Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə146/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   142   143   144   145   146   147   148   149   ...   232

298 

 

əksər  hallarda  Təbriz  və  Ərdəbil  Ģəhərlərində  toxunurdu.  ġirvan,  Qarabağ,  Gəncə, 



Qazax  xalçaları  ornamentlərin in  məzmunu  etibarilə  Təb riz  və  Ərdəbil  xalçalarına 

oxĢasa da, üslub xüsusiyyətlərinə görə onlardan fərqlən ir. 

Tədqiqatçılar Təbrizdə və Ərdəbildə toxun muĢ xalıların rəsm və naxıĢlarının 

digər  yerlərdə  to xunan  xalçalara  nisbətən  daha  çox  real  bəzək  ünsürlərinə  malik 

olduğunu  qeyd  edirlər.  Azərbaycan  xal  çaların ın  araĢdırıcıları  xalçalarımızdakı 

bəzək  mü xtəlifliy ini  ilin  sıxlığının ço x və ya az o lması, ilə  izah  edirlər. Həq iqətən 

də  ilin  sıxlığ ı  ço x  olan  xalçalarda  daha  real  və  zərif  rəsmlərə,  ilmə  sıxılığı  az 

xalçalarda isə sxematik və nisbətən bəsit bəzəklərə rast gəlinin ir.  

XVI-XVII  əsrlərdə  ölkədə  yüksək  səviyyəli  ornamental  xa lçala rla  yanaĢı, 

bədii  səciyyə  daĢıyan  süjetli  xalçalar  da  toxunurdu.  Bunlardan  ovçuluqla  bağlı 

mü xtəlif  ko mpozisiyalı  xalçaları,  məiĢət səhnələrini, klassik ġərq poemalarında əxz 

olunmuĢ  epizodları  qeyd  edə  bilərik.  A zərbaycanda  bu dövrdə  yüksək  keyfıyyətli 

xov lu  xalçalarla yanaĢı, külli  miqdarda xovsuz  xalça  məmu latı (palaz, cecim,  kilim, 

Ģəddə, vərni) də hazırlan ırd ı.  Xovsuz  xalça  məmu latı  istehsalı  xüsusilə Qarabağda, 

ġamaxıda,  Qazaxda  və  Gəncədə  çox  Ģöhrət  tapmıĢdı.  Xovsuz  xalçalar  ü zərində, 

adətən,  rəngli  zo laqlar,  dördbucaq,  paxlava,  çarpazlan mıĢ  qıvrım  xətlər  və  s. 

həndəsi  fıqurlar  olur.  MənĢəcə  əski  zamanlara  aid  olan  sxematik  bəzəklər  əslində 

real  varlıqda  rast  gəldiyimiz  əĢyaların  ifadə  vasitəsidir.  Xovsuz  xalçalarda  arabir 

nisbətən real üslubda çəkilmiĢ  insan və heyvan fiqurlarına da təsadüf edilir.  Xalça 

məmu latı bu  zaman ərzində də Azərbaycan gerçəkliy inin tərkib hissəsi, beynəlxalq 

ticarətdə baĢlıca alq ı-satqı obyektlərindən biri olmuĢdur. 

Bədii  metal.  XVI-XVII əsrlərdə  metaldan  məiĢət avadanlığı, silah və bəzək 

nümunələri  hazırlamaq  iĢi  Təbriz,  Ərdəbil,  Naxçıvan,  Gəncə,  ġamaxı,  Bakı 

Ģəhərlərində  xüsusilə  inkiĢaf  etmiĢdi.  Bu  zaman  Azərbaycan  sənətkarların ın 

hazırlad ığı silah (xəncər, qıhnc, qalxan) və zirehli geyimlər (dəbilqə, d irsəklik və s.) 

xarici ö lkələrdə  xüsusilə  məĢhurlaĢmıĢdı. Oruc bəy Bayat öz kitabında Azərbaycan 

silahlarının baĢqa ölkələrlə bərabər, Moskva dövləti ərazisində daha çox yaĢadığını 

xüsusilə  qeyd  edir.  Rus  mənbələrindən  birində  Moskva  knyazı  Boris  Qodunovun 

ġamaxı  sənətkarları  tərəfındən  hazırlan mıĢ  8  bəzəkli  dəbilqəsi  haqqında  məlu mat 

vardır.  Azərbaycan  silahlarının  geniĢ  Ģöhrət  tapması  təsadüfi  hal  olmay ıb,  yerli 

sənətkarların  sənət  axtarıĢların ın  labüd  nəticəsi  idi.  Məsələn,  XV  əsrdə  geniĢ 

yayılmıĢ  düz  və  enli  qılıncları  yeni  yüzillikdə  ayparaya  bənzər  qızıl,  gü müĢ  və 

qiymətli sümük dəstəkli qılınclar əvəz etmiĢdi. AraĢdırmalar göstərir  ki, bu dövrdə 

yaranmıĢ  metal  məmu latı  ü zərində  yalnız  sənətkarlar  deyil,  habelə  za man ın 

tanınmıĢ  rəssamları  da  məĢğul  olmuĢlar.  Sultan  Məhəmməd  bu  dövrün  metal 

məmu latın ın  rəs m  tərtibatı  ilə  məĢğul  olmuĢ  ən  görkəmli  rəssamı  idi.  XVI  əsrdə 



299 

 

Nizami  Gəncəvin in əsərlərindən alın mıĢ surətlərə metal  məmulatı üzərində xüsusilə 



tez-te z rast gəlin ir. 

Metal  məmu latı  ü zərində  rəsm  və  naxıĢlardan  baĢqa  ərəb  əlifbası  ilə 

yazılmıĢ  sözlərə  də  təsadüf  olunur.  Həmin  yazılar  məmulatın  nə  zaman,  kimin  

sifariĢi  ilə,  hansı  usta  tərəfındən  hazırlandığ ını  nəzərə  çatdırır.  Bəzi  metal  əĢyalar 

üzərində  Qurandan  əxz  olun muĢ  parçalar,  klassik  ġərq  Ģairlərinin  Ģeirlərindən 

müəyyən  hissələr  həkk  edilird i.  Ornament,  mü xtəlif  rəsm  və  yazılarla  yanaĢı,  bu 

dövrün  metal  məmulatı  bəzəyində  qiy mətli  daĢlardan  çox  geniĢ  surətdə  istifadə 

olunurdu.  Qiy mətli  daĢlar  içərisində  firu zə  və  yaqut  xüsusilə  geniĢ  yayılmıĢdı. 

Əski  inamlara  görə,  fıru zə  ondan  istifadə  edən  Ģəxsi  xəstəliklərdən,  bədnəzərdən 

qoruyur və evinə xoĢbəxt lik gətirir.  Yaqut isə ehtirasın, qələbə hissinin rəmzi kimi 

qiymətləndirilir. 

XVI-XVII  əsrlərdə  metaldan  hazırlan mıĢ  bədii  sənət  nümunələrin in  

ayrılmaz bir qis min i də zinət əĢyaları təĢkil edir.  Bunlar əsasən qızıl və gü müĢdən 

hazırlan ır,  qadın  və  kiĢi  bəzəyi  kimi  istifadə  edilirdi.  Ümu miyyətlə,  qiy mətli 

metallardan  düzəldilmiĢ  bəzək  əĢyaları  gəzd irilməsi  və  geyilməsi  baxımından  4 

qismə bölünür: 1) boyun bəzəkləri; 2) qol və barmaq bəzəkləri; 3) baĢ bəzəkləri:  4) 

libaslara  bənd  olunan  bəzəklər.  Bu  dövrün  Azərbaycan  zərgərliyi  barədə  yazılı 

mənbələrdə  xeyli  məlu mat  olmasına  baxmayaraq,  faktik  materialların  (sənət 

nümunələrinin) sayı ço x azdır. 

DaĢ  üzərində  oymalar.  Əvvəlki  dövrlərə  nisbətən  daĢ  üzərində  oyulmuĢ 

bəzək  nü munələrinə  biz  daha  çox  məzarüstü  daĢlarda  rast  gəlirik.  Ümu miyyətlə, 

Azərbaycan  ərazisində  bir  neçə  qrup  məzar  daĢına  təsadüf  olunur.  Bunlardan 

mü xtəlif  fo rmalarda  yonulmuĢ  Ģaquli  baĢdaĢıları  (stellalan),  üfüqi  sənduqələri 

(sarkofaqı),  at  və  qoç  fıqurlu  heykəlləri  göstərmək  olar.  Qeyd  etdiyimiz  məzar 

daĢlan dəfn olunmuĢ Ģəxsin cəmiyyətdə tutduğu mövqeyindən asılı olaraq mü xtəlif 

üslubda, forma və  məzmunda bəzədilirdi. Təbiidir ki, sərvətli Ģəxslərin  məzar daĢı 

daha bəzəkli və zərif hazırlan ırd ı. 

Ġqlimdən,  istifadə  olunan  materialdan  və  ənənələrlə  əlaqədar  Azərbaycamn 

mü xtəlif  yerlərində  məzar  daĢları  mü xtəlif  forma  və  bəzəklərdə  tərtib  edilirdi. 

Hazırda  Azərbaycanda  XVI-XVII  əsrlərə  a id  olan  ən  zə rif  və  or jina l  üslubda 

oyulmuĢ  məzar  daĢlarına  AbĢeronda,  ġamaxı,  Bərdə,  Laçın,  Naxçıvan,  Lerik, 

Gəncə,  Qəbələ  ərazilərində  təsadüf  etmək  mü mkündür.  Bu  məzar  daĢlan  üzərində 

biz  məharətlə  oyulmuĢ  həndəsi,  nəbati  ornamentlərlə  yanaĢı,  insan,  heyvan,  quĢ 

fıqurlarına və hətta süjet  xarakteri daĢıyan ko mpozisiyalara rast gəlirik.  Bunlardan 

yalnız bəzə k kimi deyil, dəfn olun muĢ Ģəxsin cinsini, həyatını, peĢəsini  əks etdirən 

təsvir  kimi  də  istifadə  edilird i.  Məsələn,  əksər  məzar  daĢları  ü zərində  gəncliyi  və 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   142   143   144   145   146   147   148   149   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə