I c I l d Qədim dövr Prof. Dr



Yüklə 112 Kb.

səhifə5/76
tarix09.03.2018
ölçüsü112 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76

ümidilə  sarayı  tərn  edir.  Uzun  əziyyətlərə  dözdÜKdən  sonra,  qırx  yaşlarm- 
da Tanrıdan işıq alıb (vergi verilib) Budda olur.  Və insanları xilas edən qüv- 
vəyə çevrilir.  Əfsanədə deyilir 
kİ, 
Budda ruhən sabit,  dayanıqlı olsa da,  for- 
masını  -şəKİini  dəyişdirib  müxtəlif  təbəqələrdən  olan  insanların,  hətta 
müxtəlif  heyvanların,  quşların  cildində  zühur  etmişdir.
Buddizmin  mahiyyətini  onun  dörd  həqiqət  barədəKİ  Kanonları  aydın 
göstərir:  1) iztirab mövcuddur,  2)  hər bir iztirabm səbəbi var,  3) iztiraba son 
qoymaq olar,  4) ümumiyyətlə,  iztirabların  qarşısını almaq mümKÜndür.  Bud- 
dizmə  görə,  iztirabdan  xilas  olmağm 
səkk
İ
z
 
yolu  mövcuddur 
k
İ, 
buraya  1) 
idraK-anlamanm,  2) hərəKətin,  3)  nitqin,  4) davranışm,  5)  həyat  tərzinin, 
6)  cəhdlərin,  7)  görmə-seyrin  və  8)  düşüncə  ilə hərəKət birliyinin  düzgünlü- 
yü,  doğru-dürüstlüyü  daxildir.
Hər bir  insanın  xilas  yolu  isə  məhz  “Buddanm  yolu”dur.
Göründüyü  Kİmi,  həm  maniçilİKdə,  həm  də  ondan  daha  mÜKəmməl  bir 
dini-ideoloji sistem  olan buddizmdə  insan,  təbiəti etibarilə,  qeyri-mÜKəmməl 
sayılır,  onun  təKamülü,  intibahı  real  dünyadan  Kənarda,  ruhun  dialeKtİKa- 
sxnda  axtarxlır.  Həmin  axtarxşlarxn  yaratdığı  türKdilli  ədəbiyyatxn  ideya- 
məzmunu  ümuraən  maniçi,  yaxud  buddist  ədəbiyyat  KonteKstində  xüsusi 
orjinallxğx  ilə  fərqlənməsə  də,  bu  ədəbiyyatlarxn  türK  estetİK  təfəKKÜmnə 
mistİK  xaraKterli  yeni  ideyalar  gətirdiyi  şübhəsizdir.  SonraKi  orta  əsrlərdə 
türK  ədəbiyyatmda 
geniş  yayılmxş  sufizmin  KÖKİərini  də  məhz  burada  ax- 
tarmaq  lazım  gəlir.
Qədim  türK  ədəbiyyatınm  son  mərhələsi  islamın  türKİər  arasxnda 
yayılmasx, 
əsas  dini-mənəvi  dünyagörüşü  formasına  çevirilməsi  ilə  başlayır. 
Tanrıçılıqdan  islama  Keçid,  ümumiyyətlə,  iİKİn  orta  əsrlər  tü m   təfəKKÜrü 
tarixinin  ən  qlobal  problemlərindən biridir. 
XI-XIII 
əsrlər türK  ədəbiyyatının 
genezisi  araşdırılarKən  daha  çox  qeyri-türK  müsəlman  mənbələrinə  müraciət 
edildiyinə  görə  tanrxçxlıqdan  islama  Keçidin  tipologiyası  aydmlaşdırılmamış- 
dır.  LaKİn  “Tanrı-Allah”  (“Kitabi-Dədə  Qorqud”)  anlayış-ideyası  islamm 
türKİər  arasmda  məhz  tanrıçılıq  əsasmda  qəbul  olunmasxnx  təsdiq  edir. 
TürKİərin  qəbul  etdİKİəri  islam  xüsusilə  mənəvi-mədəni  sahədə,  öz  idraKİ 
məzmununa  görə  ərəblərin,  yaxud  farsların  qəbul  etdİKİəri  islamdan 
fərqlənir;  bu  xalqlarm  hər biri dünyanm ən 
mÜKəmməl 
(və mütərəqqi!) dinini 
öz  qədim  mifologiyaları,  eposları  əsasmda  qəbul  etmişlər.  Və  araşdırmalar 
göstərir  kİ, 
türKİər  islama 
Kİfayət  qədər 
Kamil  m ənəvi-ideoloji 
təfəKKÜr, 
zəngin  idraK  mədəniyyəti 
ilə  gəlmişlər.
“Kitabi-Dədə  Qorqud”,  Y.  Balasaqunlunun  “Qutadqu-biliq”i, 
Ə.YüqnəKİnin  “Atibətül-həqaiq”i,  Nizaminin  “Xəmsə”si tanrıçılıqdan islma 
Keçid  dövründə  türK  bədii-fəlsəfi  təfəKKÜrünün  nə  qədər  böyÜK  qüdrətə, 
enerjiyə  malİK  olduğunu 
əks 
etdirir.
QƏDİM  TURK 
EPOSU


Q
ədim  türK  eposu bir  neçə  min  İİİİk  mifoloji-epİK  düşüncə  ax- 
ta rışların m   nəticəsi  olaraq  eram ızdan  ə w ə l  I  m inilliyin  or- 
taların d a  form alaşm ışdır.  Xalqın  m ədəniyyət  tarixində  xüsusi 
hadisə  olan  həmin  dövrə  qədər  türK  ədəbi-fəlsəfi  təfəKKÜründə 
hansı  ictim ai-Kulturoloji  idraK  proseslərinin  getdiyi  barədə  mə- 
lum atlar  ya  çox  azdır,  ya  da  yoxdur.  LaKİn  b ir məsələ  məlumdur 
Kİ,  qədim  türK  eposunun  əsasında  protürK-türK  mifologiyası  da- 
yanır.  Və  a rtıq   qeyd  etdiyim iz  Kİmi,  protürK-türK  mifologiyası 
KonKretlİKdən  ümumiliyə  (mücərrədliyə)  doğru  inKİşaf etm iş,  bu 
ideya-mənəvi  təKamül  prosesi  türK  təfəKKÜrünü,  xüsusilə  onun 
qabaqcıl  səviyyəsini  tanrıçılığa  gətirib  çıxarm ışdır.  Tanrıçılıq 
türK  eposunun  ifadə  texnologiyasm ın  zənginləşməsi  ilə  təKmil- 
ləşmiş,  onun  (eposun)  ideya-məzmun  əsaslarını  müəyyənləşdirən 
generator  olm uşdur.  Tanrıçılıq  dünyagörüşünün  müəyyənləşmə- 
si  ilə  ona  qədənd  bütün  etnİK-ideoloji  idraK  form aları  tanrıçılı- 
ğa  tabe  olur,  mifologiya bundan  sonra  məhz  haqqında  söhbət  ge- 
dən  mÜKəmməl  dünyagörüşünün  (tanrıçılığm )  “m əntiqi”  ilə  ya- 
şayır,  onu  tam am layır.  M üşahidələr  g ö stərir  Kİ,  qədim  türK  cə- 
m iyyətində  KÜtləvi  düşüncədən  fərqli  olaraq,  “professional”  dü- 
şüncə (yuxarı  siİKİn,  cəmiyyətin  yÜKSƏK  təbəqələrinin  düşüncəsi) 
daha  çox  tanrıçılığa  əsaslanır.
Qədim  türK  eposu  ilə  təxm inən  eyni  dövrdə  təşəKKÜl  tapan,  türK- 
çü
I
ük
  təfəKKÜrünün  ideya-məzmun  əsasını  təşKİl  edən  tanrıçılıq  elə 
bir  mÜKəmməl  ideoloji-mənəvi  sistem dir  Kİ,  qədim  türK  mədəniyyəti- 
ni  (o  cümlədən  ədəbiyyatmı)  həm in  sistemdən  Kənarda  izah  etməK 
mümKÜn  deyil.  ÇünKİ  qədim  türK  idraKinm  ən  böyÜK  əsəri  həmin  id- 
raKin  gəlib  çıxdığı  “T anrı”  ideya-obrazıdır  Ki,  türK  varlığı  onu  bütün 
potensial  imKanı  ilə  yaratm ış,  ən  azı  min  İİİİ
k
  (e.ə.  I  minilliyin  orta- 
larm dan  eram ızm   I  m inilliyinin  o rtalarına  qədər)  ictimai-mənəvi  hə- 
yat  təcrübəsinin  etnİK  (univesal)  idraK  metodologiyasına  çevrilmişdir.
Tanrı  göylər  aləmi  ilə  bağlıdır:  laKİn  tüncün  yaşadığı  torpağın 
da,  cəmiyyətin  də,  qəbilənin  də  taleyini  T anrı  m üəyyənləşdirir.  Əgər 
Tanrı  istəm əsə,  Kimsə  tünc  cəm iyyətinin  hÖKmdarı  (Kağanı)  ola  bil- 
məz.  Ona  görə  də  türKİərdə  həm  də  hÖKmdar  Kultu  mövcud  olmuş, 
h ə tta  tan rıçılığ m   tənəzzülündən  sonra  da  yaşam ışdır.




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   76


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə