I c I l d Qədim dövr Prof. Dr



Yüklə 112 Kb.

səhifə3/76
tarix09.03.2018
ölçüsü112 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76

Bu  isə 
xalqı  təb iətlə 
sıx 
ün siyyətd ə  yaşam ağa,  onun  şıltaqlıq ların a  səbrlə 
dözm əyə,  onu 
ilahiləşdirməyə 
g ətirib  
çıxarmışdır.  Xaranteri 
etibarilə  bir 
əsKər-döyüşçü 
Kİmi 
böyüyən 
türK  oğlu n u n  
taleyini, 
birinci  növbədə,  özü- 
nü,  ailəsini, 
ta y fa sım , 
daxil  olduğu  sosial-siyasi 
b irliy i 
qorumaq  inersiya- 
sı müəyyən 
edir. 
Qədim türK 
ədəbiyyatı 
göstərir 
Kİ, 
sosial-mənəvi problem- 
lər  əsasən  məhz 
fərd 
(şəxsiyyət!) 
-a ilə-ta y fa -so sia l-siy a si  birlİK 
maraqları 
arasmdaKi 
harmoniya 
pozulanda  m eydana 
çıxır.
Qədim  türKİərin  ticarətlə  geniş  miqyasda  (və  bilavasitə)  məşğul  olduq- 
larını 
deməK 
çətin  olsa  da, 
bir 
məsələ 
tamamilə  təKzibedilməzdir 
Kİ,  dünya- 
nm  əsas  ticarət  yolları,  xüsusilə  məşhur  “İpəK  yolu”  əsrlər  boyu  onların  si- 
yasi-mədəni  nəzarəti  altmda  olmuş,  bunun  da  nəticəsində  həmin  yollar,  de- 
məK  olar 
k
İ, 
həmişə  maneəsiz  işləmişdir.  Eramızm 
İ1
k
 
əsrlərindən,  xüsusi- 
lə  I  minilliyin  ortalarmdan  etibarən  türKİərin  yayıldığı  geniş  coğrafiyada 
şəhər  mədəniyyətinin  sürətlə  inKİşafı  da  “İpəK  yolu”nun  iqtisadi-təsərrüfat 
məhsuldarlığı  sayəsində  baş  vermişdir.  LaKİn  qeyd  etməK  lazımdır  Kİ,  qə- 
dim  türK  şəhərləri  iqtisadi, 
sosial-siyasi 
həyatm  intensiv 
dəyişKənliyi, 
mü- 
təhərrİKİiyi ucbatmdan tez-tez  dağılmış,  şəhər əhalisi vaxtaşırı olaraq öz  ar- 
xasmda  zəngin  mədəniyyətin  xarabalıqlarmı  buraxaraq  yeni,  daha  münasib 
yerlərə  KÖçmüşlər. 
Əlbəttə,  qədim  türK 
şəhərlərinin  texnİKİ 
mühafizəsinin
o  qədər  etibarlı  olmaması,  müdafiə  işinin  əsasən  canlı  qüvvə  (və  müəyyən 
qədər də  təbii 
istehKamlar) 
üzərinə  düşməsi  və  imperiya,  dövlət  məməzləri- 
nin  müxtəlif  səbəblər  üzündən  dəyişdirilməsi  də  şəhər  mədəniyyətinin  sü- 
rətli  inKişafma  öz  mənfi  təsirini  göstərməyə  bilməzdi.
Qədim 
türK  düşüncəsinə,  xüsu silə  onun  daha 
mütəşəKKİl 
aristoKratİK 
səviyyəsinə  xas  olan  dünya  nizamı  yaratmaq,  dünya  dövləti  qurmaq  ideya- 
sı böyÜK  türK  im periyaları  dövründə  form alaşsa  da, 

m inilliyin  sonu 
II 
mi- 
n illiyin   əvvəllərinə 
-etnososial, 
siyasi  diferensiasiya  dövrünə  qədər,  hətta 
m üəyyən  inersiya  ilə  ondan  sonra  da  davam 
etmiş, 
xalqa  dünyanm  taleyin- 
də  yaxm dan 
iştiraK 
etməK,  ona  (dünyaya)  mənəvi  harmoniya  gətirməK 
m issiyası  aşılam ışdır  kİ,  bu  da  öz  növbəsində  daxili  ictim ai-ruhi  birliyin 
möhKəmlənməsinə,  dünyanm   bir-birindən  uzaq  mədəniyyət  mərKəzlərində, 
oriyentasiya  götürm əyin  çox  çətin  olduğu  geniş  çöllərdə  (və  təxm inən  min 
beş  yüz  İİük  bir  dövrdə)  yaranmış  türK  ədəbiyyatınm   əsasən  eyni  bir  ide- 
ya-estetİK  mənbədən  qaynaqlanmasma  səbəb  olmuşdur.
Türalərin 
özünəm əxsus  zəngin 
mifologiyalarx, 
həmin  m ifologiya 
əsa- 
smda 
formalaşmış 
mÜKəmməl  dini 
dünyagörüşləri  (tanrıçılıq!)  olmuşdur 
Kİ,  qədim  türK  ədəbiyyatı  ideya-estetİK  enerjisini  məhz  buradan  götürmüş- 
dür. 
Bununla  belə 
qədim  türK  ədəbiyyatı  onu  yaradan  xalqın,  etnİK-mədə- 
ni  sistem in  xaraKterinə  uyğun  olaraq  dünyaya  açıq  bir  ədəbiyyatdır: 
era- 
mızdan 
əvvəl 

m inilliyin  ortalarından  eramızm 

m inilliyinin  sonu 
II 
mi- 
nilliyinin 
əvvəllərinədəK 
türKİərin 
yaşadıqları 
geniş 
coğrafiyada 
baş 
vermiş 
ictimai-siyasi 
hadisələr  onlarm 
ədəbiyyatında  özünün  Kİfayət 
qədər  dərin 
izlərini 
qoymüş,  eyni 
zamanda 
dünyanın 
m ü xtəlif 
dini 
dünyagörüşlərinin, 
ideologiyalırm m   təsiri 
ilə 
yaranmış  əsərlər  türKcəyə  tərcümə  edələrəK 
qə-
dim  türKİərin  ədəbiyyatm ı  zənginləşdirm iş,  dünyanın 
ən 
beynəlmiləl, 
əıı 
ümumbəşəri  ədəbiyyatlarından  biri  səviyyəsinə  qaldırmışdır.
Qədim  türK 
ədəbiyyatı,  tamamilə 
təbii  olaraq,  etnosun, 
xalqm 
ümum- 
KÜtləvi  yaradıcılıq 
məhsulu olan eposla 
başlayır. 
Qədim 
türK 
eposunun  ide- 
ya-estetİK, 
poetİK-poetexnoloji 
diferensiasiyası  nəticəsində  qədim  türK  poe- 
ziyası, 
sor.ralar  (eramxzm  I 
m inilliyinin 
ortalarından)  isə 
qədim 
türK  nəsri 
formalaşxr.  Və 
bü 
cür təbii-tarixi diferensiasiya 
tədricən  qədim  türK 
ədəbiy- 
yatxnın 
zəngin  ifadə 
-  
janr  mənzərəsini 
yaratmaqla  fərdi-professional  iste- 
dadxn  (və 
yaradıcxlxq  üslubunun)  fəaliyyəti 
üçün  də 
geniş  meydan 
açır.
Ümumiyyətlə,  qədim  türK  ədəbiyyatx  ideya-estetİK,  ifadə-janr  etibarilə 
dünyanm 
ən  mÜKəmməl 
ədəbiyyatlarxndan 
biri 
olsa 
da, 
layiq  olduğu  səviy- 
yədə  araşdxrxlxb  nəşr  edilmədiyindən  onun  barəsində  nəinKİ  dünyada,  həmin 
ədəbiyyatm bilavasitə varisi olan türK  dünyasxnda  da lazxmi genişlİKdə təsəv- 
vür  yaradılmamışdır;  halbuKİ  türK  ədəbiyyatınm  tarixində  xüsusi  dövr  olan 
(və 
türKİərin  ümumi  mədəni-mənəvi 
Keçmişini 
əks  etdirən)  qədim  türK  ədə- 
biyyatmı  bu  və  ya 
digər 
dərəcədə  bütöv  bir  şəKİldə  təqdim  etməK  yalnız  el- 
mi  deyil,  ümumən  ideoloji-mənəvi 
bir 
ehtiyacdxr. 
Məhz 
bu  ehtiyacm  tələb 
olunan  səviyyədə  ödənilməməsinin 
nəticəsidir 
kİ,  istər  orta  əsrlərdə,  istərsə 
də  yeni 
dövrdə 
(elə  müasir  dövrdə  də!)  türK 
intelleKtualmm 
mənəvi  dünyası 
bir 
sıra 
hallarda qeyri-harmonİK  ideyaların  dağıdıcı  təsirinə,  düşüncə, 
mədə- 
niyyət  eKİeKtİKasına  məruz  qalmışdır.
Qədim 
türK  ədəbiyyatının  əsasmda  ən  qədim  dövrlərdən  formalaşıb 
gələn  türK  m ifologiyası  dayanır  dedİKdə  biz  m ifologiyanm   ədəbiyyatın  ya- 
ranmasma  İİk  təKam ilə yanaşı  sonraKi  dövrlərdə,  ardxcxl  olaraq,  ədəbi  pro- 
sesi  ideya-estetİK  baxımdan  qidalandırmasını 
da 
nəzərdə  tuturuq. 
Və 
qeyd 
etməK  lazımdır  Ki,  bu  cür  qidalanma  türK  ədəbiyyatınm   yalnız  tamamilə 
orjinal  əsərlərinə  aid  olmaqla  qalmayıb,  başqa dini dünyagörüşləri  zəminin- 
də,  türK  tanrıçılığm dan  müəyyən  səviyyədə  imtina  olunduğu  mühitlərdə 
yaranmış 
türKcə 
əsərlərdə  də  bu  və  ya  digər  dərəcədə  özünü  göstərməKdə- 
dir. 
Bu 
da  ondan  irəli  gəlir  kİ, 
türKİər 
nə  m aniliyi,  nə  buddizmi,  nə  xris- 
tianlığı, 
nə 
yəhudiliyi, 
nə 
də 

m inilliyin  sonu 
II 
m inilliyin  əvvəllərindən 
etibarən  onların  əsas  dini dünyagörüşlərinə  çevrilən  islam ı  bilavasitə  deyil, 
türK  mifologiyasx,  xüsusilə  onun  inKİşafxnın 
K eyfiyyətcə 
yeni  mərhələsi 
olan  tanrıçxlxq  əsasında  qəbul  edirlər.
Qədim 
türK 
mifologiyasına görə,  yuxarıda Göy,  aşağıda Yer yarandıqdan 
sonra  onlarm  arasmda  insan  oğlu  əmələ  gəlmişdir.  Dünyanm  damı  olan  mavi 
Göydə doğan Günəş qədim 
türKİər 
arasmda xüsusi ilahi  məzmun daşıdığmdan 
xaqanın-türK 
hÖKmdarxnxn çadxrı həmişə üzü 
şərqə qurularmış. 
Yer insanlarm 
məsKunlaşdığı dörd  tərəfdən ibarət,  sonu dənizlərlə əhatə olunmuş 
Kİfayət 
qə- 
dər geniş bir 
məKan  Kİmi 
təsəwür olunmuşdur.  Gündoğan  -  irəli,  Günbatan  - 
geri,  buradan  irəli 
gələrəK, 
Cənub  -  sağ,  Şimal  isə  sol  tərəf sayxlmxşdır 
Kİ, 
bu 
da qədim 
türKİərin 
zəngin  coğrafi 
maraqlarmın 
olduğunu  göstərir.
Qədim 
türKİərə  görə,  dünya  üç  hissədən  ibarətdir:  yuxarı  dünya, 
or- 
ta  dünya,  aşağı  dünya.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə