Хошбяхт ялийева



Yüklə 2,89 Kb.

səhifə62/74
tarix10.11.2017
ölçüsü2,89 Kb.
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   74

Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
210 

əyyənləşdirmiş, onların hər birini müəyyən qədər təhlilə 
c
əlb etmiş, müqayisələr aparmışdır. Beləliklə, türk milli kül-

rünün dünya coğrafiyasındakı ölçüləri bu məqalədə aşkar-
lan
mışdır. 
Maraqlıdır  ki,  Əhməd Cəfəroğlu  müxtəlif  Osmanlı 
m
ənbələrində, türk şairlərinin əsərlərində adı dəfələrlə keçən 
qopuzun Az
ərbaycan sahəsindəki mövqeyilə  bağlı  “Kitabi-
D
ədə  Qorqud”dan  başqa,  əlində  tutarlı  bir  dəlil  olmadığını 
bildirm
əkdədir: “Anadolu üçün çox təbii olan qopuza azəri 
sah
əsində  təsadüf edə  bilmirik.  Yalnız  “Dədə  Qorqud”un 
az
əri  türk  şivəsində  yazıldığı  nəzər-diqqətə  alınarsa,  bu 
al
ətin bu türk mühiti üçün də  yabançı  olmaması  lazım 
g
əlməkdədir. Nə  yazıq  ki,  hələlik  bu  xüsusda  yeni  bir  şey 
söyl
əməkdən uzağıq”
157
.  
Ozan s
ənətinin,  oğuznamələrin  ifası  ilə  bağlı  olması 
heç kim
ə  sirr  deyil.  Oğuznamələrin tarix səhnəsini tərk 
etm
əsilə ozan da yerini aşıq sənətinə verir. Bu prosesin baş 
verm
ə  tarixi və  səbəbləri  araşdırmalarda  müxtəlif  şəkildə 
izah edilir. 
M
əlumdur ki, türk  xalqları  üçün  son dərəcə  önəmli 
olan bir 
əsərin – “Kitabi-Dədə Qorqud”un el arasında geniş 
yayılmamasının  səbəbləri müasir  qorqudşünasları  və  xalq 
ədəbiyyatı  araşdırıcılarını  xeyli  müddətdir  ki,  düşündürən 
probleml
ərdəndir. “Manas” dastanının yaşadılmasında “ma-
nasçı”  adlanan  ifaçıların  mövcudluğuna  diqqəti yönəldən 
Tofiq  Hacıyevin  fikrincə, “...vaxtilə  bizdə  də  qorqudçu 
ozanlar  olub.  Sonralar  onların  nəsli kəsildiyi üçün “Dədə 
Qorqud” dastanının  el  arasında  söylənməsi  dayanıb.  “Dədə 
                                                           
157
 
Ahmet  Caferoğlu.  Cihan  edebiyatında  türk  kobuzu,  “Ülkü”, 
İstanbul: VIII, 45, 1936, s.215 


Folklorşünaslığa giriş   
 
 
211 
Qorqud”  başdan-başa  şeirdir, onu sərbəst ifa etmək olmaz. 
H
əm də  onun  şeir  dili  bugünkü  heca  deyil  ki,  hansısa  bir 
aşıq  əzbərləyib söyləsin. Bir sözlə,  “Dədə  Qorqud” 
dastanının xüsusi qorqudçu ifaçısı olmuşdur”
158

Azad N
əbiyevə  görə, ozan sənəti  islamın  gəlişi  ilə 
əlaqədar  sıxışdırıldığı  üçün  o,  tədricən tarix səhnəsini tərk 
etmişdir. Tədqiqatçı bunun səbəblərini belə izah edir: “Ozan 
s
ənətinin  əsas və  həlledici tarixi mərhələsi  türk  tayfalarını 
islam 
əleyhinə  fəal mübarizəyə  səfərbər etməsi oldu. Ozan 
repertuarında təkcə ərəb xilafəti əleyhinə deyil, həm də xalq 
kütl
ələrini düşmənə qarşı ölüm-dirim mübarizəsinə qaldıran 
h
ərbi  çağırış  səslənirdi. O heç də  islam dini və  ya onun 
t
əriqətləri  əleyhinə  yönəlməmişdi.  Bütövlükdə  ozan sənə-
tind
ə  ərəb zoruna və  müstəmləkəçiliyə,  onun  işğalçılıq  si-
yas
ətinə qarşı etiraz ifadə edilirdi”
159
. Onunla eyni q
ənaətdə 
olan M
əhərrəm  Qasımlı  isə  fikirlərini  belə  ümumiləşdirir: 
“Yasağın şiddətlənməsi nəticəsində digər incəsənət sahələri 
kimi ozan s
ənəti də  güzəştsiz  şəkildə  sıxışdırılırdı.  Bir 
m
əsələ də var ki, ozanın sıxışdırılması təkcə yasaq olunmuş 
s
ənət sahəsinə – musiqiyə münasibəti əks etdirmirdi. Sıxış-
dırma  zamanı  ozanın  musiqiçi-folklor sənətkarı  məzmunu 
daşımasından əlavə, onun islamaqədərki inanış sisteminə — 
qam-
şaman  kompleksinə  bağlılığı  da  diqqət önündə  sax-
lanılırdı.  Odur  ki,  yasaq  qoyularkən ozana həm haram bu-
yurulan musiqi ifaçısı, həm də küfr sayılan əski inanış  sis-
teminin daşıyıcı – yaşadıcısı kimi yanaşılırdı. Deməli, ozan, 
bir t
ərəfdən, islamın haram buyurduğu musiqinin ifaçısı, di-
                                                           
158
 
Tofiq  Hacıyev.  Dədə  Qorqud:  dilimiz,  düşüncəmiz,  Bakı: 
1999, Elm, s.3-4 
159
 
Халыг  Короглы,  Азад  Набиев  Азербайджанский  героический  эпос, 
Баку: Язычы,1996, стр. 24.   


Almaz H
əsənqızı                                                   
 
 
212 
g
ər tərəfdən də  islamaqədərki  inanış  sisteminin  —  şaman-
çılığın  daşıyıcısı  olduğuna  görə  erkən orta yüzilliklərin ra-
dikal mövqeli dini-siyasi mühitind
ə çox çətinliklə duruş gə-
tir
ə bilirdi”
160
.   
 
“Oğuznamə yaradıcılığı” adlı tədqiqatında ozan sənə-
til
ə bağlı təhlillər apararakən, Əfzələddin Əsgər daha fərqli 
mülahiz
ələr irəli sürmüşdür. O, ozan sənətinin, o cümlədən, 
Oğuznamənin süqutunu səfəvilərin hakimiyyətə gəlişi və bu 
hadis
ənin nəticəsində  türkman  etnosisteminin  dağılması  ilə 
əlaqələndirmişdir. Müəllifə görə, bu hadisə ideoloji sistemin 
d
əyişməsi ilə müşayiət olunmuş və beləliklə, Oğuznamə öz 
dayaqlarını itirərək süquta doğru üz qoymuşdur.   
T
əbii ki, bu barədə deyilən mülahizələr çoxdur, onları 
ümumil
əşdirsək, aydın olur ki, əsas səbəb ideoloji sistemin 
d
əyişilməsi  olsa da,  həm  döyüş  əhvali-ruhiyyəsi  daşıması, 
h
əm də  fərqli  inanış  sisteminə  bağlılığı  oğuznamələrin ifa-
sının məhdudlaşması və ozan sənətinin də tarix səhnəsindən 
çıxması ilə nəticələnmişdir. 
Qeyd etm
ək  lazımdır  ki,  aşıq  yaradıcılığı  bir  sıra 
xüsusiyy
ətlərinə görə uzun illər mübahisələr predmeti olaraq 
qalmışdır.  Onun  yazılı  və  ya  şifahi  ədəbiyyata daxil edil-
m
əsilə  bağlı  xeyli  mühakimələr irəli  sürülmüşdür.  Bundan 
əlavə, Azərbaycanın  milli  sərvəti  olan  aşıq  sənətinin er-
m
ənilər tərəfindən hətta yüz il bundan qabaq da mənim-
s
əmək istəməsi  halları  baş  vermişdir.  Əhməd  Cəfəroğlu 
görk
əmli türk alim Mehmet Fuad Köprülünün fəaliyyətini 
d
əyərləndirərkən onun aşıq sənətilə bağlı fəaliyyəti haqqında 
yazır:   “Erməniliyə, bir kültür mirası olaraq aid edilməsi is-
t
ənən saz şairi – aşıqları, divan ədəbiyyatı ilə xalq ədəbiyyatı 
                                                           
160
  M
əhərrəm Qasımlı. Aşıq sənəti, Bakı: Ozan, 1996, s.83 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   74


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə