Heydə r ə LĠyev



Yüklə 4,67 Mb.

səhifə75/232
tarix30.12.2017
ölçüsü4,67 Mb.
1   ...   71   72   73   74   75   76   77   78   ...   232

154 

 

hərəkətdədir.  Mah mud  Pasihani  məntiqi  təfəkkürün  dindən  üstün  olduğunu  aĢkar 



surətdə iddia  edirdi. 

Ġnsanın ilahiləĢdirilməsi nöqtəvilik təlimində  xüsusi yer tuturdu. Nöqtəvilər 

üçün "Özünə  müraciət  et,  səndən  baĢqa  bir  Ģey  yoxdur"  fikri  əsas  idi.  Nöqtəvilik 

zahirən islamı in kar etmir və Ģiəlik pərdəsi altında çıxıĢ edirdi.  

XV  əsrin  sonlarında  mistik-panteist,  bidətçi  istiqamətli  qızılbaĢ  təlimi 

Azərbaycanda fəlsəfi fikrin mühü m gerçəkliy i idi. 

QızılbaĢ-Ģiə  hərəkatında  mövcud  vəziyyətdən  narazı  olan  bütün  qüvvələr, 

hakimiyyətə can atan gənc Ġsmayıl Səfəvi, hakim Ağqoyunlu feodallarına  mü xalif 

çıxan lar,  Ģiə  ruhaniləri,  istismar  olunan  kütlələr  iĢtirak  edirdilər.  Bu  dövrdə Ģiəlik 

mübarizlərin ideologiyası kimi xüsusi yer tuturdu. 

XV əsrdə Azərbaycanda sufilik  fəlsəfəsi  ġah Qasım Ənvar, ġəms Məğribi, 

Seyid Yəhya Bakuvi, Yusif M iskuri və digər mütəfəkkirlərlə təmsil olun muĢdur. 



Şah Qasım Ənvar fəlsəfi poeziyanın gözəl nü munəsi olan "Divan"ın, sufizm 

dünyagörüĢünü Ģərh edən bir sıra traktatların  müəllifidir.  Bu traktatlar arasında ən 

məĢhuru "Ənis ül-arifin" ("Müdriklərin dostu") adlanan fəlsəfi səciyyəli poemadır. 

Sufi  panteizmi  ġah  Qasım  Ənvarın  fə lsəfi  görüĢlərin in  əsasını  təĢkil  edir.  Onun 

təliminin  aparıcı xətti insanın ilah iləĢdirilməsindən ibarətdir. 

Şəmsəddin  Mahmud  Şirin  Təbrizi  Məğribi  sufilik  ruhunda  yazılmıĢ 

"Divan"ın,  "Came-cahan  nüma"  ("Aləmi  əks  etdirən  cam")  və  "Fi  mərifəti  ət-

tovhid" ("Allahın vahidliy inin dərkinə dair") ad lı əsərlərin müəllifidir. 

Azərbaycanda  sufizmin  tanın mıĢ  nümayəndələrindən  biri  də  Seyid  Yəhya 



ibn Bəhaəddin Bakuvi olmuĢdur. O, "ġərhe-gülĢəni-raz", ("Sirlər gülĢəninin Ģərhi"), 

"Əsrar  ət-talibin"  ("Həqiqət  axta ranların  sirləri")  ad lı  fəlsəfi  əsərlərin  müəllifidir. 

Seyid Yəhya Bakuvi astronomiya və tarixə dair əsərlər də yazmıĢdır.  

Yusif  Misk uri  (XV  əsr)  Seyid  Yəhya  Bakuvin in  ardıc ıllarından  biri  id i.  O, 

"Bəyan ül-əsrar" ("Sirlərin bəyanı") və "Silsilət ülüyun" ―Eyniliklər silsiləsi") adlı 

fəlsəfi əsərlərini ərəb dilində yazmıĢdır. 

XV  əsrdə  Azərbaycanın  fəlsəfi  fikrin in  inkiĢafı  üçün  keçmiĢ  dövrlərdə 

yazılmıĢ  sufi-panteist  istiqamətli  əsərlərin  Azərbaycan  dilinə  tərcümə  olun masının 

müəyyən  əhəmiyyəti  vardı.  Məsələn,  virazi  təxəllüslü  bir  Ģair  Mah mud 

ġəbüstərinin  "Gü lĢəni-raz"  əsərini  Azərbaycan  dilinə  çevirmiĢdi.  1478-ci  ildə  Ģair 

Əhmədi  Fəridəddin  Əttarın  "Əsrarnamə"sini  Azərbaycan  dilinə  tərcümə  etdi.  Bu 

dövrdə  Azərbaycan  mütəfəkkirlərindən  Seyid  Yəhya  Xəlvət  ġirvani,  ġəmsəddin 

Məhəmməd  ibn  Əli  Lahici,  Kəmaləddin  Hüseyn  Ərdəbili  və  baĢqaları  Mahmud 

ġəbüstərinin ―GülĢəni-raa‖ əsərinə Ģərhlər yazd ılar: 




155 

 

Məntiq  sahəsində  tədqiqatlara  da  bu  dövrdə  böyük  diqqət  yetirilirdi.  ġükrulla 



ġirvani və Bədrəddin Seyid Əhməd Laləvi (1436-1506)  məntiqə dair maraqlı əsərlər 

yaratmıĢdılar. 

Qaraqoyunlu  sülaləsindən  olan  hökmdar  Cahanşah  Həqiqinin  yaradıcılığı  da 

XV əsrə təsadüf edir. Onun fəlsəfi poeziyasının hürufizm təlimi özünün geniĢ əksini 

tapmıĢdır.  Həqiqi  antifeodal  bidətçi  ruhlu  hürufilik  təlimini  təmsil  edən  ilk  hökmdar 

kimi  diqqəti  qəti  cəlb  edir.  Lakin  poeziyada  və  siyasi  əməllərində  onun  bu  təlimə 

münasibəti  mü xtəlifdir.  Həqiqi  öz  Ģerində  Fəzlullah  Nəimini  özünün  bələdçisi  elan 

etsə də,  Təbrizdə hürufi  üsyanı  qaldırmaq  cəhdinə görə  Nəiminin qızını və  500 nəfər 

hürufilik tərəfdarını edam etdirmiĢdi.  CahanĢah  Həqiqini  əsasən hürufiliyin  mistikası 

cəlb  edirdi.  Hökmdarın  hürufiliyə  aludəçiliyi  ruhanilərin  ona  düĢmən  münasibət 

bəsləməsinə səbəb olmuĢdur. 

Ölkənin  ideoloji  və siyasi həyatında  əxilik  də  xüsusi  yer  tutmaqda  idi.  Yazılı 

mənbələr,  epiqrafik  abidələr  bunu sübut  edir.  Əxilərin  bir  ço xu  Səfəvi  Ģeyxlərinin 

müridləri olmuĢdur. 

1406-cı  ildə Təbrizdə Əxi Qəssabın baĢçılığı ilə Teymuri hakimiyyəti əleyhinə 

üsyan baĢ vermiĢdi. Təbrizin üsyan etmiĢ sənətkar və yoxsulları  Ģəhəri  ələ  keçirdilər. 

Üsyançılar  Təbrizi  bir  neçə  ay  ərzində  idarə  etdilər.  Əxilər  Səfəvilərin  hakimiyyət 

uğrunda  mübarizəsinə  də yardım  göstərirdilər.  Lakin  əxilik  tədricən  ideya, siyasi  və 

təĢkilat baxımından pozulma prosesi keçirirdi. Əxiliyin aĢağı zümrələri I ġah Ġsmayılın 

qazilərinə  qoĢuldular,  yuxarı  təbəqəsi  isə    feodallaĢdı  və  əxilik  prinsiplərindən 

uzaqlaĢdı. 

Mahiyyətcə  bidətçi,  mistik-panteist  səciyyəli  ideoloji  cərəyanların  geniĢ 

inkiĢafı  XV  əsr  üçün  səciyyəvi  olmuĢdur.  Məhz  bu  cərəyanlar  Ġsmayıl  Səfəvinin 

rəhbərlik etdiyi, ölkədə geniĢ miqyalar almıĢ mü xalifətin ideya silah ına çevrildi. 



Maddi  mədəniyyət.  XIII  əsrin  20-30-cu  illərində  monqol  ordusunun 

hücumları ilə əlaqədar bütün Yaxın və Orta ġərqdə olduğu kimi Azərbaycanda da maddi 

mədəniyyət böyük dağıntılara məruz qaldı. Xüsusilə maddi mədəniyyət mərkəzləri olan 

Ģəhərlər  daha  çox  zərər  çəkdi,  əzəmətli  qala  divarları,  memarlıq  abidələri,  saraylar, 

mədrəsələr,  məscidlər,  digər  mədəni-məiĢət və təsərrüfat  tikililəri, istehsalat ocaqları 

və  s.  yerlə  yeksan  edildi.  Azərbaycan  Ģəhərlərinin  təqribən  hamısı  bu  və  ya  digər 

səviyyədə  həmin  dağıntıların  qurbanı  oldu.  Bunu  tarixi  mənbələrlə  yanaĢı,  arxeoloji 

qazıntıların nəticələri də aydın surətdə sübut edir. Bu dağıntıların dərəcəsini göstərmək 

üçün  Beyləqan  Ģəhərində  aparılmıĢ  qazıntıların  nəticələrini  nəzərdən  keçirmək 

kifayətdir.  Arxeoloji  qazıntılar  sübut  edir  ki,  Beyləqan  XIII  əsrin  birinci  rübünün 

sonlarında  güclü  dağıntılara  və  yanğınlara  məruz  qalmıĢdır.  Ġstər  Ģəhərin  içərisində, 

istər  qala  divarlarında,  istərsə  də  sənətkarlar  məhəlləsində  aparılmıĢ  qazıntılar 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   71   72   73   74   75   76   77   78   ...   232


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə