I bob. O’smirlarda altruizm va toleriantlik xususiyatlarini psixolog olimlar tomonidan o’rganilishi


O’smirlik davrida shaxs shakllanish psixologik xususiyatlari



Yüklə 52,08 Kb.
səhifə5/13
tarix24.04.2022
ölçüsü52,08 Kb.
#86001
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
O’SMIRLARDA ALTRUIZM VA TOLERIANTLIK
inoyat
1.2. O’smirlik davrida shaxs shakllanish psixologik xususiyatlari.

Tolerantlik hissini rivojlantirish ta`lim sohasi uchun bosh maqsadlardan biriga aylanib bormoqda. Aynan shuning uchun ham tolerantlik masalasi so’nggi yillarda psixologiya va pedagogika fan doiralarida dolzarb muammoga aylanmoqda. Tolerantlik muammosiga bag`ishlangan ishlar juda ko’p, har bir ish o’zining ahamiyatiga ega, biroq, tolerantlik masalalariga oid barcha ilmiy ishlarni ikki katta guruhga ajratish mumkin, bular, nazariy va amaliy ishlanmalardir. Nazariy ishlar orasida falsafiy, madaniy va ijtimoiy xarakterdagilari ustunlik qilsa, amaliy ishlanmalar ichida pedagogik texnika va metodikalari yetakchilik qiladi. Bu tabiiy va xatto foydali holat hisoblanadi; biroq muammo nazariy va amaliy ishlanmalar orasida o’ziga xos ―jarlik‖ning hosil bo’lgani va o’rta oraliqdagi ishlanmalarning mavud emasligida deb baholash mumkin. Ayni shu o’rinda juda muhim bo’g`in – tolerantlikning psixologik tavsifi e`tiborsiz qolib ketmoqda.

Altruizm empatiyada namoyon bo'ladi, ya'ni. empatiyada, boshqa odamning hissiy holatini tushunish va uni baham ko'rish qobiliyati. Ammo odam, agar u shunga o'xshash narsani boshdan kechirmagan bo'lsa, boshqasiga hamdard bo'lolmaydi. Biz tushunamizki, bu yomon, qo'rqinchli, yoqimli emas, yoki aksincha, yaxshi, quvonchli, odamda ruhiy yuksalish bor. Biz hamdardmiz, ya'ni. biz ko'p hollarda biz boshdan kechirmagan yoki hech qachon boshdan kechirmagan boshqa odamning his-tuyg'ularini baham ko'ramiz. “Odamlarning aksariyati boshqa odamning ruhi harakatlarini ichidan tushuna olmaydi. Bu hatto juda kam uchraydigan san'at, bundan tashqari, u uzoqqa bormaydi. Hatto biz noto'g'ri o'zimizga yaxshi tanish deb hisoblagan va biz uni har tomonlama tushunganimizni tasdiqlagan odam ham, mohiyatan biz uchun begona bo'lib qoladi. Bu boshqacha va biz qila oladigan maksimal narsa hech bo'lmaganda boshqasini taxmin qilish, u bilan hisoblashish va eng katta ahmoqlikdan - uni talqin qilish istagidan voz kechishdir" [5].

Lekin biz bu ahmoqlikdan tiyilmaymiz va odam o'z boshidan kechirganlarini aytib berishni boshlasa, biz shunchalik tez charchaymiz va oxir-oqibat unga bo'lgan qiziqishni yo'qotamiz, keyin u o'zining ingrashi yoki porlashi bilan bizni bezovta qila boshlaydi. Bu erda xudbinlik o'zini namoyon qiladi, chunki axloqiy passivlik, oddiy yovuzlik kabi, xudbinlikning bir ko'rinishidir.

Aytaylik, biz boshqa odamning holatini yaxshi tushunamiz va unga nisbatan haddan tashqari vasiylik ko'rsatamiz. Biz unga achinishni boshlaymiz, muammolarini hal qilishda yordam beramiz va u uchun har qanday ishni qilishga, insonning barcha tashvish va tashvishlarini o'z zimmamizga olishga tayyormiz. Shu bilan birga, “Biz qiyin paytlarda yordam taklif qilishda oqibatlari haqida o'ylamasligimizni va insonning tanlovini o'zgartirmasligimizni, ba'zan uning ma'naviy va moddiy rivojlanishini orqaga qaytarishimizni unutamiz, chunki yordamga bog'liqlik tanlov va moslashishni kamaytiradi. inson yaxshilik garoviga aylanadi” [6]

Xristianlikda xayriya degan narsa bor. Bu xususiy shaxslar yoki jamoat tashkilotlari tomonidan muhtojlarga bepul va muntazam yordam ko'rsatishni nazarda tutadi. Xayriya ham altruizmning bir turi sifatida qaralishi mumkin. Shu bilan birga, nasroniylik, boshqa ko'plab dinlar kabi, bu "beg'araz" yordam evaziga gunohlarning kechirilishi va kechirilishi, jannatdagi saodat va keyingi hayotning boshqa zavqlarini va'da qiladi. Ko'p odamlar uchun bu xayriya uchun juda muhim rag'batdir. Tilanchiga berish kerak, chunki yordam bermaslik gunoh, agar gunoh bo'lsa, o'limdan keyin do'zaxda azob chekaman. Shunday qilib, biz boshqa odam haqida emas, balki o'zimiz, qalbimiz haqida qayg'uramiz.

Biror kishi o'zining salbiy holatidan xalos bo'lish istagi tufayli boshqa odamga yordam berganida, siz boshqa vaziyatlarni ko'rib chiqishingiz mumkin. Yordam berish orqali u o'zining noxush his-tuyg'ularini yo'q qilishga harakat qiladi, u hozirda mavjud bo'lgan yoki kelajakda paydo bo'lishini tasavvur qiladi. Kundalik hayotda bunday harakatlar to'lov deb ataladi. Biz muhtojlarga yordam berishga tayyormiz, chunki biz bunday voqea sodir bo'lishini xohlamaymiz. Biz uchun asosiysi, uyimizga bunday ofat kelmasdi. Shunday qilib, biz ko'p hollarda uydirma bo'lgan yoki sadaqadan daromadi altruistik mamlakatimizning oddiy fuqarosidan ko'proq bo'lgan tilanchilar armiyasini yaratib, yordam beramiz.

Ularning yaxshiliklari ba'zan foydadan ko'ra ko'proq zarar keltirishini tushunish haqida gap ketganda, biz kimgadir yordam berishning narxi haqida o'ylaymiz, xarajat moddiy emas, balki ma'naviy. Keling, bu xatti-harakatni ongli xudbinlik deb belgilaylik. Inson uchun, birinchi navbatda, o'ziga yordam berish, uning oilasi asosiy narsaga aylanadi. Va endi, kun bo'yi egoistning stigmasi bilan o'tib, u uyda o'z qarindoshlariga g'amxo'rlik qilib, altruizmni namoyish etadi. U bolalar bilan o'ynaydi va shu bilan birga ularga nimadir o'rgatadi, ularning hozirgi va kelajakdagi farovonligi haqida o'ylaydi. Ammo bu erda ham tuzoqlar mavjud.

Bolalarga g'amxo'rlik ko'rsatib, ko'pincha haddan tashqari himoyalanishga aylanib, ota-onasi bir vaqtlar ota-onasi haqida qilganidek, bolalar ulg'ayib, unga g'amxo'rlik qilishiga umid qiladi. Lekin biz farzandlarimizni qanday tarbiyalaymiz? Ko'pincha taqiqlar orqali; "Siz qila olmaysiz", "Buni boshqa qilmang" va hokazo. Biz odamlarni aniqlashni o'rgatamiz, bu yaxshi, bu yomon, biz dunyoni bilishni o'rgatamiz. Ammo bola o'z-o'zidan xato qilib, buni o'rgansa, biz uni jazolaymiz. Va u dunyoni hech kim ko'rmagan, lekin ko'rmagan paytda bilish kerakligini tushunadi, demak u so'kmaydi, jazolamaydi.

Farzandga yaxshilik tilagan kattalar o‘zini kichik bir davlatni – qo‘shnini bosib olgan bosqinchidek tutadi. Va ba'zi savollar va muammolarni jazolash, baqirish va faqat charchaganligi yoki vaqt yo'qligi sababli tushuntirishdan ko'ra yaxshiroq emas. Bularning barchasi bir odamda egoizm va altruizmning uyg'unligi. Shu munosabat bilan kanadalik olim Selye mustaqil hodisa sifatida egoizm va altruizm haqida emas, balki "egoaltruizm" haqida gapirishni afzal ko'radi. Ammo siz o'zingizni ikki yo'l bilan berishingiz mumkin - tenglikka teng, ya'ni egoaltruistik tarzda yoki pastdan yuqoriga, o'zingizni kamsitish orqali - altruistik. Oddiy qilib aytganda, egoist faqat oladi, altruist faqat beradi, egoaltruist ham qabul qiladi, ham beradi [7].

Ammo egoaltruizmning o'ziga xos namoyon bo'lishi vaziyatga va hozirgi paytda shaxs tomonidan bajariladigan ijtimoiy rolga bog'liq. Yoshi bilan bu kuchayib boradi va u o'rganib qolgani uchun boshqalarga va hatto o'ziga nisbatan yashirin bo'ladi. Zero, inson qanchalik aqlli va bilimli bo‘lsa, o‘zini ham, o‘zgani ham shunchalik nozik aldashi mumkin. Kimnidir xudbin yoki altruist deyish esa, mazmunini bilmay turib, kitobning mazmunini rangli muqova bilan gapirishga o‘xshaydi. Ammo inson dastlabki taassurotga berilib ketishi tabiiy va u o'ziga o'xshab, buni to'liq bilmagan holda, xuddi o'ziga xos xususiyatlarni beradi.

Shunday qilib, biz qisqacha tadqiqotimiz davomida shunday xulosaga kelamizki, altruizm va egoizm ancha paradigmatik axloqiy tushunchalar bo'lib, ularning o'ziga xos mazmuni tarixiy va ijtimoiy vaziyatga bog'liq va ko'pincha pragmatik xususiyatga ega. Shu munosabat bilan, inson xatti-harakatlarining muayyan shaklini tahlil qilganda, altruistik va egoistik motivlarni ajratish qiyin. Shu munosabat bilan zamonaviy ijtimoiy fanda shakllangan “altruizm” va “egoizm” tushunchalariga munosabatni qayta ko‘rib chiqish zarur.

1995 yilda YUNESKO ning bosh konferentsiyasida qabul qilingan ―Tolerantlik tamoyillari‖ Deklaratsiyasiga ko’ra, ―tolerantlik – bu olam madaniyatini, o’zligini namoyon qilish ko’rinishlari va insonning individualligini namoyon bo’lish usullarining turli-tumanligini to’g`ri tushunish va qabul qilish, hurmat ko’rsatishni anglatadi…, bu uyg`unlik va rang-baranglik, bu tinchlikka erishish imkonini beruvchi va urush madaniyatini tinchlik madaniyati bilan almashinishiga hayrihoh bo’luvchi, mehribonlikdir‖1.

Tolerantlik yondashuvlarida madaniy-tarixiy va semantik farqlar mavjud. Xususan rus tilida tolerantlik (ba`zi lug`atlarda ―eskirgan tushuncha‖ sifatida beriladi) sabrsizlikka qarama-qarshi tushuncha sifatida sabrlilik kabi sub`ekt pozitsiyasiga to’g`ri kelmaydigan nuqtai-nazarlarga sabr sifatida talqin qilinadi. Milliy madaniy kontekstlarda sabrlilikning o’ziga xos xarakterli belgilariga rahm-shafqat va kechirimlilik degan ma`nolar biriktirilgan. Lotin etimologik lug`atlari va evropa tillari lug`atlarida tolerantlikning 2 xil nuqtai-nazardan ma`nosi ko’rsatilgan, bu ―sabrlilik‖ va ―qo’llab-quvvatlash‖.

Tolerantlik, ya`ni ―bag`rikenglik‖ tushunchasi o’ziga xos sinonim va antonimlarga ega bo’lgani holda, manbalarda turlicha izohlanadi. O’zbekiston Milliy entsiklopediyasida tolerantlik: ―Bag`rikenglik - o’zgalarning turmush tarzi, xulkatvori, odatlari, xis-tuyg`ulari, fikr-muloxazalari, g`oyalari va e`tiqodlariga nisbatan toqatli bo’lish‖, - deb ta`rif berilgan. Ijtimoiy entsiklopedik lug`atda: ―Tolerantlik-ijtimoiy ishning boshqaruv tamoyili, individlar, guruhlar va ijtimoiy hamjamiyatlar o’rtasidagi madaniy, irqiy va boshqa tafovutlarni tan olish, odamlarning tashqi qiyofasi, xatti-xarakati, qadriyatlar yo’nalishi va ulardagi farqlarga nisbatan bag`rikenglikdir‖, - deyilgan .

Tolerantlik tushunchasiga turli soha mutaxassislari ta`rif berib o’tganlar.

Jumladan, tolerantlik falsafiy ma`noda – lotincha chidam, chidamlilik, toqat qilish,

–––––––


kengfellik ma`nosida ―tolerantia‖ so’zidan olingan bo’lib, falsafada bag`rikenglik, halimlik va hayrihohlik tushunchalarini ifodalaydi.

Psixologik ma`noda tolerantlik bu – individning o’z asab va ruhiy muvozanatini tiklash, muvafaqqiyatli moslashish, adovatga yo’l qo’ymaslik va uni o’rab turgan olam bilan ijobiy munosabatlarni rivojlantirish maqsadida muammoli va inqirozli vaziyatlarda tashqi muhit bilan faol aloqa qilish qobilyatini belgilovchi birlashma, integral xususiyat.

Rossiyalik faylasuf Vladislav Lektorskiy tolerantlik tushunchasi va uning talqinini ko’rib chiqishning quyidagi yo’nalishlarini taklif etadi:


  • tolerantlik befarqlik sifatida‖ haqiqiyligini hech qachon isbotlab bo’lmaydigan fikrlar (diniy qarashlar, turli madaniyatlar qadriyatlarining xususiyatlari, o’ziga xos etnik diniy e`tiqodlar va maslaklar) ning bo’lishini shart deb biladi;

  • ―tolerantlik o’zaro tushuna olmaslik sifatida‖ tushunmaslik va o’zaro hamkorlik qilish mumkin bo’lmagan birovga nisbatan sabr-toqat xurmatning namoyon bo’lishini cheklaydi;

-―tolerantlik kechirimlilik sifatida‖inson ongida madaniyatining imtiyozliligi tushunilgan bo’lib, bunda boshqa madaniyatlar undan kuchsiz deb baholanadi, ularga chidash bilan birga nafratlanish ham mumkin;

  • ―sabr-toqat shaxsiy tajribani boyitish va tanqidiy mulohaza sifatida‖ o’zganing nuqtai nazarini hurmat qilishgina emas, balki tanqidiy muloqot natijasida o’z fikrini o’zgartirish imkonini ham beradi1.

Tolerantlik tafakkuri insonlarning turli iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, mafkuraviy, mafkuraviy, ma`naviy, ruhiy munosabatlarni ularning millati, irqi, nasl-nasabi, iqtisodiy Asli tolerantlik insoniyat tarixida o’zga din va millatlarga nisbatan bag`rikenglik va ehtiromli munosabatda bo’lish mezoni sifatida shakllanib kelgan.

Tolerantlik murakkab va o’ziga xos ham ijtimoiy ham individual xususiyatlarini o’zida mujassam etgan voqelik hisoblanadi.

ahvoli, diniy e`tiqodiga qaramasdan muvozanatda saqlash me`yorlarini anglatadi. Tolerantlik faqat insonning o’z shaxsiy xsusiyatlariga aloqador bo’lgan psixologik tushuncha bo’lmay, balki insonga xos bo’lsa ham ana shu o’ziga xoslikni boshqa insonlarga qarata ishlata olish, qo’llay bilish ko’nikmalaridan iboratdir.

An`anaviy hollarda murakkab psixologik hodisalarni tasvirlashda komponentlar uchligidan foydalaniladi. Bu uchlik quyidagilarni o’z ichiga oladi: kognitiv komponent, emotsional komponent va xulq-atvor komponenti. Ushbu sxemani qo’llashga intilishlar tolerantlikda ham paydo bo’ldi. Eng umumiy hollarda yuqoridagi komponentlarning asosiy mazmuni yoki tolerantlik o’lchamlar quyidagicha ta`riflanishi mumkin: Tolerantlikning KOGNITIV komponenti.

Bu komponent eng yaqqol ko’rinuvchi va ko’p jihatdan tadqiq etilgan bo’lgani uchun tolerantlik ko’pincha kognitiv ―transkriptsiya‖ da tasvirlanadi. Bu erdagi asosiy jihatlar murakkablik, ko’p o’lchamlilik, olamni oldindan bashorat qilib bo’lmasligi, u haqdagi individual fikrlar tabiatini tan olishdir. Shuning uchun ham u haqdagi fikrlarni yagona haqiqatga birlashtirishning imkoni mavjud emas. YUqoridagi jihatlarlar tolerantlik tamoyillari Deklaratsiyasida ham ta`kidlab o’tilgan, unda tolerantlik – bu ―eng avvalo bizning olamni, insonni individualligining namoyish bo’lish shakllari turlichaligi, boyligini to’g`ri anglashimizdir‖ deyiladi. Tolerantlikning kognitiv komponenti inson tomonidan murakkablik va ko’p o’lchamlilikni qabul qilish va tushunishdan iborat bo’lib, bular hayotiy haqiqat bilan bir qatorda uni qabul qilish variantlarining turlichaligi, ularni turli insonlar tomonidan turlicha baholanishi va tushunilishi, nisbiy va to’liq emasligi, sub`ektivligidir. Tolerantlik kognitiv o’lchamda aynan qarama-qarshilik holatlarida namoyon bo’ladi: fikrlarning to’qnash kelishi, qarashlarning mos kelmasligi va hokazo. Bu mos kelmaslik plyuralizmni qabul qilish, interpritatsiyalarning boyligidan dalolat beradi. Kognitiv intolerantlik tolerantlikning aksi bo’lib, me`yor mavjudligi pozitsiyasidan kelib chiqadi, shuning uchun u fikrlarning ko’p bo’lish imkoniyatini rad etadi va har qanday fikrlar plyuralizmi, insonlarning turlicha nuqtai-nazarlarini xatolik, adashish va xatto atayin qarshi chiqish deb baholaydi. Tolerantlik shuningdek, shaxsning suhbatdoshi bilan ma`lum vaziyat ustidan turlicha fikrlar bildirish imkoniyatini ham anglatadi, kognitiv ―nizo‖ shaxslararo nizoga olib kelmaydi.


Yüklə 52,08 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə