I c I l d Qədim dövr Prof. Dr



Yüklə 112 Kb.

səhifə4/76
tarix09.03.2018
ölçüsü112 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76

LaKİn qeyd etməK  lazımdır 
k
İ,  həmin  təsəwür o  qədər də  mÜKəmməl  ol- 
mamış,  dünyanm Göy və  Yerdən ibarət olması düşüncəsi daha geniş yayılmış- 
dır.  Dünyanın  dağılıb  yenidən  qurulması  barədəKİ  ümumbəşəri  ideyamn  mey- 
dana çıxmasmda 
tünc  təfəKKÜrünün 
də  xidməti olmuşdur:  elə  Kİ,  “Göy yuxa- 
ndan  sıxır,  Yer  ayrılır”,  yaxud  “Yer-Göy  lərzəyə 
gəlir”, 
o  zaman  işıq 
çəKİlir, 
qaranlıq 
çöKÜr, 
insanlar,  heyvanlar,  quşlar “yolunu azır”... 
Üç 
il sürən həmin 
xaos  “Göyün  rəhmi”  ilə  aradan  qalxır,  dünyanın harmoniyası  bərpa olunur.
Eramızm  I  minilliyinin  ortalarmdan  etibarən  türK  təfəKKÜründə  artıq 
xüsusi sistemi olan din səviyyəsinə  yÜKsələn tanrıçılığm əsas  obrazı -   Tan- 
n  
anlayışı məhz  türn 
mifİK 
düşüncəsinin məhsuludur.  Və maraqlıdır 
kİ, 
hə- 
lə  mifin  güclü  olduğu  dövrlərdə  də  Tanrı  obrazı  müəyyən  müstəqilliyə  ma- 
İİk 
olmuş,  Göy,  yaxud  Yer 
Kİmi 
dünyanm 
(Kosmosun!)  tərKİbinə 
daxil  edil- 
məmiş,  I  minilliyin  ortalarından 
isə 
artıq dünyanm,  insanlarm,  hadisələrin 
məhz  Tanrı 
tərəfindən  idarə 
olunması 
barədəKİ 
təsəw ür türK 
cəmiyyətində, 
xüsusilə  onun  yuxarı  təbəqəsində  aparıcı  yer  tutmuşdur. 
LaKİn 
təbiidir 
kİ, 
Tanrı  anlayış-ideyası  tanrıçılıq  dininin  əsası  Kİmi 
formalaşana, 
yaxud 
mü- 
Kəmməlləşənə  qədər  xeyli  dərəcədə 
KonKret,  hətta  antropomorf 
səciyyə  da- 
şımışdır.  Həmin  dövrdə  türKİər Tanrmı  hər  şeyə qadir bir  qəhrəman,  yenil- 
məz 
bir 
igid  saymış,  onun 
şərəfinə  mərasiməlr  Keçirmiş,  qurbanlar  Kəsmiş- 
lər.  Doğum  ilahəsi  olan  Umay  isə  Tanrınm  xanımı  imiş.
Qədim  türK  mənbələri  göstərir 
kİ, 
xaqan,  onun  qvardiyası  Tanrı  ilə 
Umaya adətən  birlİKdə  ibadət  edər,  apardıqları  döyüşlərdən  qələbə  ilə  qayıt- 
maq üçün  onlardan  yardım diləyərmişlər.  Həmin  mənbələrdə  xaqanın vaxta- 
şırı Tanrı ilə söhbətləşməsi,  ondan göstərişlər alması,  bu  ilahi göstərişə əməl 
etmədİKdə isə cəzalandırılması barədə təsəw ürlər də 
əks 
olunur.  Zaman 
Keç- 
dİKcə  Tanrı  ideyasınm  güclənməsinin,  mifdən  dinə 
Keçilməsinin 
nəticəsidir 
Kİ, 
xaqan özünü  Tanrınm  himayəsində  hiss  edir,  xalqı  məhz  onun iradəsi ilə 
idarə  etdiyini  inamla bildirərəK  özünün  real  ictimai-siyasi  missiyasını  ruha- 
ni-ilahi  mənbəyə bağlayır.  Və etiraf olunmalıdır 
k
İ,  tanrıçılığm  bir din  Kİmi 
formalaşmasmda,  tanrıçı  ruhanilərin  yetişib  müxtəlif  formalarda  fəaliyyət 
göstərmələrində,  həmin  dinin  xalq  içərisində  təbliğində  türK  xaqanları,  on- 
ları  əhatə  etmiş  aristoKratiya 
İİk 
dövrlərdən  maraqlı  olmuşlar.
Qədim  türK  mifologiyasmda  müqəddəs  Yer  -   Su  (ıdiK  Yer-Sub)  obra- 
zı  da  mövcud  olmuşdur  -   həmin  obrazm  funKsiyası  müəyyən  qədər  Tanrı 
-   Umaym  ilahi  funKsiyasma  uyğundur.  Bununla  belə  Yer  -   Su,  görünür, 
daha  çox  yurd  -   vətən  hissinin  təzahürüdür.  Ümumiyyətlə,  türKİərdə  “Və- 
tən”,  “Vətən  tutm aq”  təsəvvürü  çox  güclü  olmuşdur 
k
İ,  bu  da,  heç  şübhə- 
siz,  onlarm  mifologiyasma  yeni  ideyalar  gətirmişdir.
Qədim  tümlərdə  yeraltı  dünya  təsəwürünün  əsas  qəhrəmanı  ErlİKdir. 
O,  Tanrınm qəzəbinə gəlmiş insanlarm,  əgər belə 
deməK 
mümKÜnsə,  hamisi, 
bəd  ruhların  hÖKmdarıdır.
Qədim 
türK 
mifologiyasınm  ən  çox  maraq  doğuran  mövzularmdan 
bi- 
ri etnosun  öz  genezisinə münasibəti, 
daha 
doğrusu, 
etnİK  mənşəyinə 
verdi- 
yi  iİKİn  bədii-fəlsəfi  interpretasiyadır.  Üm um iyyətlə,  qədim  türKİər  inan-
Türn xalqları ədəbiyyatı
 
,'S>-ör 
11
_____________________ ---------------------------------------------------------------------------------------------------- ---------------------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------- - 
^  
-------------------
mışlar  Kİ,  onlar  Qurddan  törəmişlər,  əcdadları  məhz  Boz  Qurddur.  Bunun- 
la  yanaşı  Dağdan  (Qayadan),  Ağacdan  törənmə  təsəvvürləri  də  vardır 
kİ, 
bu  cür  interpretasiya  rəngarəngliyi  qədim 
türK 
mifologiyasının  dinamİKİi- 
yini, 
qədim 
türK 
insanm m   idraK  imKanmın 
genişliyini  göstərir.
Altay 
-  
protürK  -türK  mifologiyasmdan  türK 
ta n n çılığ m a   qədər  gəlib 
çıxan 
prosesin 
ta rix i 
zənginliyi 
özünü 
onda  da 
göstərir 
Kİ, 
türKİərin 
sonra- 
lar 
qəbul  etdİKİəri  dinlərin  anlayışlar  sistem i  tanrıçılıq 
leKSİKonu 
ilə 
Kİfa- 
yət  qədər 
mÜKəmməl 
ifa d ə  
olunur. 
Və 
laKİn, 
təbii 
Kİ, 
istər 
manilİK, 
istərsə 
də  xüsusilə  buddizm   türKdilli  m aniçi,  yaxud  buddist  ədəbiyyta  özünəməx- 
sus  ideyalar,  idraK  texn ologiyası  ilə  yanaşı,  öz  term inologiyasını,  sözün  ge- 
niş 
mənasmda  ifadə  tərzin i 
də 
gətirir.
Qədim 
türK 
ədəbiyyatma 
hiss 
ediləcəK  qədər  təsir  göstərmiş  gəlmə  dini 
dünyagörüşlərdən  birincisi,  yəqin  Kİ,  manilİKdir. 
Əslən 
iranlı  olan 
Nəqqaş 
Maninin 
III 
əsrdə  Şərq 
öİKƏİərində 
yaymağa başladığı  maniliyin  əsasında  zər- 
düştlÜK  -  
xeyirlə 
şərin,  işıqla  qaranlığm  mübarizəsi 
dayansa 
da,  burada  qə- 
dim 
dövrün  m ü x təlif 
dinlərindən 
(zərdüştlÜK, 
buddizm, 
xristianlıq 
və  s.)  əxz 
olunmuş  ideyalar  KompleKtləşdirilmişdir. 
Özünü 
“həqiqət 
allahmm 
elçisi” 
sa- 
yan  Mani  dünyada  mövcud 
olan  bütün 
dini  dünyagörüşlərini 
birləşdirərəK 
universal  “dünya  dini”  yaratmaq iddiası 
ilə  çıxış 
edirdi 
Kİ,  bu 
da  “dünya 
döv- 
ləti” 
qurmaq  barədə 
düşünən 
türKİər 
üçün  maraqlı 
olmaya  bilməzdi. 
LaKİn 
maniliyin asKetizmi -işığı, xeyiri (ruhu!)  qaranlıqdan,  şərdən (bədəndən!) qur- 
tarmaq barədəKİ  göstərişi  həyatsevər  türKİər  arasmda  geniş  yayılmaq,  mənə- 
vi-ideoloji 
dayaq 
tapmaq 
imKanına  malİK  deyildi.
Maninin təlimində qədim 
türK 
mifologiyası,  xüsusilə Dünyanın 
yaranma- 
sı 
haqqmdaKi  təsəw ü rlərlə  səsləşən 
məqamlar 
Kİfayət  qədərdir. 
Tanrının 
qa- 
ranlığm,  şərin,  bədənin  deyil,  məhz  işığm ,  xeyirin,  ruhun  yaradıcısı 
olması; 
insanın  mahiyyətinin 
bədəndə 
yox, 
ruhda  təzahürü,  dünyamn  (materiyanm) 
xaos,  mÜKəmməl 
insanın  (ruhun) 
Kosmos 
səciyyəsi  daşıması  qənaətinə  gələn 
Mani,  görünür,  yalnız  müqəddəs  Kİtabları  öyrənməKİə  Kİfayətlənməmiş,  öz  tə- 
limini  yaradarKən  qədim  təsəw ürlərd ən ,  miflərdən  də  istifadə  etmişdir.
Maniliyin  Şərqi  TürKÜstanda  yayılmasınm  ən  intensiv  dövrü 

minill- 
yin  son  əsrlərinə  düşdüyündən  güman 
etməK 
olar  kİ,  maniçi  türK  ədəbiy- 
yatı  da  əsasən  həmin  əsrlərdə  yaranıb  yayılmışdır.
Qədim  türK  ədəbiyyatma  əhəmiyyətli  təsir  göstərmiş  gəlmə  dinlərdən 
biri 
də 
buddizm dir. 
Ən 
qədim   dünya  dini  olan  buddizm   e. 
ə.  I 
m in illiyin 
ortalarında  yaransa  da,  türKİər  arasında  min  il  sonra  yayılm ağa  başlam ış, 
buddist 
türK 
ədəbiyyatı 
isə 
təxm in ən  m aniçi  türK  ədəbiyyatı  ilə  eyni  dövr-
də  inKİşaf  etmişdir.
Buddizmin  yaradıcısı  olan  Qautama  Budda  (“işıqlanmış  mənasmda), 
tərcümeyi-halı  əfsanələrə  bürünmüş  olsa  da,  tarixi  şəxsiyyətdir.  Mənbələr 
göstərir 
k
İ,  Qautama  Buddanm  əsl  adı  Siddxartxadır.  O,  ŞaK  tayfasınm 
hÖKmdarı  Suddxodanın  oğlu,  şahzadədir.  Sarayda  yaşayan,  zəngin,  firavan 
həyat  sürən  şahzadə  yeniyetmə  illərində  insanlarm  müxtəlif səbəblər  üzün- 
dən  çəKdİKİəri  əzabları  görüb  onlara  KÖməK 
etməK 
üçün  bir  çarə  tapmaq




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə