I c I l d Qədim dövr Prof. Dr



Yüklə 112 Kb.

səhifə1/76
tarix09.03.2018
ölçüsü112 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76
31028

TÜRK XALQLAfU 
ƏDƏBİVYATI
I   c i l d
Qədim  dövr
Prof.  Dr. 
Nizami  Cəfərov
ı r .Z'.-i x \jy-;w.rı 
il>! ij.'.ı.sı P'rvf.:;rJenhnm
!  PEE2İDENT KİTABXANASI
ÇAŞIOĞLU
2006
Azərbaycanda 
AtatürK  MərKəzi


K itab  A zərbaycan  Respublikası  D övlət  N eft  Şirkətinin 
sponsorluğu  ilə  nəşr  olunmuşdur.
Şirkətin  prezidenti
cənab Rövnəq Abdullayevə
təşəkkür  edirik.
TürK  xalqları  ədəbiyyatı.  Qədim  dövr.
BaKi:  Çaşıoğlu  -   Azərbaycanda  AtatürK  MərKəzi,  2 0 0 6 .-3 2 0   s.
ISBN  9952-27-037-2
4602020400-227
0 8 2 -0 6
©“Çaşıoğlu” 
nəşriyyatı, 
2006 
© “Azərbaycanda  AtatürK  MərKƏzi”,  2006
Bir  neçə  söz
O
xuculara  təqdim  olunan  dördciidlik  'Türk  xalqları  ədəbiyyatı" 
türklərin müstəqii bir etnos, xaiq kimi tarix səhnəsinə çıxdıqiarı 
dövrdən  (e.ə.  I  miniliiyin  ortalarından)  zəmanəmizə  qədər  yaratdıqları 
ədəbiyyatın  əsaslarını  əhatə  edir.  Birinci  cildə  qedim,  ikinci  ciidə  orta, 
üçüncü  ciidə  yenl,  dördüncü  cildə  isə  en  yenl  türk  ədəbiyyatından 
örnəklər  daxii  olunmuşdur.
Qedim  dövr  türklərin  Altay  birliyindən  (bu  etnomədəni,  etnososiai, 
etnosiyasi... biriik türklər, monqollar və tunqus -  mancurlardan  ibarət idi) 
ayrıldıqları  zamandan  başiayaraq  eramızın  II  minilliyinin  əwəllərinə 
qədər  davam  edir.  Qədim  türk ədəbiyyatı  türk xalqlannın  ümumi,  ortaq 
mənəvi-mədəni  sərvətidir.
II 
minilliyin 
əwəllərindən 
etibarən 
türklərin 
etnocoğrafi 
diferensiasiyası  dərinləşir.  Və  oniar  əsasən  üç  geniş  (və  dinamik!) 
coğrafiya  üzrə  bölünürlər:
1.  Şərq  (karluq  türkləri),
2.  Şimai-Qərb  (qıpçaq  türkləri),
3.  Cənub-Qərb  (oğuz  türkləri).
Orta  əsrlərin  sonlarına  qədər  davam  edən  həmin  dövrdə  yaranan 
ədəbiyyat  (orta dövr türk ədeblyyatı)  qədim  (ümum-)  türk ədəbiyyatının 
ortaq xüsusiyyətlərini  qoruyub  saxlamaqla yanaşı  bölündüyü  coğrafiyaiar 
üzrə  müəyyən  fərqli  əlamətiər də  qazanır.
Türklərin  orta  əsrlərin  sonu  yeni  dövrün  əwəllərindən  (XVI-XVII 
əsrlərdən)  başlayan  yenidən  diferensiasiyası  müasir  türk  xalqlarının 
yaranması  ilə  nəticələnir.  Türk  (osmanlı  türkləri),  Azərbaycan,  özbək, 
uyğur,  qazax,  tatar,  başqırd,  türkmən,  qırğız,  Altay...  xalqları  nəinki 
özlərinə  məxsus  fərqli  sosial-siyasi,  mədəni  əlam ətlər  nümayiş 
etdirməyə,  hətta  daxili  iddialarla  ortaq  sərvətləri  də  bölüşdürməyə 
təşəbbüs  göstərirlər.


Türk  xalqları  ədəbiyyatının  yeni  dövrü  XVII  əsrdən  XX  əsrin 
əwəllərinə  qədər davam  edir.
Yeni  dövr  türk  ədəbiyyatı  orta  dövr  türk  ədəbiyyatından  daha  çox 
"türk xalqlan  ədəbiyyatrdır, yəni  hər bir  türk xalqının  özünün yaradıcılıq 
məhsuiudur.  Lakin  bu,  o  demək  deyil  ki,  ortaq  xüsusiyyətlər,  ümumi 
tipoiogiya tamamilə aradan qaixır... Əsiində, yeni dövrdə olduğu kimi, XX 
əsrin  əwəiiərindən  başlayan  ən  yeni  dövrdə  də  türk xalqları  ədəbiyyatı 
"gen"dən,  yüz  iilər,  min  illər  boyu  davam  etmiş  "ümumi  tarix'dən  gələn 
elə  ortaq  əlamətlər  daşıyır  ki,  onların  tamamiiə  aradan  qalxması,  "etnik 
yaddaş"m  pozulması,  praktik olaraq,  mümkün  deyil.
Ən yeni dövr türk ədebiyyatı, yaxud ədəbiyyatiarı iki min beş yüz illik 
ümumtürk ədəbiyyatı  tarixinin  həm  ideya-məzmun,  həm  də  forma-ifadə 
texnoiogiyaiarı  baxımmdan  üzvü  tərkib  hissəsidir.
Ümumtürk,  yaxud  türk  xaiqları  ədəbiyyatınm  tarbdni  müasir  eimi- 
metodoloji  tələblər  səviyyəsində  təsəwür  etmək  etnomədəni  ehtiyaca 
çevrilməkdədir.  Və  oxucuiara  təqdim  olunan  bu  kitab  həmin  ehtiyacdan 
yaranmışdır.
ö   N  S  Ö  Z
T
ürnlərin 
mÜKəmməl 
bir  etnos  -   xalq  olaraq  formalaşması  eramız- 
dan  ə w ə l 

minilliyin  ortalarına  təsadüf  etsə  də,  həmin  formalaş- 
ma  prosesinin  etnoKUİturoloji,  sosial-siyasi  baxımdan  zəngin 
İ
k
İ-
üç
 
min 
İİİİ
k
 
bir  dövrü  əhatə  eləməsi  o  qədər  də 
böyÜK 
şübhə  doğurmur. 
LaKİn  tarixən  “törəməK”,  “qanun-qaydaya  sahib  olan  (cəmiyyət)”, 
“güclü-qüw ətli”  mənalarım  verən  “türK” sözünə 
İİ
k
 
dəfə GöytürK  döv- 
lətinin  (imperatorluğunun)  adında rast  gəlinir.  Eramızm  I  minilliyinin 
ortalarında  tarix  səhnəsinə  çıxmış  həmin  imperatorluq  qədim  türK  ic- 
timai-siyasi  düşüncəsini,  milli  dövlət  idarəçiliyi  təcrübəsini  parlaq  bir 
şəKildə  təzahür  etdirməKİə  yanaşı  orta  əsrlər  türK  dövlətləri,  imperi- 
yalarx  üçün  zəngin  bir  düşüncə-idarəçilİK  ənənəsi  vermişdir.
Qədim  türnlərin  vətəni  İİk  orta  əsrlərdən  bəri  Tüncüstan 
Kİmi 
tanx- 
nan  geniş  çöllərdir.  Şimalda  Köqmən  (Sayan)  dağlarına,  Sibir  meşələrinə; 
Cənubda  Tibetə;  Şərqdə 
SaKİt 
OKeana,  Sarı  dənizə;  Qərbdə  isə Aral  gölünə, 
Xəzər dənizinə,  sonralar isə Qərbi Avropaya qədər uzanan  bu  çöllərdə  türK 
atlarımn  ayaq  səslərini  qədim  dövrlərin  tarixçiləri  hələ  də  eşidirlər.  Arxe- 
oloji  araşdırmalar  göstərir  Ki,  haqqında  söhbət  gedən  geniş  coğrafiyada 
türnlərdən  öncə  hər hansx bir etnos-xalq tərəfindən  ardıcıl 
şəKİldə 
yaradxl- 
mxş  maddi  mədəniyyətin  izlərinə  təsadüf  edilmir.  Və  həmin  coğrafiyanxn 
İİ
k
 
dastanlarım  türnlər 
söylədİKİəri  Kİmi, 
iİK  nəğmələrini  də  türKİər  oxu- 
muş,  İİk 
yazxlarınx 
da  məhz  türKİər  yazmışlar.
Altay  imperiyasından  sonra 
türKİərin 
qurduqlan 
(və  Altaydan 
fərqli 
olaraq, 
tarixi 
əsaslarx  bizə, 
deməK 
olar 
Ki,  məlum) 
siyasi 
birlİK 
Hun-türK 
imperiyasıdır  (e.ə.  III  əsrdən 
eramızxn 

əsrinə 
qədər)  Kİ, 
onun 
yüz 
illərlə 
mövcud 
olması,  qədim  dünyanxn 
ən 
böyÜK 
siyasi 
birliKləri  ilə  intensiv 
əla- 
qələri  türKlərin 
tarixi 
qüdrətini 
-  
etnososial, 
mənəvi-ideoloji 
imKanlarxnı 
nümayiş 
etdirir.  H un-tünc imperiyasının 
türK 
mədəniyyətinin, 

cümlədən 
ədəbiyyatxnm  inKİşafxna 
hansı 
səviyyədə 
təKan 
verdiyini 
göstərməK 
üçün 
yalnız  bir 
faKtı  yada 
salmaq  Kİfayətdir  Kİ,  qədim 
türK  eposunun  əsas  qəh- 
rəmanlarınm  prototipləri  əsasən 
hun-türK 
xaqanlarından  ibarətdir.  Onla- 
rm  mübarizələri,  ictim ai-siyasi 
fəaliyyətləri, 
düşüncələri,  mənəvi 
aləmi  qə- 
dim 
türK 
ozanına daim bitib-tÜKənməz  ilham vermişdir.  LaKİn bu, 
o  deməK




Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə