I c I l d Qədim dövr Prof. Dr



Yüklə 112 Kb.

səhifə34/76
tarix09.03.2018
ölçüsü112 Kb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   76

tu n  yısda olurun(tidi)Sü bası İnəl  Kağan T ardus  sad barzun  -tidi.  Bil- 
qə  TonrİKUK!  -banqa  aydı(Bu  süq  elt(tidi)K ıyınığ  KÖnqlünçə  ay,  bən 
sanqa ne  ayaym (tidi)K elir  ersə r,  kü  ər  ÜKÜlür,  Kelməz  ersər  tılığ   sa- 
bığ  alı  olu r,-tid i.  A ltu n   yısda  olurtım ız.
Üç  Körüq  Kİsi  Kəlti,  sabı  bir:  Kağanı  sü  tasiKdı,  On 
ok
  süsi  Ka- 
lısız  tasiK dı(tir.  Y arıs  yazıda  tiriləlim )tim is.  01  sabığ  esidip  Kağan- 
ğ a ru   ol  sabığ  ıttım .  K antaym ?  Sabığ  yana  sab...  Kelti:  01urun(tiyin 
tim is.  Yəlmə,  Karağu  edqüti  u rğ ıl,  basıtm a)tim is.  Böqü  Kağan  ban- 
q aru   ança  ayıdmıs:  Apa  tarK anğaru  içrə  sab  ıdm ıs.  Bilqə  TonİKUK 
ayığ  ol,  öz  ol,  an q lar...  “Sü  yorılım ”  tis ə r  unam an.  01  sabığ  esidip  sü 
yorıtdım .  A ltu n   yısığ  yolsızm   asdım ,  E rtis  üqüziq  Keçiqsizin  Keçdi- 
miz,  tü n   Katdımız,  BolçuKa  ta n q   ü n tü rü   təqdim iz.
Tılığ  K əlürti,  sabı  antağ:  Y arıs  yazıda  on  tüm ən  sü  tirilti,-tir. 
01  sabığ  esidip  bəqlər  Kopm:  Y analım ,  arığ-obutı  yeq-tidi.  Ben  ança 
tirm ən ,  Bən  Bilqə  TonİKUK:  A ltu n   yısığ  asa  Keltimiz,  E rtis  üqüziq 
Keçə  Kəltimiz.  “Kəlm isi  alp”  tid i,  tuym adı.  Tenqri,  Umay,  ıduK  yer, 
sub  basa  b irti  erinç.  N
əkə
  təzər  biz?  Ü küs  tiy in   nəKƏ  KorKur  biz  az 
tiy in .  Nə  basm alım ,  təqəlim (tidim .  Teqdimiz,  yaydım ız.  EKİnti  KÜn 
Kəlti,  örtçə  Kizm  Kəlti.  Sünqüsdim iz.  Bizintə  eKİ  uçı  sm qarça  artUK 
e rti.  Tenqri  yarlm aduK  üçün  ük ü s  tiy in ,  biz  KorKmadımız,  sünqüs- 
dim iz.  T ardus  sad  a ra   badı.  Yaydım ız,  Kağanm  tu td ım ız ,  yabğusm , 
sadm   anta  ö lü rti.  Əliqçə  er  tu td ım ız.  01  ok  tü n   bodunm   sayu  ıtım ız. 
01  sabığ  esidip  On  ok  bəqləri,  bodunı  Kop  Kəlti,  yÜKÜnti.  Kəligmə 
bəqlərin,  bodunın  itin(yığm   azça  bodun  təzm is  e rti.  On  ok  süsin  sü- 
lətdim .
Biz  yemə  sülədim iz,  Anı  ertim iz.  Yinçü  üqüziq  Keçə  Tinəsi  oğlı 
yatığm a  BenqliqəK  tağ ığ ...  e rtü ...
Təmir  KapığKa  təqi  irtim iz,  an ta  y an tu rtım ız .  İnəl  KağanKa  Ka- 
ram   alı  tağKa  tezİK,  toK arsm ...  a n ta  yerÜKİ  S
uk
  baslığ  soğdaK  bodun 
Kop  Kəlti.  01  KÜntə  təqli  türK  bodun  Təm ir  KapığKa,  Tinəsi  oğlu  ya- 
tığm a  tağKa  təqm is,  idi  yoK  erm is.  01  yerKƏ  bən  Bilqə  TonİKUK  tə- 
qürtÜK  üçün  sarığ  altu n ,  örün  Kümüs,  Kiz-Kuduz,  eqribəti,  ağı bunq- 
suz  Kəlürti.  İltəris  Kağan  biliq  esin  üçün,  alpın  üçün  TabğaçKa  yeti 
yeqirm i  sünqüsdi,  K ıtanda  yeti  sünqüsdi,  OğuzKa  bes  sünqüsdi.  An- 
ta   ayğuçı  yəmə  bən 
ök
  ertim .  Y ağıçısı  yəmə bən  ertim .  İltəris  Kağan- 
Ka...  türK  Bilqə  KağanKa,  türK  Böqü  KağanKa...
Kapağan  Kağan...  Tün  udım atı,  Küntüz  olu rm atı.  Kızıl  Kanım 
tÖKti,  Kara  tərim   y ü q ü rti  isiq-KÜçiq bertim   ök,  bən  özüm  yelməq  yə- 
mə  ıttım   ok:  ArKuy  Karağuğ  u lğ a rtd ım ,  basınığm a  yağığ  Kəlürir  er- 
tim .  K ağanım m   sülətdim iz.  Tenqri  yarliKazu!
Bu  türK  bodumca  yaraKİığ  yağığ  Kəltürm ədim ,  töqünliq atığ   yü- 
qürtm ədim .  İltə ris   Kağan  Kazğanmasar,  udu  bən  özüm  Kazğanmasar, 
il  yəmə,  bodun  yəmə  yoK  ertəçi  erti;  KazğantuKin  üçün  uduğ  özüm 
KazğantuKim  üçün  il  yəmə  il  boltı,  bodun  yəmə  bodun  boltı.  Özüm 
Karı  boltım ,  u lu ğ   boltım .  Nənq  yerdəKİ  Kağanlığ  bodunKa  büntüqi 
bar  ersər,  nə  bunqı  b ar  ertəçi  erm is.
TürK  bilqə  Kağan  ilinqə  b ititd im   bən  Bilqə  TonİKUK.
İltəris  Kağan  K azğanm asar,  yoK  e rti  ersər,  bən  özüm  bilqə  Toni- 
kuk  K azğanm asar,  bən  yoK  e rtim   ersər.  K apağan  Kağan  türK  sir  bo- 
dun  y erin tə  bod  yəmə,  bodun  yəmə,  Kİsi  yəmə  idi  yoK  ertəçi  erti.  İl- 
təris  Kağan,  bilqə  TonİKUK  KazğantuK  üçün  K apağan  Kağan,  türK  sir 
bodun  yorıduK i...  TürK  bilqə  Kağan  türK  sir  bodunığ,  oğuz  bodunığ 
iqidü  o lu ru r.
Tərcüməsi:
MüdrİK  TonİKUK  mən  özüm  Tabğaç  elinə  getdim .  TürK  xalqı 
Tabğaça  tabe  idi.
TürK  xalqı  xansız  olmayım  deyə  Tabğaçdan  ayrıldı,  öz  xanı  ol- 
du.  X anm ı  atıb   Tabğaça yenə  tabe  oldu.  T anrı  belə  demişdi:  xan  ver- 
dim,  xanm   qoyub  tabe  oldun.  Tabe  olduğum uz  üçün  ta n rı  “öl”  de- 
miş.  TürK  xalqı  öldü,  dağıldı,  məhv  oldu.  TürK  sir  xalqı  yerində 
adam  qalm adı.  Kolda,  daşda qalm ışı  toplanıb  yeddi  yüz  oldu.  İkİ  his- 
səsi  atlı,  b ir  hissəsi  piyada  idi.  Yeddi  yüz  adamı  aparan  böyüyü  şad 
idi.  “Qoşul”-dedi.  Qoşulanı  mən  idim(müdrİK  TonİKUK.  X aqanım ızı 
seçəK,-dedim.  D üşündüm :  arıq  buğalı,  kök  buğalı  arxadan  baxsalar 
kök  buğa,  arıq   buğa  deyə  bilm əzlərm iş,  deyə  düşündüm .  Ondan  son- 
ra  ta n rı  bilİK  verdiyi  üçün  məhz  özüm  xaqan  seçdim.  (Mən)  müdrİK 
TonİKUK  Boyla  Bağa  TarKan  ilə,  İltəris  xaqana  tə rə f  olduq.  Cənubda 
tabğaçı,  şərqdə  K ıtanı,  Şim alda  oğuzu  çoxlu  öldürdü.  M əsləhət  yol- 
daşı,  şö h rət  yoldaşı  mən  oldum.  Çuğay  K uzda,  Qara  Qumda yaşayır- 
dıq.
M aral  yeyərəK,  dovşan  yeyərəK  yaşayırdıq.  Xalqm   boğazı  tox 
idi.  Yağımız  ə tra fd a   y ırtıc ı  quş  təK  idi,  biz  leş  idİK.  Eləcə  yaşayar- 
Kən  oğuzlardan  casus  gəldi.  Casusun  xəbəri  belə  idi:  doqquz  oğuz 
xalqı  üzərində  xaqan  oldu(deyir)Tabğaça  K unı  Şenünü  göndərm iş, 
K ıtana  Tonra  Səmi  göndərm iş.  Xəbəri  belə  im iş  (kİ,)  türK  xalqı  az 
imiş.  X aqanı igid  imiş,  m əsləhətçisi  müdrİK  imiş.  O İKİ  adam  v ar isə,


səni,  Tabğaçı  öldürəsidir,  deyirəm ,  şərqdə  Kitanı  öldürəsidir,  deyi- 
rəm ,  məni  Oğuzu  öldürəsidir,  deyirəm .  Tabğaç,  cənub  tərəfdən  hü- 
cum  et!  K ıtan,  şərq  tərəfdən  hücum   et!  Mən  şim al  tərəfd ən   hücum  
edim.  TürK  s ir  xalqı  yerində  (onun)  sahibi  olm asm .  Bacarsaq,  sahi- 
bini  məhv  edəK  deyirəm.  O  xəbəri  eşidib  gecə  yatm ağım   gəlmədi, 
gündüz  oturm ağım   gəlmədi.  Ondan  ö trü   xaqanım a  m üraciət  etdim , 
belə  m üraciət  etdim :  Tabğaç,  Oğuz,  K ıtan  -bu  üçü  birləşsədə,  dözə- 
cəyİK,  öz  içim izi,  bayırım ızı  qorum uş  olacağıq.  NazİK  İKən  yığmaq 
asan  işdir,  incə  İKən  üzməK  asan.  NazİK  qalm   olsa,  toplam aq  ağ ır  iş- 
d ir,  incə yoğun  olsa,  üzməK  a ğ ır işd ir.  Şərqdə  K ıtan d a,  cənubda  Tab- 
ğaçda,  qərbdə  K urdanda,  şim alda Oğuzda,  İKİ-üç  minlİK  qoşunum uz 
v ar,  (həmin  yerlərə)  hücum   etməliyİK,  nə  deyirsən?  (Belə  m üraciət 
etdim .
Xaqanım ,  mən  müdrİK  TonİKUKun  etdiyi  m üraciəti  eşitdim . 
Könlüncə  apar,-dedi.  Göy  Önügün  yuxarısm daK i  ÖtÜKən  orm anm a 
apardım .  Y
ük
  heyvanları  ilə  Toğlada  oğuzlar  gəldi.  Qoşunu  a ltı  min 
im iş.  Biz 
İkİ 
m in  idİK.  DöyüşdÜK.  T an rı  yar  olduğu  (üçün)  dağıtdıq, 
çaya  tÖKÜldülər.  SəpələndİKİəri  yollarda  da,  əlbəttə,  öldülər.  Ondan 
ö trü   oğuzlar  ham ısı  (tabe  olmağa)  gəldilər.TürK   xalqm ı  ÖtÜKən  ye- 
rinə  mən  özüm  müdrİK  TonİKUK  g ətird im .  ÖtÜKən  yeri  almmış(deyə 
eşidib  cənubdaKi  xalq,  qərbdəKİ,  şimaldaKi,  şərqdəKİ  xalq  gəldi.
İkİ 
min  idİK, 
İkİ 
qoşun  y aratd ıq .  TürK  xalqı,  türK  xaqanı  yer- 
ləşməK,  məsKən  salm aq  üçün  Ş andun  şəhərinə,  dənizə-çaya  çatma- 
mışdı.  Xaqanım a  deyib  qoşun  çəKdirdim.  Ş andun  şəhərinə,  dənizə- 
çaya  çatdırdım .  İyirm i  üç  şəhər  tabe  oldu.  U sm   B u n ta tu   yurdunda 
yataraq  qalır  idi.  Tabğaç  xaqanı  yağım ız  idi,  On  ox  xaqanı  yağımız 
idi.  Ən əsası  güclü  qırğız  xaqanı  yağım ız  oldu.  O  üç  xaqan  məsləhət- 
ləşib  A ltun  orm anı  üzərinə  y ü rü ş  edəK(demiş,  bu  cür  m əsləhətləşm iş 
(k İ,) 
Şərqə  türK   xaqanm a  qarşı  qoşun  çəKƏK(demişlər(ona  qarşı  qo- 
şun  çəKməsəK,  hər  necə  olsa,  o  bizi,  xaqanı  cəsur  im iş,  m əsləhətçisi 
müdrİK  im iş,  hər  necə  olsa  öldürəcəKdir.  ÜçlÜKdə  birləşib  qoşun  çə- 
k ə k , 
onu  m əhv  edəK-  dem işlər.  TürKeş  xaqanı  belə  demiş:  Mənim 
xalqım   orada  yaşayır-  demiş.  TürK  xalqm a  “  iğ tişaş  sal”  -  demiş, 
oğuzlara  “üsyan  e t”  -  demiş.  O  xəbəri  eşidib  gecə  yuxum   gəlməz  ol- 
du.  O turm ağım   gəlməz  oldu.  Belə  düşünüb  ...  qoşun 
çək ək - 
dedim. 
Kögmən  yolu  b ir  im iş,  (onu  da  düşm ən)  tu tm u ş  olduğunu  eşidib  “bu 
yolla  getsəK,  yaram az”  dedim ...  Bələdçi  istədim ,  Çöllü  azəri  tapdım .
Özüm  Az  yerindənəm ...  O nu...  bilm ...  im iş,  b ir  dayanacaq  imiş. 
Anı  (çayı)  ilə  getsən,  orada gecələsən,  getm əyə b ir  atlıq   yol  qalır-  de- 
yə  -o  yol  ilə  yürüsəK,  olar-deyib  düşündüm .  X aqanım a  m üraciət  et-
dim,  “qoşun  y ü rü td ü m ,  a tla n d ır”  -  dedim.  Ağ  Terməl  (çaymı)  Keçə- 
rəK  düşərgə  saldırdım .  A tla ra   mindirərəK  qarı  yarıb  Keçdim.  Yuxa- 
rı  a tla rı  yedəKdə  ağaclardan  tu ta -tu ta   qaldırdım .  ÖndəKİ  döyüşçü- 
lər  (qarı)  tapdalayıb  (yol  açdı),  Kolluq  təpəni  aşdıq,  çətinlİKİə  endİK. 
On  gecə  yandaKi  uçqunları  dolandıq.  Bələdçi  yeri  yanıldığı  üçün  bo- 
ğazlandı.  B una  görə  xaqan  “Sürətlə  getm əyə  çalış”  -  dedi-  “Anı  ça- 
yı  boyu  gedəK”  (dedi).  O  çay  boyu  getdİK.  Saymaq  üçün  (qoşunu  at- 
lardan)  düşürdÜK.  A tla rı  ağaclara  bağladıq.  Gündüz  də,  gecə  də  yel 
Kimi  getdİK.  Q ırğızları  yuxuda basdıq...  Süngü  ilə  (yol)  açdıq.  Xanm  
qoşunu  toplanm ışdı.  DöyüşdÜK,  məhv  etdİK.  X anm ı  öldürdÜK.  Qır- 
ğız  xalqı  xaqana  tabe  oldu,  baş  əydi.  Qayıtdıq.  Kögmən  orm anım   do- 
lanıb  gəldİK.
Q ırğızdan  qayıtdıq.  TürKeş  xaqanm dan  casus  gəldi,  xəbəri  bu 
cür:  öndən  xaqana  qarşı  qoşun  yürüdəK  -  dem işlər-  yürütm əsəK,  bi- 
zi,  xaqanı  cəsur  imiş,  m əsləhətçisi  müdrİK  im iş,  hər  necə  olsa,  öldü- 
rəcəKdir  -  demiş-  TürKeş  xaqanı  hücum a  Keçmiş-dedi-  On  ox  xalqı  ta- 
mamilə  hücum a  Keçmiş-  deyir-Tabğaç  qoşunu  da  var  im iş.  O  xəbəri 
eşidib  xaqanım :  Mən  evə  qayıdım-  dedi  -X atun  v əfat  edib,  onu  dəfn 
edim  -  dedi-  Qoşun  göndərin-  dedi.  Qoşunun  başm da  İnəl  xaqan  Tar- 
duş  şadı  getsin-  dedi.  MüdrİK  TonİKUK!  -mənə  dedi-  Bu  qoşunu  apar- 
dedi-Qmağı  KÖnlüncə  et,  mən  sənə  nə  deyim-dedi-  Gəlsələr,  döyüşü- 
lər  yığ ılar,  gəlm əsələr,  dil  (əsir)  m əlum atını  alıb  o tu r  -dedi.  A ltun 
orm anm da  yerləşdİK.
Üç  casus  gəldi,  m əlum atları  bir:  xaq an ları  qoşun  çəKdi,  On  ox 
qoşunu  son  nəfərinədəK  hücum a  Keçdi-  deyirlər.  Yarış  yazıda  topla- 
naq-  dem işlər.  O  xəbəri  eşidib  xaqana  çatdırdım .  Necə  edim?  Cavabı 
yenə  cavab...  gəldi:  -  O turun-  demiş.  K əşfiyyatı,  Keşiyi  yaxşıca  təş- 
Kİİ  et,  qoşunu  basılm ağa  qoyma-  demiş.  Bögü  xaqan  mənə  belə  dedi: 
Apa  tarK ana  gizli  xəbər  göndərm işlər 
(k İ,) 
müdrİK  TonİKUK  ayıqdır, 
m ərddir,  an lay ar...  “Qoşun 
çək ək !” 
desə,  razı  olma.  O  sözü  eşidib 
qoşun  çəKdim.  A ltun  orm anm ı  yolsuz,  İrtış   çaym ı  Keçidsiz  Keçdim, 
(gündüzü)  gecəyə  qatdıq,  Bolçuya  dan  sÖKÜləndə  yetişdİK.
Dil  (əsir)  g ətird ilər,  xəbəri  bu  cür:  Y arış  yazıda  yüz  min  qoşun 
toplaşdı-deyə.  O xəbəri  eşidib bəylər ham ısı:  Qayıdaq,  abır-həya yax- 
şıdır-  dedilər.  Mən  (isə)  belə  dedim,  mən  müdrİK  TonİKUK:  A ltun  or- 
m anm ı  aşaraq  gəldİK,  İrtış   çayını  KeçərəK  gəldİK.  (Bəylər)  “Gələnlər 
ig id d irlə r”  dedilər,  anlam adılar.  -Tanrı,  Hum ay,  müqəddəs  yer,  su 
qələbə  verdi.  Niyə  qaçaq?  (Düşmən)  çox,  biz  azıq  deyə  niyə  qorxu- 
ruq?  Niyə  basılaq,  hücum   edəK-  dedim.  Hücum   etdİK,  dağıtdıq.  İKİn- 
ci  gün  gəldi.  (Düşmən)  od  Kİmi  qızıb  yeridi.  DöyüşdÜK.  Bizdə 
İkİ 
qol




Dostları ilə paylaş:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   76


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə