talaba - yoshlarning 
shaxs sifatida rivojlanishi, uning har tomonlama kamolga yetishi qonuniyatlari, 
shaxs kamolotiga taʼsir etuvchi omillar, barkamol shaxsni shakllantirish mezonlari 
o'rganiladi. 
Kalit so'zlar:
barkamol shaxs, barkamol shaxsni shakllantiruchi mezonlar, tarbiya, 
axloq tushunchalari, shaxs, etika. 
Insonning barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun nasl-irsiyat (inson – 
biologik mavjudod sifatida), ijtimoiy muhit (ijtimoiy-iqtisodiy hayot) hamda 
maqsadga muvofiq tashkil etilgan tarbiya va uning faoliyati kabi va yana bir qancha 
omillar ta’sir etadi. 
Shuning uchun ham pedagogik ta’lim jarayonida talaba-yoshlarning shaxs sifatida 
rivojlanishi, uning har tomonlama kamolga yetishi qonuniyatlari, shaxs kamolotiga 
ta’sir etuvchi omillar o‘rganiladi. Oliy pedagogik ta’limning asosiy maqsadi ham 
shaxsni aqliy, ma’naviy-axloqiy, estetik, jismoniy rivojlanishi, talabalar yosh va 
shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning ijodiy imkoniyatlarini har 
tomonlama ro‘yobga chiqarish, insonparvarlik munosabatlarini shakllantirishdan 
iboratdir. 
Tarbiya qonuniyatiga ko‘ra shaxsning kamolga yetishi jamiyat rivojlanishidan 
orqada qolsa, ijtimoiy maqsadni amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratilmagan 


bo‘lsa, uni amalga oshirish qiyin. o‘qituvchi kadrlar tayyorlashda bir butun, yaxlit 
shaxsni rivojlantirish muammosini tadqiq etar ekan, shaxsni ijtimoiy munosabatlar 
va ongli faoliyat subyekti sifatida talqin etadi. Shuningdek, shaxsning yaxlitligi 
atrof-olamni anglash hamda ijtimoiy muhit sharoitida aniqlanadi. O‘qituvchining 
shaxs sifatida o‘z-o‘zini anglashi hamda faolligi, maqsadga intilishi talabaning 
ijtimoiy-pedagogik muhitga moslashishi va o‘z-o‘zini baholashiga yordam beradi 
degan g‘oyani ilgari suradi. 
Mualliflar B.G.Ananev, A.N.Leontev, L.S.Vigotskiylarning fikrlariga 
tayangan holda o‘qituvchi shaxsi tarbiya va ijtimoiylashuv sharoitida shakllanadi, 
degan xulosaga keladi. Tadqiqotda bo‘lajak o‘qituvchini yaxlit shaxs sifatida 
rivojlantirishning pedagogik asoslari ishlab chiqilib, ular quyidagilardan iborat deb 
ko‘rsatiladi: 
- rag‘batlantirish (motivatsiya); 
- yaxlit shaxsni shakllantirish mezonlarini aniqlash; 
- pedagogik tizimga ega bo‘lish; 
- shaxsni shakllantirish mazmuni, bosqichlari, jihatlari, unga qo‘ yiladigan talablar; 
- pedagogik jarayon; 
- talabalarning shaxslik-kasbiy yo‘nalishi; 
- talabalarga qo‘yiladigan talablar; 
- kommunikativ vositalar va ularga qo‘ yiladigan talablar . 
Tadqiqotchilarning fikrlariga tayanib shuni ta’kidlash lozimki, talabalarni barkamol 
shaxs sifatida shakllantirishda quyidagi talablarga rioya etish muhimdir: 
- yoshlarning bilimlarni o‘zlashtirishga bo‘lgan qiziqishlari va qobiliyatlarini 
rivojlantirish; 
- ta’lim jarayonida talabalar faoliyatini pedagogik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish; 
- talaba-yoshlarning har biriga individual yoshdashish; 


- pedagogik nazokatni shakllantirish; 
- kasb-hunarga tayyorlash; 
- noqulay vaziyatlardan to‘g‘ri yo‘l topib chiqib keta olish qobiliyatiga ega 
bo‘lishlariga erishish; 
- ijtimoiy faollik, fuqarolik rolini shakllantirish va hokazolar. 
Yuqoridagi talablarni amalga oshirishda barkamol shaxsni shakllantirishga xizmat 
qiluvchi quyidagi mezonlar asos bo‘lib xizmat qiladi. 
- shaxsni aqliy, ma’naviy-axloqiy, hissiy-estetik, jismoniy rivojlantirish; 
- ijodiy imkoniyatlarini namoyon etishga yo‘llash; 
- insonparvarlik munosabatlarini shakllantirish; 
- yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda shaxsning individual o‘ziga xosligini 
namoyon etishga sharoit yaratish; 
- fuqarolik nuqtai nazarining tarkib topishiga erishish; 
- hayotga, mehnatga, ijtimoiy ijodkorlikka tayyorlash; 
- o‘z-o‘zini boshqarish, demokratik tamoyillarni anglash, Vatani va xalq oldida o‘z 
mas’uliyati va burchini his etish. 
Barkamol shaxsni axloqiy tarbiyalashda, avvalo, jamiyat talabiga mos holda axloqiy 
tushunchalar, qoidalar, his-tuyg‘ular, e’tiqod va xulqiga doir ko‘nikmalar va 
malakalarni shakllantirish muhim vazifa sanaladi. Ma’naviyatli inson bilimli, kasb-
hunar egasi, Vatanning sodiq fuqarosidir. U o‘z davlati qonunlarini biladigan va 
ularga amal qiladigan, o‘z yurtidan g‘ururlana oladigan, o‘z Vatani boyliklarini 
saqlash bilan birga uni yanada boyitadigan, go‘ zalliklaridan bahramand bo‘ladigan 
shaxs. U har qanday zararli illatlarga qarshi kurashadi, xalq boyligini avaylab 
asraydi. 
Axloq
 
esa shaxsning xatti-harakatlari, yurish turishi, turmush tarzi, hayot 
kechirish tamoyillari, qoidalari, ijtimoiy munosabatlar mazmunini ifodalaydi. Axloq 


ijtimoiy hodisa sifatida jamiyat ma’naviy-ruhiy hayotida o‘ziga xos o‘rin tutadi. U 
jamiyat tomonidan tan olingan tartib-qoidalar bo‘lib, kishilarning xatti-harakatlarini 
tartibga soladigan tamoyil sanaladi. 
Axloq 
– ma’naviyatning tarkibiy qismi sifatida shaxs rivojlanishining yuqori 
bosqichi sanaladi. Zero, axloqsiz, axloqiy me’yorlarsiz shaxsning ruhiy, jismoniy va 
ma’naviy yetukligi shakllanmaydi. Shuning uchun ham ma’naviy-axloqiy tarbiyada 
uzviylik, aloqadorlik dialektik xarakterga ega bo‘lib, shaxsning ma’naviy-axloqiy 
shakllanishida muhim sanaladi. 
Ma’naviy-axloqiy tarbiyaning asosiy vazifalari: 
1) ma’naviy-axloqiy ongni shakllantirish; 
2) ma’naviy-axloqiy xulq-atvor, ko‘nikma va odatlarni shakllantirishdan iboratdir. 
Ma’naviy-axloqiy tarbiya mohiyatiga ko‘ra insonning jamiyat oldida burchliligi, o‘z 
xulq-atvorining jamiyat taraqqiyoti darajasi bilan uyg‘unligi, shuningdek, ma’naviy-
axloqiy xulq-atvorning insonning kishilarga bo‘lgan hurmat-e’tiborini namoyon 
etuvchi mezonlardan ekanligini tushunishi, axloqiy ideallarining to‘g‘riligiga 
ishonch hosil qilishi, ma’naviy-axloqiy bilimlarining e’tiqodga aylanishi va 
e’tiqodning tizimli bo‘lishini ta’minlash va ma’naviy-axloqiy odatlarning 
shakllanishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi. 
Estetik
 
(nafosat) tarbiya talabalar tomonidan estetik bilimlarning egallanishi, ularda 
estetik madaniyatni tarkib toptirish, voqelikka estetik munosabatlarni shakllantirish, 
estetik his-tuyg‘uni rivojlantirish, hayot go‘zalliklari, tabiat va mehnatga 
muhabbatni tarbiyalash; estetik idealni shakllantirish hamda hayotiy faoliyatni 
tashkil etishda estetik qonuniyatlariga rioya etish ko‘nikmalarini shakllantirishga 
xizmat qiladi. 
Shaxsda sog‘lom turmush tarzi ko‘nikmalarini shakllantirishda uning 
jismonan to‘g‘ri rivojlanishi, o‘z salomatligini mustahkamlashi; aqliy va jismoniy 
faoliyatning yuqori darajada bo‘lishiga erishish; gigienik malaka va ko‘nikmaga ega 
bo‘lishi; turmush tarzini mavjud axloqiy talablarga muvofiq tashkil etish; jismonan 


sog‘lom bo‘lib, o‘ziga va o‘zgalarga quvonch baxsh etish, zararli odatlardan 
saqlanish kabilar muhim ahamiyat kasb etadi. Talabalar o‘rtasida mehnat tarbiyasini 
tashkil etishda milliy va umumbashariy an’analariga tayanish, ustoz-shogird, oilaviy 
mehnat va hunarmandchilikning eng samarali metod va usullaridan foydalanish, 
zamonaviy kasb-hunarlar asoslarini o‘zlashtirish, ular tomonidan mehnatning shaxs 
rivojlanishida asosiy omillaridan ekanligini anglanishiga erishish muhim sanaladi. 
Shuningdek, barkamol shaxsning shakllanishida ekologik, iqtisodiy, huquqiy 
tarbiyalar ham o‘ziga xos ahamiyatga ega. 
Xulosa qilib aytganda, barkamol shaxs individ – shaxs – inson tizimida o‘z 
dunyoqarashi, nuqtai nazariga ega bo‘lish, o‘z haq-huquqini hurmat qilishga 
o‘rganish, shaxslik xislatlarini tushunish, shuningdek, o‘z bilim, qobiliyat va 
ko‘nikmalarini namoyon etib, o‘z “Men”ini qaror toptirish asosida shakllanadi. 
Insonning shaxs sifatida rivojlanishi uning qiziqishlari, xarakteri, qobiliyati, aqliy 
rivojlanganligi, ehtiyojlari, mehnat faoliyatiga munosabati bilan belgilanadi. 
Insonda yuqorida ko‘rsatilgan xususiyatlar rivojlanib, uning ijtimoiy voqelikka
mehnatga, kishilarga, jamiyatga bo‘lgan munosabati muayyan bosqichga 
yetgandagina u barkamol shaxs darajasiga ko‘tariladi. Jamiyat rivojlanishi uchun har 
bir shaxs mukammal, barkamol bo’lishga intilmog’i lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 
1.
O’zbekiston birinchi prezidenti I.A. Karimov “Yuksak ma’naviyat -yengilmas 
kuch” – T:Ma’naviyat, 2008. 
2.
Djuraev R.X. va boshqalar. Pedagogik atamalar lug’ati. – Toshkent, Fan, 2008. 
3.
Pedagogika. M.X.Toxtaxodjaeva va boshqalar. – Toshkent O’zbekiston 
faylasuflari milliy jamiyati, 2010. 
4.
Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. B.X.Xodjaev. – Toshkent, “Sanostandart” 
nashriyoti, 2017.
5.
Quronov M. Milliy tarbiya – Toshkent: Ma’naviyat. 2007.

Yüklə 205,17 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə