Хошбяхт ялийева



Yüklə 2,89 Kb.

səhifə51/74
tarix10.11.2017
ölçüsü2,89 Kb.
1   ...   47   48   49   50   51   52   53   54   ...   74

Folklorşünaslığa giriş   
 
 
175 
baycan türkl
ərinin xalq əfsanələri”   adı ilə 2009-cu ildə nəşr 
etdirmişdir. S.Pirsultanlı həm də əfsanələri mövzularına görə 
t
əsnif  etmişdir,  lakin  fikrimizcə, tədris  üçün  İ.Abbaslının 
bölgüsü daha münasibdir. 
Örn
ək olaraq bir əfsanəni burada xatırladaq: “Bir kasıb 
ailə varmış. Bu ailənin başçısı naxırçı imiş. O həmişə  çölə 
heyvan apararmış. Bir gün o, meşəyə çörəksiz gedir. Anası 
qızına  deyir  ki,  atana  çörək  apar.  Qız  çörəyi  siniyə  qoyub 
başına  alır  və  atasının  yanına  gedir.  O,  qəbiristanlıqdan 
keçəndə üç cavan atlıya rast gəlir Qız bu atlılardan qorxur. 
Ona görə də üzünü göyə tutub deyir: 
– 
Tanrı, məni daşa döndər, ancaq bunlar mənim namu-
su
ma toxunmasınlar”. 
Bu vaxt qız daşa dönür. O vaxtdan da ona “Daş qız” 
demişlər”
131

R
əvayətlər – epik növün kiçik həcmli janrlarındandır. 
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, rəvayətlər öz formasına görə 
əfsanələrə çox yaxındır. Onların da yığcam süjeti olur. Lakin 
bu el
ə  əhvalatlardır  ki,  onlarda  fantastikaya yer yoxdur. 
Burada real h
əyat hadisələri, tanınmış  şəxsiyyətlər və  ya 
olmuş  müəyyən hadisələr  haqqında  məlumat verilir.  Uzun 
ill
ər sovet siyasi rejimi toplanması və nəşr edilməsinə imkan 
verm
ədiyi xeyli dini rəvayətlər mövcuddur.   
R
əvayətlər də əfsanələr kimi müxtəlif məzmunlu yazılı 
m
ənbələrdə qorunub saxlanmışdır. Onların öyrənilməsi bəzi 
tarixi  faktların  da  dəqiqləşdirilməsi üçün vacibdir. Sovet 
dövründ
ə kommunizm qurmaq iddiasında olan Lenin, Stalin 
v
ə digər rəhbərlər haqqındakı rəvayətlər vaxtaşırı nəşr edil-
                                                           
 
131
  S
ədnik  Paşa  Pirsultanlı.  Azərbaycan türklərinin xalq əfsanələri
Bakı: Azərnəşr, 2009, s.72 


Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
176 
mişdir. Bundan başqa, bəzi şair və yazıçılar haqqında danı-
şılan rəvayətlər də toplanaraq nəşr edilmişdir.   
İsarafil Abbaslı rəvayətləri aşağıdakı kimi təsnif etmiş-
dir: 
1.Etimoloji  – 
xalqın tarixilə bağlı yaranan,  yəni müx-
t
əlif tayfa, qəbilə adları ilə bağlı olan rəvayətlər. Məsələn : 
Qız  qalası,  şahsevənlər,  Muğan,  qızılbaşlar  və  s. ilə  bağlı 
yaranan r
əvaətlər buraya daxil edilir; 
2. 
İzahlı  rəvayətlər  –  müxtəlif nəsnələrin  –  dağ,  şay, 
quşlar, heyvanlarla bağlı rəvayətlər bura ya aid edilir.   
3.Tarixi  şəxsiyyətlərlə  bağlı  olanlar;  Məsələn:  Şah 
İsmayıl Xətayi, Şah Abbas, Nadir şah, Teymurləng, İbn Sina 
v
ə b. haqqında yaranan rəvayətlər 
M
əlumdur ki, müəyyən  şəxsiyyətlərlə  əlaqədar olaraq 
əxlaqi-ibrətamiz rəvayətlər yarana bilər və  onların  həmin 
insanları  daim  yaddaşlarda  yaşatması  baxımından  mühüm 
əhəmiyyəti vardır. Belə  ki, “Azərbaycan istiqlal mücadiləsi 
tarixi” 
əsərində  Hüseyn Baykara (Qara Hüseynov 1927-ci 
ild
ə  siyasi təqiblər üzündən  əvvəl  İrana,  sonra  Türkiyəyə 
getm
əyə  məcbur olmuş,  İstanbul  Universitetinin  hüquq 
fakült
əsini bitirərək, Elazığda  hakim,  İstanbulda prokuror 
v
əzifələrində  çalışmışdır)  XIX  yüzilin  qaçaqçılıq  hərəkatı, 
onun doğurduğu əks-səda və xalqın bununla bağlı yaratdığı 
n
əğmələr, dastanlar haqqında məlumat verərkən, Qaçaq Nə-
bi, H
əcər, Dəli  Alı,  Qaçaq Məhəmməd Kavalerli ilə  bağlı 
yaranan r
əvayətləri də kitabına daxil etmişdir ki, bu da hə-
min t
ədqiqatın folklorşünaslıq üçün dəyərini artırmaqdadır. 
Örn
ək  olaraq,  H.Baykaranın  hələ  də  çox  az  tanınan  Qaçaq 
M
əhəmməd Kavalerli və  onun anası  haqqında verdiyi bir 
r
əvayətə  diqqət yetirək, çünki o həmin  igid  insanla  bağlı 

əyyən qədər məlumat verməklə qalmır, həm də danışılan 


Folklorşünaslığa giriş   
 
 
177 
əhvalatda sadə bir Azərbaycan qadını, onun zəngin mənəvi 
dünyası  öz  əksini  tapır,  eyni  zamanda,  xalqın  müstəm-
l
əkəçilərə olan qəzəbi göz önündə canlanır: “Qaçaq M.Ka-
valer  bir  zaman  tutulmuş  və  Şuşa  həbsxanasına  qapadılı-
bmış. Bir gün bir fürsət tapır və həbsxanadan qaçır. Qaçışın 
f
ərqinə  varan həbsxana gözətçisi, soldatlar (Müəllif rus 
əsgərini öz dilində adlandırır – A.H) M.Kavaleri təqib edir 
v
ə vururlar. Məhəmməd bəy yaralı olaraq yerə yıxılır. Anası 
Tük
əzban  xanıma  olayı  xəbər verirlər. Tükəzban  xanım 
hadis
ə yerinə yetişir və  oğlu  Məhəmmədin üzüqoylu  yaralı 
olaraq yat
dığı  və  inildədiyini  görür.  Ətrafdakı  gözətçi, 
soldatlar v
ə jandarmlar rus prokurorun gəlməsini gözləyirlər. 
Bu m
ənzərəni görən Tükəzban xanım Məhəmmədə xitabən: 
“M
əhəmməd, niyə  inildəyirsən?  İnildəyib  düşməni sevin-
dirm
ə, bu urus yarasından sən ölərsənsə, sənə südümü halal 
etm
əm”,  –  deyərək, toplanan yüzlərcə  Şuşa  xalqının  gözü 
önünd
ə oğlunu azarlayır. Qaçaq Məhəmməd bəy Kavaler bu 
yaradan ölmür v
ə  sağalır.  Sibirdə  20 il sürgünə  məhkum 
olunur …”
132
 
İ.Abbaslı dini rəvayətlərin olduğunu qeyd etsə də, onu 
t
əsnifata daxil etmir. Fikrimizcə, dini rəvayətlərlərin də 
t
əsnif daxilində ayrıca qeyd edilməsi lazımdır. 
Az
ərbaycanlılar  arasında  Məhəmməd  peyğəmbər, 
İmam  Əli  və  digərlərilə  bağlı  xeyli  rəvayətlər  yayılmışdır. 
Onlardan birind
ə deyilir: “Bir gün islamı yenicə qəbul etmiş 
Beni-teminov 
tayfasının  başçısı  Kays  bin  Asima  peyğəm-
b
ərin  yanına  gəlib görür ki, o, dizlərinin üstündə  oturmuş 
balaca  bir  qızı  öpür.  “Bu  quzu  kimidir  ki,  sən onu iylə-
                                                           
132
 
Hüseyin Baykara. Azerbaycan İstiklal Mücadelesi Tarihi, İstanbul: 
1975, s.102 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   47   48   49   50   51   52   53   54   ...   74


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə