Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə208/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   204   205   206   207   208   209   210   211   ...   232

425 

 

Aşıq Şikəstə Şirinin poeması Ağa Məhəmməd Ģahın Tiflisə soxulması ilə əlaqədar 

(1795)  baĢ  vermiĢ  faciəli  hadisələrə  həsr  olunmuĢdur.  ġair  əhalin in  baĢına  gələn 

fəlakətləri, amansız qarətləri ü rək ağrısı ilə təsvir edir. 

Bu  əsərlərin  müəllifləri  xanlıqlar  arasında  və  daxildə  gedən  çəkiĢmələri 

damğalayır,  daha  qabaqcıl  və  uzaqgörən  xadimləri  tərifləyirdilər.  Tarixi  mövzulara 

həsr  olunmuĢ  Ģeirlər  həm  də  bu  baxımdan  maraqlıdır  ki,  onlarda  zamanın  gerçək 

hadisələri və real Ģəxslər təsvir edilmiĢdir; mə lu m olduğu kimi,  adətən, orta əsr ġərq 

poeziyası öz dövrünün hadisələrini əks etdirməkdən çəkin irdi. 

XVIII yüzillik bizə bir sıra maraqlı nəsr nümunələri də vermiĢdir. Bunlardan ən 

əhəmiyyətlisi  xalq  dastanı  "ġəhriyar  və  Sənubər"  əsasında  naməlu m  müəllif 

tərəfındən yazılmıĢ "ġəhriyar" əsəridir. Dastanda sevgililərin  məhəbbətinə mane olan 

ictimai bərabərsizliy in a mansızhğı təsvir edilir.  Sənubərin atası zadəgandır, varlı da 

olsa  tacirlə  qohumluğu  özünə  əskiklik  bilir.  Ya lnız  ġəhriyar  Tiflisin  hakimi  təyin 

olunduqdan  sonra  vəziyyət  dəyiĢir:  sevgililər  ictimai  iyerarxiya  pilləsində 

bərabərləĢirlər. Dastanın  müəllifı sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq bir sıra təsirli, 

təmiz, ağıllı və cəsarətli insan obrazları yaratmıĢdır. Dastanın əsas qəhrəmanları olan 

Sənubər  və  ġamamabəyini,  eləcə  də  ağlı,  Ģücaəti,  fərasəti  ilə  seçilən  sadə  qız 

Pərizadın rəğbət hissi ilə təsvir edilmiĢdir. 

XVIII əsr nəsr janrının digər maraqlı nümunəsi "Oğru və qazı" novellasıdır. Bu 

əsər  qanun  keĢiyində  duran  Ģəxslə  xırda  dələduz  arasında  gedən  dialoq  üzərində 

qurulmuĢdur. Oğru dini sofıstikanın köməyi ilə özünü müdafıə etməyə çalıĢan qazının 

çirkin hərəkətlərini ifĢa edir. Müəllif hər kəsin öz xeyrinə yaza biləcəyi ehkamlara çox 

böyük  incəliklə  istehza  edir.  Qazının  bu  ehkamlara  istinadın  cəhdləri  dərhal  onun 

hiyləgər opponenti tərəfındən müqəddəs təlimatlardan uğurla seçilmiĢ digər misallarla 

təkzib olunur. Nəticədə onların hər ikisi müxtəlif üsullarla avam camaatı aldadır, qarət 

edir. 

Lakin  əvvəlki  dövrlərdə  o lduğu  kimi,  XVIII  əsrdə  də  ədəbiyyatın  baĢlıca 



növü  nəzm  olaraq  qalırdı.  Bu  dövrlərdə  biz  lirik  formanın  demək  o lar  ki,  tam 

üstünlüyünü görürük. 

Əslində  yalnız  Məhcur Şirvaninin "Qisseyi-ġiraz"  məsnəvisini  epik  janra  aid 

etmək olar. Məsnəvi xalq nağıllarının motivləri əsasında yazılmıĢdır. Əsərin qısa süjeti 

belədir:  ġah  ƏrdəĢir  sonsuzdur,  münəcimlərin  məsləhəti  ilə  Ģahın  arvadını  meĢəyə 

aparılaraq öldürülür. Lakin onun yeni doğulmuĢ oğlu vəfat etmiĢ ġah ƏrdəĢirə  sadiq 

qalan digər vəzir Aqilin səyləri nəticəsində sağ qalır. ġirzadın adına verilən oğlan bir 

çox  maneələri  keçərək  ö zünü  cəsarətli  və  namuslu  insan  kimi  göstərmiĢ  və  Qabil 

Ģahın qızı XurĢidbanu ilə evlənmiĢdir. Nəhayət, qolundakı bilərzik onun kim olduğunu 



426 

 

aĢkara çıxarmıĢdır. Xey ir qüvvələr qalib gəlmiĢ və ġirzadın atasının taxt-tacına sahib 



olmuĢdur. 

Məhcur  bəzi  iĢarələrlə  müasir  siyasi  həyatın  mühüm  cəhətlərinə  toxunur. 

Ehtimal etmə k olar ki, özünu hökmdar elan edən Kamilin simasında taxta zorakılıqla 

çıxan Nadir Ģahın obrazı yaradılmıĢdır. 

Poema xeyirin qalib gələcəyinə nikbin inamı, haqsızlıqla mübarizəyə çağırıĢı ilə 

seçilir.  Məhcur  folklor  üslubundan,  xalq  danıĢıq  dilinin  incəliklərindən  bacarıqla 

istifadə etmiĢdir. 

XVII əsr kimi,  XVIII yüzillik də aĢıq poeziyasının yüksəliĢi  dövrüdür. XVIII 

əsrdə  Xəstə  Qasım, Saimi, Saleh,  Ürfani,  Məlali və b.  aĢıqlar,  habelə  üslubca onlara 

yaxın  Ģairlər  yazıb-yaratmıĢlar.  Onlarm  poeziyasını  xalqın  ümid  və  arzularına  olan 

yaxınlıq fərqləndirir. Mövzu baxımından bu Ģeirlərdə real fəaliyyətdə olan insanla bağlı 

məhəbbət  motivləri  və  dünyəvi  qadının gözəlliyinin  tərənnümü  üstünlük  təĢkil  edir. 

Lakin bu Ģairlər ictimai bərabərsizlikdən, sadə insanların ağır güzəranından bəhs edən 

didaktik-ə xlaqi Ģeirlərə  də az yer verməmiĢlər. Ġbrətamiz poeziyanın ən böyük ustası aĢıq 

Xəstə Qasım idi. Onun bir çox ustadnamələrindən həm XVIII əsrdə, həm də  sonrakı 

əsrlərdə yaradılmıĢ mü xtəlif dastanların giriĢ hiss ələrində geniĢ istifadə olunmuĢdur. 



Baba  Şirvaninin  "Bədənlə  Ruhun  mübarizəsi"  Ģerində  dünyəvi  və  idealist 

görüĢlər  qarĢı-qarĢıya  qoyulur  və  nəticədə  Ruhun gətirdiyi  dəlillər  "daha  inandırıcı" 

olsa da, Bədənin görüĢləri burada nisbətən geniĢ təbliğ olunur. 

Əvvəllər  olduğu  kimi,  XVIII  əsrdə  də  ġərq  lirikasının  klassik  ənən ələrinə 

əsaslanan nəzm geniĢ yayılmıĢdır. Nişat Şirvani öz incə məhəbbət qəzəlləri ilə geniĢ 

Ģöhrət tapmıĢdı. Arif Şirvani, Arif Təbrizi, Ağa Məsih Şirvani, Məhcur Şirvani, Şakir 



Şirvani və baĢqaları əruzun müxtəlif forma və növlərində bir çox lirik əsərlər yaratmıĢlar. 

Bu Ģairləri qüssə, tənhalıq, yer üzünün qayda-qanunlarından narazılıq,  zalım  insanlara 

qarĢı hiddət notları bir ço x cəhətdən birləĢdirir. 

Bəzi  Ģeirlərdə  ictimai  etiraz  daha  aĢkar  və  konkret  səslənir.  Belə  ki,  Arif 



Şirvani  bir  sıra  satiralarında  ġirvan  hakimi  Mustafa  xanı  yalançılıqda 

günahlandırmıĢ,  onun  əyanlarını  isə  acgözlükdə,  xudbinlik  və  cəhalətdə  ittiham 

etmiĢdir. ġair xanı xeyirxahlığa, ağıllı məsləhətlərə d iqqət yetirməyə çağırır. 

Digər  Ģairlər  öz  görüĢlərin i  daha  mücərrəd  və  üstüörtülü  Ģəkildə  ifadə 

edirlər.  Bu  cəhətdən  NiĢatın "Görməd im"  mürəbbəsi  və  Ağa  Məsihin  "Yo x  o ldu" 

rədifli mü xəmməsi daha səciyyəvidir. 

XVIII əsrin poeziya zirvəsində iki görkəmli sənətkar  - Molla Pənah Vaqif və 

Molla Vəli Vidadi durur.  Bu iki dost Ģairi ço x amillər yaxınlaĢdırır.  Onlar birlikdə 

poeziya  dilin i,  Ģeir  fo rmasını  dəyiĢ miĢ   və  xalq  üçün  daha  anlamlı  et miĢlər.  Məhz 

Vaqif  və  Vidadi  yarad ıcılıında  klassik  və  xalq  ənənələri  birləĢdirilmiĢdir.  Lakin 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   204   205   206   207   208   209   210   211   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə