Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə156/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   152   153   154   155   156   157   158   159   ...   232

318 

 

ünsürdən  ibarətdir,  dünya  vəhdət  bəhridir.  Məhəbbət  bu  bəhrdəki  hərəkətin  və 



dəyiĢikliklərin mənbəyidir. 

Saib  Təbrizinin  irsində  idrak  məsələləri  mühü m  yer  tutur.  Mütəfəkkir 

dünyanın  dərk  olun ması  prosesində  ağıla  və  elmə  yüksək  q iy mət  verir,  elmin 

(nəzəriyyənin)  və  təcrübənin  vəhdəti  zəruriliyin i  daim  qeyd  edirdi:  "Ġnsanın  biliyi 

özünü  əməldə,  təcrübədə  göstərməlidir,  ağıl  məntiq i  dəlillərə  və  əqli  nəticələrə 

əsaslanmalıd ır".  Saib  Təbrizi  zəmanəsinin  hökmdarlarının  elmə,  təfəkkürə  mənfı 

münasibəti haqqında ürək ağrısı ilə yazırdı: "Ağıl və bəsirət qara quruĢa da dəymir, 

mo lla  çalmaları  və  onların  qarın  toxluğu  bizim  zəmanəmizdə  daha  ləyaqətli  yer 

tutmur". 

Əxlaq  və  estetika  məsələləri  də  Saib  Təbrizinin  yaradıcılığında, 

dünyagörüĢündə  müəyyən  yer  tutmaqdadır.  O,  həmin  dövrdə  hakim  olan  "tale", 

"alın yazısı" haqqındakı nəzəriyyəyə qarĢı çıxaraq insan iradəsinin azadlığ ı,  insanın 

öz  əməlləri  müqabilində  məsuliyyət  daĢıması  fıkrini  təbliğ  edird i.  Ġnsanı  gerçək 

həyatdan  uzaqlaĢdıran  asketizmə  deyil,  yarad ıcılığa,  əməyə  qızğın  çağırıĢ  Saib 

Təbrizinin  əxlaq i  görüĢlərin in  mərkəzindədir:  "Əməklə  məĢğul  olmamaq,  taleyə 

güvənmək alicənablıq la bir araya sığmaz, ö z yükünü xalqın üzərinə aĢırma". Saib in 

əxlaq i  görüĢləri  onun  ictimai-siyasi  ideyaları  ilə  sıx  Ģəkildə  bağlıdır  və 

demokratizmin,  insanpərvərliyin  təbliği  ruhundadır.  O,  məh z  bu  mövqelərdən 

cəmiyyətdə hökm sürən  zülmü və  zor siyasətini pisləyird i.  Saib  Təbrizi  zəh mətkeĢ 

xalq ı  "cəmiyyətin  qanadları"  adlandıraraq  yazmıĢdı:  "Sadə,  yoxsul  insanlardan 

yardım  istə,  çünki  onlar  zəif  və  yoxsul  olsalar  da,  baĢqaları  üçün  qanaddırlar  (güc 

mənbəyidirlər. - məsul red.)". 

Saibin  estetik  baxıĢları  dövrün  mütərəqqi  ġərq  estetik  fıkrin in  inkiĢafına 

böyük  töhfə  idi.  Onun  incəsənətdə,  ədəbiyyatda  forma  və  məzmunun  münasibəti, 

poetik  məharətin  ictimai  Ģüura  təsiri  haqqındakı  fıkirləri  ġərq in  estetik  fıkri 

ənənələrinin  davamı  kimi  diqqəti  cəlb  edir  və  bir  ço x  məqamlarda  Sad iq  bəy 

ƏfĢarın estetik görüĢləri ilə səsləĢir. 

XVII əsrdə A zərbaycanda fəlsəfı fikrin ü mu mi mənzərəsi belə idi.  

 

XI FƏS ĠL 

 

AZƏRBAYCAN XVIII ƏSRĠN BĠRĠNCĠ YARIS INDA 

 

Səfəvi  dövlətinin  tənəzzülü  və  XVIII  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda 

xalq  azadlıq  hərəkatının  qüvvətlənməsi.  XVIII  əsrin  əvvəllərində  tərkibinə  bir 

çox ö lkələrlə yanaĢı, Azərbaycanın da daxil o lduğu Səfəvi dövləti dərin iqtisadi və 




319 

 

siyasi  tənəzzül  dövrü  keçirird i.  ġah,  saray  əyanları  və  dövlət  məmurları  boĢalmıĢ 



dövlət  xəzinəsini  doldurmağın  yeganə  yolunu  vergi  və  mükəlləfiyyətlərin  sayını, 

həcmini  artırmaqda  görürdülər.  Bu  meqsədlə  onlar  yeni-yeni  vergi  növləri  "ixtira" 

edir,  vergi  toplamaq  üsulunu  daha  da  sərtləĢdirirdilər.  Saray  əyanları  və  dövlət 

məmu rlarının  fıtvalarına uyan, dövlət  iĢlərindən uzaqlaĢaraq günlərin i  məscid lərdə 

ibadətdə və hərəmxanada eyĢ-iĢrətdə keçirən iradəcə zəif ġah Sultan Hüseyn 1699-

cu  ildə  vergi  sistemini  "qaydaya"  salmaq  məqsədilə  15  yaĢına  çatmıĢ  hər  kəsin 

siyahıya  alın ması  barədə  əmr  verdi.  Əhalin in  var-dövləti  və  əmlakı  da  siyahıya 

almırd ı.  Yen i Ģahın məmurları siyahı tərtib etməkdə çətinlik çəkirdilər; imkan ı olan 

Ģəxslər  ailəsi  və  əmlakı  ilə  birlikdə  acgöz  Ģah  məmu rların ın  təqibindən  qaçaraq 

əlçatmaz yerlərdə gizlənird ilər.  Belə halların qarĢısını almaq  məqsədilə Ģah yeni bir 

fərman verd i: " Gizlənən Ģəxsi  kim tapsa və Ģaha bu barədə  xəbər versə, onun baĢı 

Ģaha, əmlakı isə xəbər verən adama çatacaqdır".  

Siyahıyaalma üç il - 1699-cu ildən 1702-ci ilədək davam etdi. Siyahıya daxil 

edilən Ģəxslərdən əlavə olaraq yeni vergilə Har tələb olundu. Vergilər əvvəlkilərdən 

üç dəfə artıq  idi. Tezliklə Ģahın vergi toplayanları əhalidən yeni qayda üzrə üçillik 

vergi yığ mağa baĢladılar. 

XVIII  əsrin  əvvəllərində,  təqribən  1700-1703-cü  illərdə  Azərbaycanda, 

xüsusilə ġirvanda keçən quraqlıq özü  ilə dəhĢətli aclıq gətirmiĢdi.  Bu  isə bahalığa, 

bazarlarda qiy mətlərin bir neçə dəfə artmasına səbəb olmuĢdu. 

ġah  sarayı  yerli  hakimlərə  etibar  etmədiy indən  öz  məmurlarını  və 

nökərlərin i  vergi  toplamaq  üçün  yerlərə  göndərird i.  Məsələn,  Qarabağda  vergi 

toplamaq  üçün Ģaha yaxın  olan  və  Təbrizdə  oturan  Cənubi  Azərbaycan  bəylərbəyi 

Mirzə Tah ir 1100 nəfərlik cəza dəstəsi ilə buraya göndərilmiĢdi. Müas irin yazd ığına 

görə,  əzab  və  iĢgəncələrlə  kəndliləri  vergi  verməyə  məcbur  edird ilər.  Lakin  belə 

Üsulla  vergi  toplamaq  dövlətin  iqtisadi  vəziyyətinin  canlan masına  gətirib  çıxara 

bilməd i.  Əksinə,  ağır  feodal  istismarı  maddi  nemətlərin  əsas  istehsalçıları  ola n 

kəndlilərin  təsərrüfatının  daha  da  dağılması  və  iqtisadi  böhranın  dərinləĢməsi  ilə 

nəticələndi. 

Mərkəzi  hakimiyyətin  zəifləd iyi  bir  dövrdə  hakim  feodallar  arasında 

mərkəzə  tabe  olmamaq  əhvali-ruhiyyəsi  hiss  olunurdu.  Azərbaycandakı 

bəylərbəyilər (ġirvan, Qarabağ,  Cənubi Azərbaycan və Çu xursəd bəylərbəyilikləri) 

vilayətlərdə  toplanan  vergilərin  böyük  əksəriyyətini  mən imsəyirdilər.  1716 -cı  ildə 

Rus  dövlətinin  Azərbaycandan  Ġrana  gedən  elçisi  A.P.Vo lınski  belə  halları 

müĢahidə  edərək  ö z  gündəliy ində  yazmıĢdı  ki,  bəylərbəyilər  toplanan  vergilərin 

"yalnız  yarpağını  Ģaha  göndərirlər,  meyvəsini  isə  özləri  üçün  saxlayırlar.  Bu, 

onlarda adət Ģəklin i almıĢdır". Dövrün baĢqa bir Ģahidi Ġ.Q.Qerber bu barədə yazır: 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   152   153   154   155   156   157   158   159   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə