Хошбяхт ялийева



Yüklə 2,89 Kb.

səhifə11/74
tarix10.11.2017
ölçüsü2,89 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   74

Folklorşünaslığa giriş   
 
 
35 
Bundan 
əlavə, ayrı-ayrı onomastik vahidlərlə  bağlı yaranan 
əfsanə  və  rəvayətlərdən tədris prosesində  istifadə  dərsin 
daha maraqlı keçməsini və yaddaşda uzun müddət qalmasını 
t
əmin edə bilər. Məsələn, “Sumqayıt” və ya “Ceyranbatan” 
sözl
ərinin etimologiyası müəyyənləşdirilərkən, onlarla bağlı 
yaranan 
əfsanələr dilçilik üçün əsas mənbələrindən biri ola-
raq qal
acaqdır.     
Bel
əliklə, folklor və dil arasındakı əlaqədən bəhs edi-
l
ərsə, iki cəhət diqqətə alınmalıdır:   
1. Əvvəla, bəzi folklor örnəklərinin təhlilində dilçiliklə 
bağlı  tədqiqatlar mühüm əhəmiyyət  daşıyır.  Başqa  sözlə,  
folklor m
ətnlərinin izahı üçün bir sıra hallarda dilçiliyə aid 
bilgil
ərdən istifadə zəruri olur.   
2. Dig
ər tərəfdən, folklor dilçiliyin etimologiya, dialek-
tologiya, m
ətnşünaslıq,  onomalogiya  və  başqa  şöbələrinin 
t
ədqiqində çox dəyərli rol oynayır. 
Deyil
ənlərdən belə  bir nəticəyə  gəlmək olar ki, həm 
folklor, h
əm də dil (həm Azərbaycan, həm də xarici) dərs-
l
ərində mövzular fənlər arasındakı əlaqə nəzərə alınaraq qar-
şılıqlı şəkildə tədris edilməlidir. Bu həm müxtəlif problem-
l
ərin dəqiqləşdirilməsinə, məntiqi təfəkkürün güclənməsinə 
yard
ım  edən, həm də  yeknəsəqliyin aradan qaldırılmasına, 
d
ərsin daha maraqlı keçməsinə ciddi təsir göstərən amillər-
d
ən biridir.   
 
 
 


Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
36 
 
 
 
FOLKLOR NƏZƏRİYYƏLƏRİ 
 
 
XIX 
əsrdən  başlayaraq,  dünyanın  bir  sıra  ölkələrində 
folklora  maraq  xeyli  artır.  Avropada  xalq  yaradıcılığının 
öyr
ənilməsi və tədqiqi ilə bağlı müəyyən qurumlar fəaliyyət 
göst
ərməyə başlayır. Məhz həmin dövrdə folklorla bağlı bir 
sıra  nəzəriyyələr  meydana  çıxır.  Bu  nəzəriyyələrin yaran-
masına səbəb müxtəlif sistemli dillərdə danışan, fərqli mədə-
niyy
ətə malik xalqların folklor mətnlərində müəyyən uyğun 
m
əqamlara təsadüf edilməsi məsələsidir.  Onların  bir  neçə-
sini xatırladaq. 
Mifoloji m
əktəb  –  bu məktəbin nümayəndələrinə 
əsatirçilər də  deyirlər.  Əsası  XIX  əsrdə  qoyulan bu nəzə-
riyy
ənin  yaradıcıları  alman tədqiqatçıları  Yakob  (1785-
1863) v
ə Vilhelm Qrimm (1786-1859) qardaşları hesab edi-
lir. Alman 
əsilli Yakob  və  Vilhelm  Qrimm  qardaşları  həm 
mifologiya il
ə  məşğul  olmuş,  həm də  nağılları  toplayaraq, 
“Ail
ə  və  uşaq  nağılları”  (“Kinder und Hausmärchen” )  adı 
il
ə  yayınlamış  və  tədqiq  etmişlər. Bu iki cildlik kitaba iki 
yüz
ə qədər nağıl toplanmışdır. 
 
Bütün  folklor  janrlarının  mifin  ibtidai  nüvəsindən 
kollektiv yaradıcılıq nəticəsində və müəyyən zaman müddə-
tind
ə  inkişaf  etdiyi,  həmçinin dil, mifologiya və  folklorun 
t
əbii  bağlılığı  haqqında  təsəvvürlər bütövlükdə  mifoloji 
m
əktəb üçün xarakterik cəhət idi. Məktəb çərçivəsində 
mifologiya v
ə dilçilik elmlərinin çıx əlaqələri qeyd edilir və 


Folklorşünaslığa giriş   
 
 
37 
folklorun t
ədqiqinə tarixi-müqayisəli metodla yanaşılırdı
37
.   
Yakob Qrimmin 1835-ci ild
ə  nəşr  etdirdiyi  “Alman 
mifologiyası”  əsəri mifoloji məktəbin irəli sürdüyü müd-
d
əaları geniş şərh etdiyindən onun proqramı kimi  də  qəbul 
edil
ə bilər. 
H
əmin məktəbin nümayəndələri  (A.Şleqel,  A.Kun, 
M.Müller, F.Buslayev, A.Afanasyev v
ə  b.) bütün folklor 
janrlarının mifdən yarandığını iddia edir, onları ilahi başlan-
ğıcla – pramiflə bağlayırdılar.   
Mifoloji  m
əktəbin  ən  böyük  uğuru  folklora  olan  diq-
q
ətin artırmasına nail olmaları hesab edilir. Lakin hər şeydə 
– 
ən adi əhvalatlarda belə  əsatir izi axtarmaq bu məktəbin 
qüsuru idi. 
XIX 
əsrin  ikinci  yarısında  folklor mətnlərinin yaran-
ması ilə bağlı başqa – fərqli mülahizələr meydana çıxmağa 
başladı. Onlardan biri də antropoji məktəb adlanırdı. Onun 
əsas nümayəndələri  Edvard Taylor  (Edward Tylor)  və 
Endryu Lanq (Andrew Lang) hesab edilir.   
E.Taylorun q
ənaətlərinə görə, insanlığın tarixi təbiətin 
tarixinin bir hiss
əsi, hətta hissəciyidir.  İnsan  fikirləri, 
arzuları və hərəkətləri də heyvan və bitkilərin böyüməsində 
olduğu kimi eyni qanunauyğunluqlarla idarə olunur. Bu eyni 
qanu
nauyğunluqlara, bir tərəfdən,  ümumiyyətlə  təbiətlə 
insanın  yaxınlığı, digər tərəfdən, keçirdikləri  bənzər  həyat 
şərtləri daxil edilir. Bunun səbəbi  əsas  etibarı  ilə  müvafiq 
m
ərhələlərdə insanlığın və onun mədəniyyətinin eyni inkişaf 
yolu keçm
əsilə izah edilə bilər
38
.   
                                                           
37
Мифологическая  школа.  https://duckduckgo.com/?q=мифологи-
ческая+школа+в+фольклористике&t=ffhp   
38
ТайлорЭ.Первобытная культура. http://kulturoznanie.ru/?div=tailor 


Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
38 
Bel
əliklə, antropoloji nəzəriyyə  tərəfdarları  folklor 
m
ətnlərindəki bənzərliyi insan həyatının təkamülü ilə bağla-
yırdılar. Bütün xalqların eyni inkişaf mərhələsindən keçmə-
sinin onların yaratdığı bədii mətnlərə eyni şəkildə təsir gös-
t
ərdiyini və  bunu da bənzər süjet, motiv, obrazlarda özünü 
göst
ərdiyini bildirirdilər.   
Bu m
əktəbin nümayəndələri mifoloji nəzəriyyəni tam 
inkar etmirdil
ər. Onlar da folklor mətninin  yaranmasında 
mifin 
əvəzsiz rolunu qeyd edirdilər. Lakin folklor janrlarının 
yaranmasında  onu  ikinci  dərəcəli  olduğunu  düşünür, 
xalqların təbii inkişaf yollarında eyni prosesləri yaşamasının 
onların  yaradıcılığında  bənzərliklərin  olmasına  gətirdiyini 
düşünürdülər. 
Antropoloji  n
əzəriyyənin  əsas nümayəndələri Edvard 
Taylor (1832-1917), Endryü Lanq (1844-1912), Ceyms 
Frezer (1854-1941) v
ə  başqaları  idi.  E.Taylorun  “İbtidai 
m
ədəniyyət”,   E.Lanqın  “Mifologiya”,  C.Frezerin  “Qızıl 
budaq” 
əsərlərində  antropoloji nəzəriyyənin  əsasları  əksini 
tap
mışdır.   
Amerika alimi Alan Dandes h
ər iki məktəbin (mifoloji 
v
ə antropoloji) irəli sürdüyü nəzəriyyələri müqayisə  edərək 
bel
ə bir mülahizə irəli sürür: “Beləliklə, mifoloqlar –
  
gü-
n
əş nəzəriyyəsi tərəfdarları folklorun əsasında ibtidai insanın 
gün
əşin batması və çıxması kimi ilahi olayların poetik əksi 
dayandığını  irəli sürürdülər.
 
Riçard  M.Dorsonun  uğurlu 
ifad
əsi ilə  “günəş  mifologiyasının  batması”ndan    sonra 
antropoloji m
əktəb meydana çıxır. Onun təmsilçiləri  folk-
lorun tarixi faktlar v
ə  qədim  ənənələr  əsasında  inkişaf 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   74


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə