İbrahim Bayramov-Meğri Toponiminin Etimolojisi Hakkında



Yüklə 49,63 Kb.

tarix04.02.2018
ölçüsü49,63 Kb.


ANEMON

Muş Alparslan Üni̇versi̇tesi̇ Sosyal Bi̇li̇mler Dergisi

ISSN: 2147-7655

Cilt:1     Sayı:2    Aralık: 2013

Y

63

MEĞRİ TOPONİMİNİN ETİMOLOJİSİ HAKKINDA



ABOUT ETYMOLOGY OF MEGHRI TOPONYM

 

   



İbrahim BAYRAMOV

*

 

Çev. Muhammet KEMALOĞLU



**

Özet

Büyük Mihri-Büyük Megri ve Küçük Mihri-Küçük Megri, Gence (Yelizavetpol) vila-

yet tarihi ve Zangazur ili içinde yer alan Megri iki köydür. Daha sonra bu iki köy birleştiril-

miştir. XIX. yüzyılda Zengazur’da Megri isimli bir yerleşim birimi vardı. Sovyetler bugün-

kü Ermenistan kurulurken, sonradan Batı Azerbaycan bölgesinde yerleşmiş bölgelerinden 

biri olan Megri ‘yi de seçti. Bize göre coğrafi isim olan Megri ilk ve özgün bir form olarak 

mukir, mukur anlamında olup ve bu yerleşimin adı mukir-mukur sonradan da “mighri’den” 

kaynaklanan fonetik versiyonu Mighri olmuştur. 



Anahtar Kelimeler: Meğri, Batı Azerbaycan, Ermenistan, XIX. Yüzyıl, Zengazur

Об этимологии топонима Мегри

Резюме

Исторически  в  Зангезурском  уезде  Гянджинской  (Елизаветпольской)  губернии 

было два села под названием Мегри: Большое Мигри/Большое Мегри и Малое Ми-

гри/Малое Мегри. Впоследствии эти два села были объединены. ВXIX веке в Зан-

гезуре был один населенный пункт под названием Мегри. В нынешней Армении по-

сле установления советской власти один из образованных в Западном Азербайджане 

районов также был назван Мегри. Район под названием Мегри был образован 9 сен-

тября 1930 года, также Мегри является названием центра района. В турецком языке 

имеются слова мукир, мукур, которые употребляются в смысле «высыхающая, мало-

водная река», «непроходимое ущелье без перевалов на своих высотах». По нашему 

мнению Мигри, являющееся первичной и оригинальной формой географического на-

звания Мегри, является фонетическим вариантом слов мукир, мукур, и следователь-

но название этого населенного пункта естественно образовалось от слова «мыгры», 

которое образовалось на основании слов мукир//мукур. 



Abstract

There were two villages named Meghri in the Zangazur uyezd of Ganja (Yelizavet-

pol) province historically: Great Migri//Great Meghri and Small Migri//Small Meghri. Af

Prof. Dr.,



 

Meğri Toponiminin Etimolojisi Hakkinda, Dil və Ədəbiyyat, Beynəlxalq Elmi-Nəzəri Jurnal, 2(68), 

Bakı: 2009.

**

   TRT Genel Müdürlüğü Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı, e-mail: muhammetkemaloglu@gmail.com 




Bayramov, İ. 

  Anemon MŞÜ Sosyal Bilimler Dergisi. 1(2) 2013.



Y

64

terwards these two villages were united. There was a settlement named Megri in Zangazur 



in XIX century. After the Soviet Power was establised in present Armenia one of the regi-

ons settled in the area of Western Azerbaijan was named Meghri, too. Region named Me-

ghri was settled on September 9, 1930 as well as Meghri is a name of region centre. There 

is a word as mukir and mukur in the Turkish language using in the meaning of “exsiccant 

shallow river”, “impassable ravine without pass in its height”. For us Mighri being the 

initial and original form of geographical name Megri is phonetic version of mukir, mukur 

and the name of this settlement has been arisen from the “mighri” arisen from the basis of 

the word as mukir//mukur. 



Keywords: Meghri, Zangazur, XIX century,Western Azerbaijan, Armenia 

Giriş

Gence (Yelizavetpol) guberniyasının Zengezur kazasında tarihsel Megri adlı iki köy 

olmuştur: Büyük Miqri//Büyük Megri ve Küçük Miqri//Küçük Megri (Пагирев, 1913:173; 

Qorqodyan, 1932:  68).  Sonraları  bu  iki  köy  birleştirilmiştir.  XIX.  yüzyılda  Zengezurda 

Megri adında bir yerleşim birimi olmuştur. Şimdiki Ermenistan'da Sovyet iktidarı kurul-

duktan sonra Batı Azerbaycan bölgesinde oluşturulan bölgelerden biri de Megri adlan-

dırılır. Megri adlı bölge 9 Eylül 1930 yılında kuruldu ve hem de Megri İlçe merkezinin 

adıdır.


Megri  coğrafi  adı  Azerbaycan  kaynaklarında  Mığrı  (Mir  Mehdi  Xəzani,  1991:187), 

Mihr (Nahçıvan Sancağının Ayrıntılı Defteri, 1997: 165), Rus kaynaklarında Mıqrı (Свод 

статических данных о населении Закавказского края, 1893:№1-1166, № 979), Ermeni kay-

naklarında  Megri  (Qorqodyan, 1932:68),  1727  yılında  hazırlanan  Nahçıvan  Sancağının 

Ayrıntılı Defteri’nde (Nahçıvan Sancağının Ayrıntılı Defteri, 1997: 216), 1728 yılında 

hazırlanan  Erivan  Eyaleti’nin  İcmal  Defteri’nde  "Megri  köyü"  [İrəvan Əyalətinin İcmal 

Dəftəri, 1996: 147) biçimlerinde kayıt edilmiştir. Aynı zamanda belirtmek gerekir ki, ye-

rel nüfus-Azerbaycan Türkleri, Megri ilçesinin adını "Mığrı" biçiminde kullanırlar. Biz 

Mığrı biçimini kabul etsek de, Megri gibi artık resmi belgelerde kesinleştiği için yerleşim 

biriminin adını Megri biçimindeki yazılışını kabul ediyoruz. 

 Megri bölgesinin arazisi VII.-XI. yüzyıllarda Arapların işgali altında, XI.-XIII. asır-

larda da Selçukluların elindedir. XV.-XVI. yüzyıllarda Safeviler devletinin idaresinde-

dir. 1730-1735’li yıllarda toprak Osmanlı tarafından yönetilmiştir. 1735 yılında şimdiki 

Megri  bölgesinin  arazisi  Nadir  Şah'ın  yönetimine  geçmiştir.  1822  yılında Azerbaycan 

topraklarında oluşturulan yeni yerleşim birimi gibi Karabağ vilayetinin bünyesine dâhil 

olmuştur. 1828 yılında yapılan Türkmençay anlaşmasına göre Azerbaycan'ın bünyesinde 

Rusya’ya katılmıştır. Yeni idari dağılım 1868 yılında yeniden yapıldı ve Gence (Yeliza-

vetpol) (g)kuberniyasının

1

 Zengezur kazasının idari bölgesine verilmiştir. Şimdiki Erme-



1  Guberniya, Rusya'da (Rusya Çarlığı, Rusya İmparatorluğu, Rusya Cumhuriyeti, Rusya Sovyet Federatif Sosyalist 


Meğri Toponiminin Etimolojisi Hakkında

Y

65

nistan'da 29 Ekim 1920 yılında Sovyet hükümeti kurulduktan sonra Megri bölgesinin ara-



zisi Ermenistan cumhuriyetin bünyesine verilmiştir. İlçe merkezi gibi Megri 1958 yılında 

şehir tipli kasaba statüsü almıştır. 

 Megri ilçesi arazisinde,

1831 yılında  1143 Azerbaycan Türkü, 1031 Ermeni, 

1873 yılında  2997 Azerbaycan Türkü, 3010 Ermeni, 

1886 yılında  2611 Azerbaycan Türkü, 4213 Ermeni, 

1897 yılında  3998 Azerbaycan Türkü, 5765 Ermeni, 

1922 yılında  1545 Azerbaycan Türkü, 6370 Ermeni, 

1926 yılında  1985 Azerbaycan Türkü, 6517 Ermeni, 

1931 yılında  2329 Azerbaycan Türkü, 7097 Ermeni yaşamıştır (Qorqodyan, 1932:164-

167). 

Bölgenin topraklarında yaşayan Azerbaycan Türkleri 1918 yazında Ermeni vandaliz-



minin kurbanı olmuş, bölgenin aldığı, Merzeğat, Tuğut, Nüvedi, Eynezur, Lehvaz, Tey, 

Konut, Birinci Vartanizor, İkinci Vartanizor, köyleri yıkılmış, 200 Azerbaycanlı hunharca 

katliamlara maruz kalmıştır (История Азербайджана по докумунтам и публикациям, 1990: 

248). 


 Azerbaycanlılar Megri ilçesi sınırlarında 1988 yılına kadar, Vartanizor, Aldərə, Leh-

vaz,  Maralzemi  köylerinde  (Ermənistan Azərbaycanlılarının Tarixi  Coğrafiyası,  1995:  170-

174), 1991 yılına kadar ise Nüvədi köyünde sadece Azerbaycan Türkleri yaşamıştır.  8 

Ağustos 1991 yılında Ermeni askeri birlikleri Rus ordusunun yardımıyla Ermenistan'da 

bulunan son Azerbaycanlı köyünün 1700 (1979) kişi nüfusunu kendi yurdundan" (Ermə-

nistan Azərbaycanlılarının Tarixi Coğrafiyası, 1995: 174-175) sınır dışı etmiştir. 

 Megri toponiminin çeşitli yazılış biçimi olduğu gibi, etimolojisi da farklı izah edil-

miştir. Hamza Veli, Mehri yazılış biçimini esas alarak: "Ortaçağ yazarlarına göre Meh-

raniler hanedanının kurucusu Mehran

2

, Sasani Şahı II. Hürmüz (579-590) öldürüldükten 



sonra, kardeşi II. Hüsrev’in babasının katillerini aramaya başlayacağından korkarak ta-

raftarları ile birlikte İran'ı terk edip ve Albanya’ya gelir. II. Hüsrev. Mehran’ın Hazarlarla 

birleşmesinden korkarak ona mektup yazar ve Albaniya yaşamasını önerir. Bu mektup 

Mehran ulaştığında o artık kendi adıyla Mehran kentini kurmuştu. Mehran’ın torunu yiğit 

Vardan, Arran'ın geçmiş hâkimlerini zehirleyerek ülkeye sahip olur. Mehri şehirciği işte 

bundan dolayı Mehran’ın adı ile ilgilidir (Həmzə Vəli, Vətən Səsi Qəzəti,1 Avqust 1991). 

Ermeni araştırmacılar asılsız olarak Megri toponimini Ermeni dili temelinde anlatır-

Cumhuriyeti, SSCB dönemlerinde) 1708-1929  yılları  arasında  var  olan  yönetim  bölümü.  Guberniya  sistemi  ilk 

kez I. Petro tarafından uygulanmıştır. Yönetim bölümleri açısından Rusya, 1708 yılına kadar yüzölçümü ve statüsü 

birbirinden çok farklı uyezdlerden oluşuyordu. Guberniya sistemi II. Katerina, I. Pavel ve I. Aleksandr döneminde 

ve daha sonraki siyasal rejimlerde önemli değişikliklere uğradı. Sovyet rejimi döneminde guberniya sistemi ilga 

edildi.


2   VI. asrın sonu-VII. asrın başlarında Albanya’da hüküm süren feodal bir sülale.


Bayramov, İ. 

  Anemon MŞÜ Sosyal Bilimler Dergisi. 1(2) 2013.



Y

66

lar. Yani Megri toponimini Ermeni dilinde "bal", ayrıca "tatlı" anlamına gelen "meğr" 



kelimesinden  şekillendiğini  söylerler. 

 B. Budaqov ve Q. Qeybullayev, Megri toponiminin aslının "Miğri" olduğunu ve to-

ponimin,  Mığrı  dağının  adından  geldiğini  yazmışlardır  (B.Ə.Budaqov-Q.Ə.Qeybullayev, 

1998:333). Adı geçen yazarlar şimdiki Ermenistan’ın Sisyan ilçesi bölgesinde bulunan 

Miğri oroniminin (dağ) etimolojisi ile temellendirirler. Şu kanaate varırlar, Miğri oronimi 

dillerinde "Kanyon", "uçurum" anlamında kullanılan miqir//mukur//muxor kelimesi ile 

ilgilidir. Megri toponimi ile Miğri oronimini aynı kökenden gelir (Budaqov- Qeybullayev, 

1998:337-338). 

 Hidayet, Megri toponiminin ilk şeklinin Mığrı olduğunu ve bu toponimin Türk aşi-

ret adı temelinde oluştuğunu göstererek yazar: "Eski Mığrı Azerbaycan Türk kavminin 

adıdır. 

“Mığır”. 

Söyleyişte Mığrı olup “ı” ünlüdsü “r” ünsüzü yerlerini değiştirmişler. 

Devamla diyorki; “Benim çocukluk yıllarımda hem yerel halk, hem de komşu Nahçı-

vanlılar, Zəngilanlılar ve Qafanlı’lar bu bölgeye Mığrı diyorlardı. XX. yüzyılın ilk yirmili 

yıllarına kadar gerek edebiyatta, gerekse arşiv belgelerinde "Mığrı" kullanılmıştır. 

Sovyetler kurulduktan sonra resmi konuşmalarda, basında "Megri" denilmeye baş-

landı. ("Meğer" Ermenice "bal" demektir. Mığrı balıyla Zengezurun başka bölgelerinden 

ayırt  edilmiyor.  Buradan  da  anlaşılacağı  üzere,  "Mığrı"  nın  "Megri"  ye  dönüşmesinin 

temeli yoktur. Sözde bir isimlendirmedir). 

Geçen yüzyılın sonlarında Azerbaycan basınında da "Mehri" denmeye başlandı. Gö-

rüldüğü gibi, bunun da esası yoktur-toponimin tarihi köküne bakınca yine çarpıtıyoruz, 

tarihsel adları onarmak, Azerbaycanlılaştırmak yerine Farslaştırıyoruz. 

 Böylelikle, toponimin asıl adı ne "Megri"dir, ne de "Mihr" Mığrıdır! Kadim Azerbay-

can Türkü’nün adıdır (Əliyev, 2003: 8-9). 

 Q. Kazımov, Megri toponiminin yerli nüfusun bir kısmının dilinde hem de Mırğı bi-

çiminde yazılmasını göstererek, eski Türk yazıtlarında "bal" anlamında da işlenen Mir, 

"ballı" anlamında işlenen mırlığ sözleri var. Bal kelimesinin Latincede mel, mellisa, Fran-

sızca miel, Moğol dilinde bal, Rusça med, Hakas Türkçesinde mööt şeklinde işlendiğini 

söyleyerek ekliyor ki, bu sözler ayni köktendir ve Mığrı toponiminin "bal" anlamı veren 

Mir kelimesinden oluşması inandırıcı daha da inandırıcıdır, (Kazımov, 2003: 39) der. 

Q.Kazımov, Megri toponimini kökeni ile ilgili bir başka bir ifadesinde: "Bizim fik-

rimizce, Megri sözü başka bir sözle alakaladır: bu arazinin (Meğrinin-İ.B) kendisinde- 

Ernezir şivesinde (ve bir çok Azerbaycan şivelerinde) muhuri-" üstü ve yanları keçe ile 




Meğri Toponiminin Etimolojisi Hakkında

Y

67

örtülü küçük alaçık "kelimesi kullanılır. Aslında, "alaçık-çadır" anlamında olan bu söz 



"Kanyon, qobu" anlamlı miqir, mukir kelimeleri aynı köktendir. Biraz dikkat edilirse, 

keçe, deri vb. yapılan alaçık yapı itibariyle yarğan tipli bir yaşam yeridir. Sözler bir kök-

ten ayrıldıktan sonra, tedricen bağımsızlaşmıştır. Ve hem de yerel nüfusun tasavvuruna 

göre, muxuri temtaraklı alaçıklara değil, ağaç dallarından, çeşitli eşyalardan kurulmuş 

ilkel fakir alaçıklara denir. Okuyucu şunu iyi birilir ki, yarğan ilkel insanın evidir. Fakat 

çadır, alaçık, göçebe Türklerin "Dede Korkut"da "oda" olarak adlandırdıkları evleridir. 

Kesin olan şudur ki, Megri kelimesinin ilk biçimi yarğanla (uçurum) alakalı değil, bu 

bölgede yerleşen ve alaçık kuran Türklerin muxuri kelimesi ile bağlıdır ve bu kelimenin 

ifade ettiği anlam esasında oluşmuştur "(Nüvədi Yanğısı vəya Toponimlərin Yeni Ömrü, 

2003: 39-40). 

  Ə.  Əliyev  Megri  toponiminin  etimolojisini  kulübe-dahma  anlamında  kullanılan 

muxiri sözü ile ilişkilendirir: "Bu söz (Megri sözü-İ. B. ) Bölgenin Azerbaycan-Ernezir 

(Yernezer) köyünde en çok kullanılan ve kulübe kelimesinin eş anlamlısı olan Muxiri 

(üstü ve yanları geçebilir ve eski palazla kaplanan küçük alaçık, yoksul, fakir ve imkân-

sız ailelerin yapraklı ağaç dallarından kendilerine yaptıkları yakışıksız geçici dallanacak 

veya yayla evi) kelimesiyle ilgilidir" (Əliyev. 2003: 411). 

  Megri  toponiminin  etimolojisi  ile  ilgili  verilen  açıklamalar,  bizce,  bir  o  kadar  da 

inandırıcı görünmemektedir. Türkçede "kuruyan, az sulu kırsal çayı", "yüksekliklerinde 

aşırımı olmayan çıkılmaz dere" anlamında kullanılan mukır, mukur diye  bir söz vardır 

(Мурзаев, 1984:382). Bizce, Megri coğrafi isminin ilk ve asıl biçimi olan Mığrı öyle mu-

kır, mukur kelimesinin fonetik şeklidir ve bu yerleşim yerinin adı da tabii ki bu söz yani 

mukır//mukur sözüne esasen ortaya çıkmış olan "mığrı" kelimesinden meydana gelmiştir. 

Megri-Mığrı toponiminin Ermeniceye uygunlaştırılmış biçimidir. İlçe merkezinin-Meğr-

finin yerleştiği rölyefle oykonimin yukarıdaki açıklaması aynıdır. Bu da geldiğimiz bilim-

sel kanaatin doğruluğunu teyit etmektedir. 

 

Kaynakça

Budaqov, B. Ə. ve Qeybullayev, Q. Ə. (1998). Ermənistanda Azərbaycan Mənşəli Topo-

nimlərin İzahlı Lüğəti. Bakı, Nafta-Press, 452 səh. 

Əliyev, Ə. (2003). Azərbaycan Dilinin Meğri Şivələri. Bakı, Elm, 580 səh. 



Ermənistan Azərbaycanlılarının Tarixi Coğrafiyası. (1995) Bakı. Gənclik, 464 səh. 

Həmzə V. (1991). Tarixdən Gələn Səslər. Vətən Səsi Qəzəti. 1 Avqust 1991.

İrəvan Əyalətinin İcmal Dəftəri, Araşdırma, Tərcümə, Qeyd və Əlavələrin Müəllifləri: 

Akad. Z. Bünyadov və t.e.n. H. Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, Elm, 1996, 184 




Bayramov, İ. 

  Anemon MŞÜ Sosyal Bilimler Dergisi. 1(2) 2013.



Y

68

səh. 



Kazımov, Q. (2003). Nüvədi Yanğısı və ya Toponimlərin Yeni Ömrü. Ə. Əliyev. Azərbay-

can Dilinin Meğri şivələri, Bakı, Elm,s. 6-34.

Mir  M.  X.  (1991).  Kitabi-Tarixi-Qarabağ  (Müqəddimə  və  şərhlər A.  Fərzəliyevindir. 

Transliterasiya A. Fərzəliyev və A. Ramazanovundu).-Qarabağnamələr, II kitab, 

Bakı.

Naxçıvan Sancağının Müfəssəl Dəftəri (1997). Giriş və Tərcümənin Müəllifləri: Akad. 

Z.Bünyadov və t.e.n. H. Məmmədov (Qaramanlı), Bakı, Sabah, 336 səh.

 Qorqodyan, Z. (1932). 1831-1931-ci İllərdə Sovet Ermənistanın Əhalisi. İrəvan, Mel-

konyan fond, 188 səh. (Ermənice).

История Азербайджана по докумунтам и публикациям (1990). Баку, Элм, 348 с.

Мурзаев, Э. М. (1984). Словарь народных географических терминов. М., Мысль, 

653 с. 

Пагирев,  Д. Д. (1913).  Алфавитный указатель к пятиверстной карте Кавказского 



края. Издания Кавказского Военно-Топографического отдела, Тифлис,530 с. 

Свод статических данных о населении Закавказского края. извлеченных из посемей-



ных списков 1886 г., Тифлис, Типография И. Мартиросианца,1893,№1-1166.



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə