Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə135/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   131   132   133   134   135   136   137   138   ...   232

275 

 

ġirvani  bürün  ölkədə  biliy i  ilə  tanın mıĢdı.  Molla  Əliqulu  Xalxali  Ġsfahanda  geniĢ 



miqyaslı  maarif  iĢi  aparırdı.  Ordubadlı  M irzə  Ġbrahim  elmin  mü xtəlif  sahələrini 

tədris edirdi. Bəzi  müdərrislər o qədər Ģöhrət qazanmıĢdılar ki, hətta uzaq yerlərdən 

tələbələr gəlir, onların  mühazirələrin i din ləyird ilər.  Dinləyicilərin sayı çox olduqda 

müdərrisin sağ və sol tərəfində əyləĢən iki nəfər Ģəxs onun sözlərini tələbələr üçün 

uca səslə təkrar edird i. 

Bu  dövrdə  Azərbaycanda  maarif  əsasən  Ģəhər  əhalisi  arasında  yayılırdı. 

Kəndlilərin əksəriyyəti isə savadsız qalmaqda idi. ġəhərin hər məhəlləsində bir neçə 

məktəb  olduğu  halda,  kənd  yerlərində  adətən,  bir  məktəb  bir  neçə  kəndə  xid mət 

edirdi.  Hər  b ir  kəndin  əhalinin  sayından  asılı  o laraq  bir  və  ya  bir  neçə  mo llası, 

axundu  vardı.  Kənd  mollasının  vəzifəsi  mü xtəlif  dini  mesələlərə  baxmaq  Ģəriət 

ehkamların ı  əhali  arasında  yaymaq,  əlavə  sənədləri  təsdiqləmək,  kəbin  kəs mək, 

boĢanma  və  digər  münaqiĢəli  məsələləri  həll  etmək  id i.  XVII  əsrdə  Azərbaycanda 

kitablar,  adətən,  xəttatlar  tərəfindən  üzü  köçürülməklə  artırılırdı.  Məh z  buna  görə 

də  xəttatlara böyük ehtiyac vardı.  Bəzən yo xsul tələbələr təhsillərini uğurla davam 

etdirmək  naminə  əsərlərin  üzünü  köçürür  və  gündə  yarım  b isti  (20  dinarın  yarısı) 

qazanmaq la dolanırdılar. 

Azərbaycanda  kitab xanaçılıq  iĢi  də  tərəqqi  etmiĢdi.  Təbrizin,  Ərdəbilin, 

ġamaxının,  Bakın ın,  Gəncənin,  Marağanın  kitabxanalarında  min  nüsxələrlə  kitab 

mövcud  idi.  I  ġah  Ġsmayıl  Xətayinin  əsası  Ağqoyunlu  hökmdarı  Sultan  Yaqub 

dövründə  qoyulmuĢ  Təbriz  saray  kitab xanasına  rəssam  Kəmaləddin  Behzad ın  rəis 

təyin edilməsi barədə 1522-ci  ildə verdiy i fərmanda deyilirdi: "Əsrimizin yeganəsi, 

rəssamların  ən  görkəmlisi  və  mü zəhhiblərin  ən  yüksək  nü mayəndəsi  olan  ustad 

Kəmaləddin  Behzada  Ģah  kitabxanasının  iĢçilərinə,  mühərrirlərə,  rəngsazlara, 

nəqqaĢlara,  laciverdyuyanlara  və  baĢqa  bu  kimi  iĢlərə  mənsub  olan  adamlara 

baĢçılıq  etmək  vəzifəsi  tapĢırılsın".  ġah  Ġs mayıl  Xətayinin  kitab xanasında  elmin 

mü xtəlif  sahələrinə  aid,  xüsusilə  ġərq  klassiklərinin  əsərlərindən  ibarət  xeyli  kitab 

toplanmıĢdı. Kitab xanada görkəmli xəttatlar, nəqqaĢlar, səhhaflar əlyazma nüsxələri 

üzərində  çalıĢır,  onlara  gözəl  tərtibat  verir,  baĢlıqları  və  haĢiyələri  qızıl  suyu  ilə 

iĢləyir, kitablara dəridən cild çəkirdilər.  Burada 5  məĢhur  xəttat, 7  rəssam çalıĢırdı. 

1575-c i  ildə  Mövlana  Həsən  Müzəhhib  həmin  kitab xanaya  rəis  təyin  edildi.  ġey x 

Səfi  məqbərəsindəki  kitab xananın  Ģöhrəti  də  geniĢ yayılmıĢdı.  I  ġah  Abbas  saray 

kitab xanasında olan kitabların bir hissəsini bu kitab xanaya vəqf etmiĢdi. ġamaxıda 

zəngin saray kitab xanası  mövcud idi.  Səfəvi ordusunun oraya hücumu ilə əlaqədar 

olaraq  ġirvanĢah  həmin  kitab xananı  Buqurd  qalasına  köçürmüĢdü.  Lakin  1538 -ci 

ildə  bu  kitab xana  I  ġah  Təh masibin  qoĢunlarının  ixt iyarına  keçdi.  I  ġah  Abbasın 

saray  kitab xanasına  Əmir  Nizaməddin  Üskui,  Sadiq  bəy  ƏfĢar  və  təbrizli  xəttat 




276 

 

Əlirza  baĢçılıq  etmiĢlər.  Hər  bir  mo ktəb  və  mədrəsə  nəzdində,  eləcə  də  ayrı -ayrı 



Ģairlərin, alimlərin və kitab həvəskarlarının Ģəxsi kitab xanaları vard ı. 

Kitab ço x baha idi.  50 hərf bir  misra hesab olunurdu. 1000  misradan ibarət 

kitabın qiy məti iki abbası idi.  Xətti əla olan eyni həcmli kitab isə bəzən 5 abbasıya 

satılırd ı.  Beləliklə,  kitabın dəyəri onun məzmununa görə deyil,  xəttinə və həcminə 

görə müəyyən edilird i. Təbiidir ki, nadir kitablar daha yüksək qiy mətləndirilirdi.  

Ədəbiyyat.  XV  əsrdə  Hamidi,  Bəsiri,  KiĢvəri  kimi  ana  dilində  əsərlər 

yaratmıĢ  Azərbaycan  Ģairlərin in  bədii  irsi  XVI  əsrdə  də  in kiĢaf  etdirilird i.  Səfəvi 

dövlətinin  təĢkilindən  etibarən  Azərbaycan  dilində  Ģer  yazmağa  xüsusi  əhəmiyyət 

verilirdi.  I  ġah  Ġsmay ılın  sarayında  fəaliyyət  göstərmiĢ  Ģairlər  məclisində  Süruri, 



Şahi,  Matəmi,  Tüfeyli,  Qasimi  kimi  sənətkarlar  iĢtirak  edirdilər.  Məclis  "məliküĢ -

Ģüəra"nın - Həbibinin baĢçılığ ı ilə keçirilirdi. 

Həmin  dövrdə  ədəbiyyatda  hürufi  ideyalar  da  sərbəst  inkiĢaf  zəmin i 

tapmıĢdı.  XVI əsrdə hürufi Ģairlər Səfəvi dövləti ətrafında cəmləĢir və Ģiəlik təriqəti 

ilə  uyuĢmağa  çalıĢırdılar.  Bu  baxımdan  Süruri  və  Tüfeyli  təxəllüsü  ilə  yazmıĢ 

Ģairlərin yaradıcılığ ı daha səciyyəvidir. 

XV  əsrin  sonu  -  XVI  əsrin  ilk  rübündə  yaĢamıĢ  Süruri  istedadlı  Ģair  idi  və 

Nəsimi  irsinin  varisi  kimi  tanın mıĢdı.  Hürufiliyin  fəlsəfi  görüĢlərinin  təbliğatçısı 

Süruri  I  ġah  Ġs mayıl  dövründə  fıkirlərin i  daha  sərbəst  Ģəkildə  inkiĢaf  etdirməyə 

imkan tapmıĢ, 1515-ci ilə qədər saraya yaxın Ģəxs olmuĢdur. 

Süruri  əsasən  hürufıliyi  təbliğ   edird i.  Lakin  onun  məhəbbət  mövzusunda 

yazdığı  qəzəllər  daha  ço x  uğur  qazan mıĢdı.  Bizə  məlu m  olan  qəzəllərdən  onun 

ustad  Füzuliyə,  həmçinin  bir  çox  müasirlərinə  təsir  edən  bir  sənətkar  olduğu 

görünməkdədir. Yaxın ġərq Ģairləri onun: 

Ta müənbər ka kilin xu rĢidə salmıĢdır kə mənd, 

 Bağ la mıĢdır  boynumu  zənciri-zülfun  bənd-bənd.  -  misrala rı  ilə  baĢlayan 

qəzəlinə əsrlərlə nəzirələr yazmıĢlar. 

 

Yar əğyarü fələk qəddarü dil biixtiyar,  



Ey  Sü ruri,  nolasıdır  aqibət  halım  mən im?  -  beytindəki  orijinallıq  Ģairin 

klassik  poeziyada  tutduğu  yüksək  mövqeyinin  və  onun  müasirlərinə  təsirin in 

səbəbini aydınlaĢdırır. 

Sultan  Səlim  Təbrizi  iĢğal  etdiyi  zaman  Türkiyəyə  getməyə  məcbur  olmuĢ 

Süruri orada da böyük hörmət qazan mıĢdı. 

Süruri  hürufıliy in  poetik  xüsusiyyətlərindən  məharətlə  istifadə  etmiĢdi. 

Lakin  onun  müasiri  o lmuĢ  Tüfeyli  öz  əsərlərində  hürufiliklə  Ģiəliyi  barıĢdırmağa, 

onları  birləĢdirməyə  çalıĢırdı.  O,  hürufilərin  Fəzlu llah  Nəimidə  gördükləri  bütün 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   131   132   133   134   135   136   137   138   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə