Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə133/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   129   130   131   132   133   134   135   136   ...   232

270 

 

bir-b irinə qarĢı qoyurdu. Hakim dairə lər əsasən böyük Ģəhərlərdə b elə əmələ ə l atır, 



sənətkarlar  arasında  da  nifaq  yaradırdılar.  Nəticədə  bir  Ģəhər  iki  h issəyə  bölünür, 

mü xtəlif qruplar qarĢı-qarĢıya qoyulurdu. Belə bir hadisə XVII əsrin 70-ci  illərində 

Təbriz Ģəhərində də baĢ verdi. ġəhərdəki Nemətilər və Heydərilər adlanan iki böyük 

sənətkar  zü mrəsi  zahirən  dini  fərq lər,  baxıĢlar  zəminində  bir -birinə  qarĢı  çıxıĢ 

etdilər.  Hər  iki  zü mrənin  nümayəndələri  Ģiəlik  təriqətinin  sufı  dərviĢləri  idi. 

Mənbələrin  məlu matına  əsasən,  I  ġah  Abbasın  dövründən  etibarən  Ģəhər  əhalisi 

arasında  belə  düĢmənçilik  halları  daha  geniĢ  yayılmağa  baĢlamıĢdı.  XVII  əsrin 

ortalarında  Təbrizdə  olmuĢ  ġardenin  məlu matına  görə,  "Ģəhər  biri  digəri  ilə 

düĢmənçilik edən Heydəri və Neməti dəstələri arasında 9 məhəlləyə bölün müĢdü". 



271 

 

X FƏSĠL 



 

XVI-XVII ƏSRLƏRDƏ AZƏRB AYCAN 

 MƏDƏ NĠYYƏ TĠ 

 

Maarif.  El m.  XVI  əsrin  baĢlanğıcında  Azə rbaycan  Səfəvi  dövlətinin 

yaranması, habelə  mərkəzləĢmiĢ siyasi qurumun qüvvətlənməsi  ilə əlaqədar  xalq ın 

mədəniyyəti də xeyli inkiĢaf etdi. 

Gəncə,  Təbriz,  ġamaxı,  Marağa,  Ərdəbil  Ģəhərləri  bu  dövrün  mühüm 

mədəniyyət mərkəzləri kimi tanın mıĢdı. 

Rəsmi  d in  olan  Ģiə  təriqətinə  əsaslanan  hakim  dairələr  cəmiyyətin  bütün 

təbəqələri  arasında  bu  ideyaları  geniĢ  yayırdılar.  Belə  b ir  Ģəraitdə  dünyəvi  elmləri 

öyrənmək  yalnız  islam  dini  və  Ģəriət  normaları  əsasında  mü mkün  idi.  Bu  dövrdə 

yaĢamıĢ bir ço x alimlər əsasən dini  (Ģiə) təlimin  nümayəndəsi kimi çıxıĢ edirdilər. 

Lakin  onlar  dünyəvi  elmlər  sahəsində  də  geniĢ  biliyə  malik  idilər.  Alimlərin 

əksəriyyəti 

məntiqin, 

fəlsəfənin, 

ədəbiyyatın, 

təbabətin, 

riyaziyyatın, 

astronomiyanın bir ço x  məsələləri  ilə  məĢğul olurdu. O zamanlar yalnız bir ço x elm 

sahələrinin bilicisi olan Ģəxslər alim hesab edilirdilər.  

Bu dövrdə astronomiya elminin  inkiĢafına  müəyyən maraq vardı.  XVI əsrin 

əvvəllərində  I  ġah  Ġs mayıl  Marağa  rəsədxanasını  bərpa  etdirmək  üçün  məĢhur 

riyaziyyatçı  və  astronom,  Ģirazlı  Qiyasəddin  Mənsur  ibn  Əmir  Sədrəddin 



Məhəmmədi  (1463-1542)  Marağaya  göndərdi.  Alim  rəsəd xananın  xarabalıqlarını 

müĢahidə edərək, onun bərpası üçün 30 il vaxt lazım olduğ unu bildird i.  ġah bərpa 

iĢlərinə baĢlamaq haqqında əmr verdi.  Lakin ġah Ġsmayılın ölü mündən sonra həmin 

iĢ yarımçıq qald ı. 

1611-c i ildə I ġah Abbasın əmri ilə tarixçi  Cəlaəddin Məhəmməd Münəccim 

Yəzd i,  məĢhur  riyaziyyatçı  və  astronom  ġey x  Bəhaəddin  Amili,  Mövlana  Əlirza 

Təbrizi Marağa rəsəd xanasının bərpası üçün layihə hazırlayıb onu hökmdara təqdim 

etdilər. Lakin bu sahədə əməli iĢlər görülməd i.  

Bu  dövrdə  riyaziyyat  sahəsində də  müəyyən  inkiĢaf  nəzərə  çarpırd ı.    ġey x 

Mahmud ġəbüstərinin ardıcıllarından olan Abdulla Şəbüstərizadə riyaziyyata aid bir 

sıra  əsərlərin.  o  cümlədən  "Məaric  dər  heyət",  "Riyazi-rizvan",  "Kitabi-meyar", 

"Risaleyi  cami  cahannüma",  "Risaleyi-qövsi-qüzeh"  kitablarının    müollifi  idi. 

Təbrizli  Seyid  Əhməd  Laləvi  (1436-1507)  məntiq,  qrammatika,  riyaziyyat  və 

ədəbiyyat  sahəsində,  təbrizli  Mirzə  İbrahim  riyaziyyat  və  fəlsəfə  üzrə  fəaliyyət 

göstərirdi.  Fransız  səyyahı  Tavermye  yazır  ki,  Təbriz  əyalətinin  maliyyə  məmu ru 

Mirzə Ġbrahim mü xtəlif elmlər sahəsində axtarıĢlar aparırdı.  




272 

 

Dövrünün məĢhur münəccimi Mövlana Məhəmməd Ərdəbilinin, əslən Ģirazlı 



olan,  lakin  Ģəxsiyyət  və  alim  kimi  Təbrizdə  formalaĢ mıĢ  Mahmud  bəy  Füsuninin 

riyaziyyat, astronomiya sahəsində nəzərəçarpacaq xid mətləri vard ır.  

Təbabətdə də müəyyən inkiĢaf vardı.  I ġah Təh masibin Ģə xsi həkimlərindən 

Əbülfəth  Təbrizi,  Ġmaməddin  Mahmud  NiĢapura  Mövlana  Kəmaləddin  Hüseyn, 

onun  oğlu  Nurəddin,  Qiyasəddin  Əli  KaĢi  və  Əbu  Nəsr  Gilan i  bu  sahədə  artıq 

fərqlənirdi. Əbülfət Təbriz  xəstəlikləri təyin etməkdə ço x bacarıqlı və  mahir həkim 

idi.  O,  ö mrünün  son  illərini  I  ġah  Abbasın  sarayında  keçirmiĢdi.  Əla   Təbrizi  isə 

uzun müddət ġirvan hakimi Abdulla xan Ustaclının həkimi olmuĢdu. 

XVI  əsrin  sonu  və  XVII  əsrin  əvvəllərində  Səfəvi-Os manlı  müharibələri 

xalq ın  mədəni  in kiĢafı  prosesinə  sarsıdıcı  zərbə  vurmuĢdu.  Bir  ço x  məĢhur 

Azərbaycan alimi əsir alın mıĢ, Ġstanbula aparılmıĢ, bəziləri  isə Qəzv inə və Ġsfahana 

köçürülmüĢdü.  Yalnız  XVII  əsrin  ortalarında  Azərbaycanda  elm  və  maaritin 

inkiĢafında  müəyyən  canlanma  nəzərə  çarpırdı.  Bu  dövrdə  Mirzə  Məhəmməd, 

Məczub  Təbrizi,  Mo lla  Mömin  Ġman,  Əliqulu  Xalxali,  Molla  Vaqif  Xalxali, 

Nəcibəddin Rza Təbrizi, uzun müddət ərzində Təbrizin Ģəriət məh kəməsinə baĢçılıq 

etmiĢ  Mövlana  Rəcəbəli  Vahid  Təbrizi,  Yusif  Məhəmmədcan  oğlu  Qarabaği, 

Hüseyn  Xələf  oğlu  Təbrizi,  Sadiq  bəy  ƏfĢar,  Əlirza  Təbrizi  Səfəvi  imperiyası 

ərazisində  mü xtəlif  elm  sahələrinin  in kiĢafında  mühüm  ro l  oynamıĢlar.  MəĢhur 

ensiklopediyaçı  alimlər  sırasında  Məhəmmədhüseyn  Xələf  oğlu  Təbrizinin  adını 

xüsusi  qeyd  etmək  lazımd ır.  O,  ölkə  osman lılar  tərəfindən   iĢğal  olunandan  sonra 

vətəni tərk edərək  Hindistana getmiĢ, orada Heydərabad hakimi Abdulla  QütbĢaha 

həsr  etdiyi  məĢhur  "Bürhani-qate"  lüğətini  yazmıĢdı.  Bu  lüğət  Ġranda,  Hindistanda 

və  digər  islam  ġərqi  ö lkələrində  dəfələrlə  çap  olun muĢdur.  ġirvan  alimi  Mövlana 

Mirzə  Məhəmməd  Həsənoğlu  da  ensiklopedik  məzmun lu  bir  əsər  yazmıĢdı.  Orta 

əsrləri araĢdıran Ģəxslər indi də onıın bu əsərinə müraciət edirlər.  

Azərbaycan  filosofu  Yusif  Məhəmmədcan  oğlu  Qarabaği  ölkə  osmanlılar 

tərəfındən  zəbt  olunarkən  Orta  Asiyaya  köçmüĢ,  Səmərqənddə  və  Bu xarada 

yaĢamıĢdır.  O, ərəb, fars dillərində fəlsəfə və hüquq məsələlərinə həsr olun muĢ bir 

sıra  əsərlərin  müəllifıd ir.  Qarabağinin  əsərlərindən  uzun  müddət  ərzində  Orta 

Asiyanın mədrəsələrində tədris vəsaiti kimi istifadə olun muĢ dur. 

Mövlana  Mirzə  adlandırılmıĢ  Mövlana  Mirzə  Məhəmmədhəsən  oğlu 

ġirvaninin  Ģexsiyyəti  və  əsərləri  dövrünün  elmi  ictimaiyyəti  tərəfindən  yüksək 

qiymətləndirilirdi. A limin ġirvanda çox böyük nüfuzu vardı. O, ġirvanı tərk edərək 

Ġsfahana  köçmüĢ,  orada  bir  neçə  il  biliklərin  təbliği  iĢində  fəal  iĢtirak  etmiĢ  və 

Nəcəfə  (Ġraq)  getmiĢ,  lakin  bir  müddət  orada  qaldıqdan  sonra  ġah  Süleymanın 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   129   130   131   132   133   134   135   136   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə