İbrahim Qəfəsoğlu TÜrk miLLİ



Yüklə 270 Kb.
səhifə1/4
tarix01.02.2018
ölçüsü270 Kb.
  1   2   3   4

İbrahim Qəfəsoğlu


İbrahim
QƏFƏSOĞLU


TÜRK
MİLLİ
KÜLTÜRÜ

Kitabın nəşr olunmasında qatqılarına görə

vətənpərvər dostumuz Fatih Kütük və Can Kargo

firmasına sonsuz təşəkkürlərimizi bildiririk!

Bakı – 2017

описание: turksoy

Uluslararası Türk Kültürü Təşkilatı



TÜRKSOY kitabxanası seriyası – 33

AMEA Folklor İnstitutu

Elmi Şurasının qərarı ilə nəşr edilir
Türkcədən uyğunlaşdıran

və önsözün müəllifi:

Prof. Dr. Ramiz ƏSKƏR


Elmi redaktor:

AMEA-nın həqiqi üzvü,

Prof. Dr. Muxtar İMANOV
Redaktor:

Əli ŞAMİL,

Nailə ƏSKƏR
İbrahim Qəfəsoğlu. Türk milli kültürü. Bakı, 2017, 474 s.
Görkəmli tarixçi və mədəniyyətşünas Prof. Dr. İbrahim Qəfəsoğlunun “Türk milli kültürü” əsəri türkoloqların masaüstü kitabıdır. Müəllif burada kültürün yaranması haqqında nəzəriyyələri təhlil etmiş, “türk” adı, türk soyu, türklərin ana yurdu, yayılmaları, qurduqları dövlətlər haqqında bilgi vermiş, bozqır kültürünün əsasları, mənşəyi və təşəkkülü məsələlərini araşdırmış, bozqırın sosial quruluşunu, yəni oğus (ailə), uruğ, boy/bod, ok, bodun, il/el (dövlət), ulus (ölkə), kün (xalq) və törə (qanun) kimi terminləri, əski türk elində dövlət məclisi, hökumət, hökmdar (elik), xatun, vəliəhd (elik-bəy), diplomatiya (elçi-bilgəlik), ordu (sü), ədliyyə kimi anlayışları izah etmiş, mif və dastan, yazı və təhsil, musiqi, təqvim, düşüncə və əxlaqdan söz açmış, türk-islam dövrünün ən mühüm qurum və quruluşlarının mahiyyətini göstərmiş, elm və fəlsəfə, ədəbiyyat və sənət haqqında ətraflı məlumat vermişdir.

Kitab ali məktəblərin filologiya fakültələrinin müəllim və tələbələri, habelə geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

© Ramiz Əskər

ISBN - 978-975-7213-83-3



İÇİNDƏKİLƏR:
Türk milli bilgini İbrahim Qəfəsoğlu (Prof. Dr. Ramiz Əskər).................7

Önsöz (Əbdülqadir Donuq)....................................................................13



I FƏSİL

GİRİŞ

KÜLTÜR VƏ MƏDƏNİYYƏT

Qısaltmalar...............................................................................................15

A. KÜLTÜR VƏ MƏDƏNİYYƏT FƏRQİ............................................18

B. MƏDƏNİYYƏTLƏRİN MƏNŞƏYİ

HAQQINDA NƏZƏRİYYƏLƏR...........................................................21

a) Evolyusiya (gəlişmə, təkamül) nəzəriyyəsi...............................21

b) Diffuziya (yayılma, intişar) nəzəriyyəsi....................................22

c) "Yüksək kültür" nəzəriyyəsi......................................................23

ç) "Ana kültür qəlibi" nəzəriyyəsi..................................................26

C. MƏDƏNİYYƏTİN YARANMA SƏBƏBLƏRİ...............................29

a) Coğrafi çevrə.................................................................................31

b) İnsan ünsürü..................................................................................31

c) Motivasiya nəzəriyyəsi..................................................................33

f) Cəmiyyət........................................................................................35

Ç. KÖÇƏRİLİK MƏSƏLƏSİ.................................................................37

D. VYANA DİFFUZİYAÇILARININ

"KÜLTÜR ÇEVRƏLƏRİ" NƏZƏRİYYƏSİ..........................................41

II FƏSİL

TARİX

1. “TÜRK” ADI..................................................................................... 46

2. TÜRK SOYU..................................................................................... 49

3. TÜRKLƏRİN ANA YURDU ............................................................51

4. TÜRKLƏRİN YAYILMALARI....................................................... 53

Türk dövlətləri


  1. HUN İMPERATORLUQLARI...................................................61

a) Asiya hunları...........................................................................61

b) Qərb (Avropa) hunları ...........................................................74

c) Orta Şərq hunları.....................................................................90


  1. TABĞAÇ DÖVLƏTİ..................................................................96

  2. GÖYTÜRKLƏR........................................................................100

a) I Göytürk xaqanlığı.............................................................104

b) Şərqi Göytürk xaqanlığı......................................................112

c) Qərbi Göytürk xaqanlığı......................................................116

ç) II Göytürk xaqanlığı............................................................118

4. UYĞURLAR........................................................................... 138

a) Uyğur xaqanlığı...................................................................139

b) Kan-çou uyğur dövləti.........................................................143

c) Şərqi Türküstan (Turfan) uyğur dövləti............................. 145

5. QIRĞIZLAR..............................................................................147

6. TÜRGİŞLƏR.............................................................................149

7. QARLUQLAR...........................................................................154

8. OĞUZLAR................................................................................158

9. SABAR DÖVLƏTİ...................................................................166

10. AVAR XAQANLIĞI...............................................................169

11. XƏZƏR XAQANLIĞI.............................................................176

12. PEÇENEQLƏR, UZLAR və KUMANLAR (qıpçaqlar)........189

13. OĞURLAR (BULĞARLAR)...................................................208

14. BULĞAR DÖVLƏTLƏRİ.......................................................213

a) Böyük Bulğariya....................................................................213

b) Dunay Bulğar dövləti............................................................214

c) İtil (Volqa) Bulğar dövləti.....................................................218

III FƏSİL

KÜLTÜR

BOZQIR KÜLTÜRÜ


  1. BOZQIR KÜLTÜRÜNÜN ƏSASLARI..................................223

  2. BOZQIR KÜLTÜRÜNÜN MƏNŞƏYİ MƏSƏLƏSİ..............227

  1. Skif nəzəriyyəsi..................................................................227

  2. Hind-german nəzəriyyəsi...................................................228

  3. "Altaylı" nəzəriyyəsi..........................................................231

ç) Bozqır kültürünün təşəkkül çağı........................................239

  1. SOSİAL QURULUŞ.................................................................240

  1. Ailə (oğus) ..........................................................................240

b) Uruğ.......................................................................................243

c) Boy (bod), ok.........................................................................243

ç) Bodun.....................................................................................245

d) Dövlət (il, el).........................................................................246

1. İstiqlal (oksızlık) ..................................................................248

2. Ölkə (ulus).............................................................................250

3. Xalq (kün)..............................................................................252

4. Qanun (törə)...........................................................................263

Ç. HÖKMRANLIQ (ƏRKLİK), QUT VƏ

CAHAN HAKİMİYYƏTİ ÜLKÜSÜ...........................................265

D. TÜRK ELİNDƏ TƏŞKİLAT......................................................277

a)1. Dövlət məclisi (toy).............................................................. 277

2. Hökumət (ayukı?) .................................................................282

b)1. Hökmdar (elik) ......................................................................287

2. Xatun ....................................................................................289

3. Vəliəhd (elig-bəg).................................................................291

4. İkili təşkilat...........................................................................292

5. "Qoşa krallıq" məsələsi ........................................................295

6. Diplomatiya (elçi-bilgəlik)....................................................300

7. Ordu (sü) ...............................................................................304

8. Ədliyyə (könilik) ..................................................................316

9. Bozqır türk dövlətinin quruluş özəlliyi..................................317

E. DİN...............................................................................................322

1.Totemçilik məsələsi................................................................322

2. Şamanlıq məsələsi ................................................................325

3. Əski türk inancı ....................................................................328

a) Təbiət qüvvələrinə inam.......................................................328

b) Əcdad kultu..........................................................................330

c) Göytanrı dini.........................................................................334

4. Digər dinlər ..........................................................................342

Ə. İQTİSADİ HƏYAT....................................................................346

a) At və qoyun .........................................................................346

b) Bəslənmə..............................................................................347

c) Geyim ...................................................................................348

ç) Sənaye və əl sənətləri ...........................................................350

d) Şəhər......................................................................................351

e) Ticarət ...................................................................................356

ə) Əkinçilik, maliyyə.................................................................357

F. ƏDƏBİ KÜLTÜR VƏ SƏNƏT................................................360

a) Dastanlar və əfsanələr............................................................360

b) Yazı ......................................................................................366

c) Təhsil.....................................................................................370

ç) Sənət, musiqi.........................................................................372

d) Zaman hesabı (təqvim) ........................................................375

G. DÜŞÜNCƏ VƏ ƏXLAQ..........................................................378

IV FƏSİL

İSLAM-TÜRK DÖVRÜNDƏ TÜRK KÜLTÜRÜ

1. HÖKMRANLIQ.......................................................................... 388

a) Ümumi vəziyyət.....................................................................388

b) İslam ammə (ictimai) hüququnda dəyişiklik ........................391

c) Cahan hakimiyyəti.................................................................395

ç) Ölkənin "təqsimi" məsələsi....................................................397

2. TƏŞKİLAT...................................................................................399

a) Hökmdar və saray..................................................................399

b) Hökumət................................................................................400

c) Ədliyyə...................................................................................401

ç) Ordu ......................................................................................402

3. XALQ VƏ TORPAQ.................................................................. 406

4. DİNİ HƏYAT...............................................................................410

a) Din siyasəti............................................................................410

b) Sünnilik-şiəlik.......................................................................411

c) Dini bilgilər...........................................................................414

ç) Sufılik....................................................................................415

5. FƏLSƏFƏ VƏ ELM.....................................................................419

6. ƏDƏBİYYAT...............................................................................429

7. İNCƏSƏNƏT VƏ ABADLIQ FƏALİYYƏTLƏRİ....................432

- BİBLİOQRAFİYA.........................................................................438

- İNDEKS ........................................................................................


TÜRK MİLLİ BİLGİNİ

İBRAHİM QƏFƏSOĞLU
Orxon-Yenisey abidələri, “Kitabi-Dədə Qorqud” və “Manas” dastanları, Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” əsəri, Yusif Balasağunlunun “Qutadğu bilig” poeması türkologiyanın filoloji təməlidir. Bu əsərlərdə türklərin dili, ədəbiyyatı, tarixi, coğrafiyası, etnoqrafiyası, mədəniyyəti və digər humanitar şöbələri üzrə çox qiymətli informasiya toplanmış, məlumat və bilgilər verilmişdir ki, bunların əsasında müxtəlif araşdırmalar aparılır, elmi məqalələr, kitablar və dissertasiyalar qələmə alınır. Bu zaman tədqiqatçılar bir sıra müşküllərlə qarşılaşır, öz bilik və bacarıqları çərçivəsində bu və ya digər elmi məsələləri həll etməli olurlar. Əlbəttə, burada təcrübəli alimlər üçün elə bir problem yoxdur. Lakin türkologiya elminə yeni qədəm qoyanlar bəzən müxtəlif elmi anlayışları qarışıq salır, özəlliklə əski çağlara dair terminlərin mənasını dəqiq təyin edə bilmir, nəticədə çətinlik çəkirlər. Təbii ki, bu zaman onlar adlı-sanlı mütəxəssislərin əsərlərindən istifadə edirlər. Ölkəmizdə ensiklopedik xarakterli belə nəşrlər barmaqla sayılacaq qədər azdır, lakin qardaş Türkiyədə türkologiyanın elmi təməli sayılacaq monoqrafiyalar kifayət qədərdir. Onlardan ikisi xüsusilə dəyərlidir. Azərbaycan türkologiya elminə və türkoloqlara kömək məqsədilə görkəmli tarixçi, türkoloq və mədəniyyətşünaslardan Prof. Dr. İbrahim Qəfəsoğlunun “Türk milli kültürü” və Prof. Dr. Osman Turanın “Türk cahan hakimiyyəti məfkurəsi tarixi” kitablarını tövsiyə etmək istərdim. Bu əsərləri tapmaq, əldə etmək və oxumaq xeyli çətin olduğundan mən onları ana dilimizə çevirərək nəşr etməyi qərara aldım.

Artıq İbrahim Qəfəsoğlunun “Türk milli kültürü” kitabı əlinizdədir. Bu kitabın müəllifi 1914-cü ilin yanvar ayında Burdurda anadan olmuşdur. Atasını I dünya müharibəsində Ərzurum cəbhəsində itirmişdir. Anasının dəstəyi ilə təhsil almış, İzmir Müəllim Məktəbini bitirmişdir. Bir müddət Afyonda müəllim işləmişdir. Daha sonra Ankara Universiteti dil və tarix-coğrafiya fakültəsinə girmiş, 1940-cı ildə məzun olmuş, təhsilini davam etdirmək üçün Macarıstana getmişdir. 1945-ci ildə Türkiyəyə qayıtmış, məzunu olduğu  fakültədə çalışmağa başlamışdır. Bir müddət sonra İstanbul Universiteti ədəbiyyat fakültəsinə keçmişdir.

1946-cı ildə Müzəyyən xanımla ailə qurmuşdur.

1949-cu ildə Ferenc Eckhartın “Macarıstan tarixi” əsərini macarcadan türkcəyə çevirmişdir. Bu əsər onun elmi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Dil və mənşə baxımından yaxın olan türklər və macarlar tarix boyu bir-birlərilə sıx münasibətlər qurmuşlar. Macarlar öz milli keçmişlərini öyrənərkən paralel olaraq türk tarixini də araşdırmışlar. Zəngin macar tarixşünaslığı gənc tədqiqatçıya türk tarixinin bir sıra incə məqamlarına dərindən yiyələnmək şansı vermişdir.

İbrahim Qəfəsoğlu 1953-cü ildə “Sultan Məlikşah dövründə Böyük Səlcuqlu imperatorluğu” mövzusunda yazdığı dissertasiya ilə doktor, 1956-cı ildə “Xarzəmşahlar dövləti tarixi (1092-1220)” adlı əsəri ilə dosent ünvanını almışdır. Hər iki əsəri Türkiyənin elmi və ictimai çevrələrində böyük ilgi oyatmış və rəğbətlə qarşılanmışdır.

1957-ci ildə alimin “Türklər və mədəniyyət” adlı son dərəcə maraqlı araşdırması çapdan çıxmışdır. Qərbdə türklərə qarşı qaralama kampaniyası aparan, türkləri mədəniyyətsiz, köçəri və barbar adlandıran dairələrə layiqli cavab olan bu tədqiqat türklərin zəngin mədəni irsini bütün ehtişamı ilə gözlər önünə sərmişdir. Avropa elm adamlarının türk tarixini və mədəniyyətini xor görən, türklərə məxsus hər şeyi qonşu millətlərə, özəlliklə çinlilərə, monqollara, ərəblərə, farslara, soğdlara, hindlərə, slavyanlara, yunanlara, germanlara, yaxın-uzaq hər kəsə peşkəş edən çirkin və məkrli siyasətini bu tədqiqatda dəlillərlə ifşa etmiş, türklərin yalnız tarix deyil, zəngin mədəniyyət də yaratdıqları sübuta yetirmişdir. O göstərmişdir ki, müxtəlif xalqlar arasında fərq qoymaq, bəzilərini üstün, bəzilərini ibtidai saymaq humanizmə və elmi anlayışa tamamilə ziddir. Elə bu xidmətlərinə görə də 1957-ci ildə Ərzurumda açılan Atatürk Universitetində türk tarixi haqqında ilk mühazirəni oxumaq kimi şərəfli bir vəzifə məhz İbrahim Qəfəsoğluna həvalə edilmişdir.

Tanınmış alim 1959-cu ildə “Malazgirt meydan müharibəsi” kitabını nəşr etdirmiş, professor elmi dərəcəsini almış və İstanbul Universiteti ədəbiyyat fakültəsi ümumi türk tarixi kafedrasına keçmişdir.

Gerçək bir vətənpərvər olan İbrahim Qəfəsoğlu İstanbul Kültür ocağı və İstanbul milliyyətçi öyrətmənlər birliyi kimi qurumlara başqanlıq etmiş, gənclərə tarix şüurunu və yurd sevgisini aşılamağa çalışmışdır. Daha sonra Aydınlar ocağının da qurucusu və ilk başqanı olan məşhur alim “Türk milliyyətçiliyinin məsələləri” (1966) kitabında ölkə və millət qarşısında duran ən aktual və ümdə problemləri gündəmə gətirmiş, onların həlli üçün yollar göstərmişdir.

İbrahim Qəfəsoğlunun elmi yaradıcılığı iki aspektdə - tarix və mədəniyyət istiqamətində inkişaf etmişdir. Arxa-arxaya yazdığı “Qutadğu Bilig” və kültür tariximizdəki yeri” (1970), “Səlcuqlu tarixi” (1972), “Sultan Məlikşah” (1973) və “Türk tarixi və kültürü” (1976) kitablarında tarixlə mədəniyyət iç-içə keçmiş, çulğaşmışdır.

Alimin gənc nəslə aşılamaq istədiyi tarix şüuru onun tanınmış milliyyətçi Altan Dəliorman ilə birlikdə litseylərin I və II sinifləri üçün yazdığı tarix dərsliyində öz parlaq əksini tapmışdır. Bu dərsliklərdə qəhrəman və nəcib türk millətinin tarix və mədəniyyət yaratma bacarığı, tarixcə hər kəsdən daha qədim, mədəniyyətcə hər kəsdən daha zəngin olduğu göstərilmişdir.

Bu böyük elm adamının fundamental “Əski türk dini” (1980) və ölümündən sonra işıq üzü görən sanballı “Türk-islam sintezi” (1985) kitabları da eyni qayənin, eyni ürək yanğısının məhsuludur. Onun “Atatürk ilkələri və dayandığı tarixi təməllər” (1983) adlı əsəri isə böyük və möhtəşəm türk mədəniyyətinin cümhuriyyət dövründə öz həyatiliyini qoruması və türklüyü əzəldən əbədə aparan kəsintisiz və fasiləsiz milli xarakterin, özəlliklərin davamiyyətini göstərməsi baxımından çox önəmlidir.

Həyatı boyu türk tarixində mədəniyyəti, türk mədəniyyətində tarixi axtaran, tədqiq və kəşf edən, yazan İbrahim Qəfəsoğlu böyük alim və vətəndaş Zəki Vəlidi Toğanın ölümündən (1970) sonra bir müddət türk tarixi kafedrasnın başqanı olmuşdur. Bütün əməkdaşlarını və həmkarlarını eyni qayə uğrunda öz arxasınca elmi şücaətə səfərbər edən və aparan bayraq şəxsiyyət İbrahim Qəfəsoğlu 18 avqust 1984-cü ildə bu fani dünyadan əbədiyyətə köçərək şanlı türk tarixinin bağrında öz məngü və şərəfli yerini tutmuşdur.

Böyük elm xadiminin 1977-ci ildə qələmə aldığı “Türk milli kültürü” onun şah əsərlərindən biridir. Burada bütün məsələlər tarixilik və kültür prizmasından araşdırılır. Qərb tarixşünaslığının son nailiyyətlərindən və elmi metodlarından istifadə edən alim Türkiyədə ilk dəfə olaraq mədəniyyətin mənşəyi haqqında nəzəriyyələr, o cümlədən evolyusiya (təkamül), diffuziya (yayılma), yüksək kültür və ana kültür qəlibi nəzəriyyələri haqqında, mədəniyyətin yaranma səbəbləri (bunda coğrafi çevrə, insan ünsürü, motivasiya nəzəriyyəsi və cəmiyyətin rolu) barəsində ətraflı bilgi vermişdir.

İbrahim Qəfəsoğlunun bu bağlamda bizim üçün müstəsna önəm daşıyan, daima üzümüzə toxunc, başımıza qaxınc olan köçərilik məsələsinə də aydınlıq gətirmişdir. Məlum olmuşdur ki, köçərilik (digər adı ilə nomad, pastoral, yəni atlı və çoban kültürü) heç də aşağı bir kültür deyil, digər kültürlərdən daha dinamik, canlı və üstündür. Öz sürülərini qorumaq üçün daima sərt təbiət qüvvələri ilə mübarizə aparan, atı birinci əhliləşdirən və minən, təkər və arabanı kəşf edən, tarixdə ilk dəfə şalvar geyinən və düymə ilikləyən, yüksək keyfiyyətli metallar (uzun və iti qılınclar) istehsal edən, insan artımı, iqlim, fiziki-coğrafi şərtlər, yeni otlaq və örüşlərə duyduğu ehtiyac üzündən daşaraq ətraf öklələri öz nəzarətinə alan, getdiyi hər yerdə sürətlə təşkilatlanan, 16 böyük imperiya quran, ucsuz-bucasız Avrasiya qitəsinə əsrlərcə hökm edən türklər dünyaya bir çox yeniliklər gətirmişlər. (Kitabda bunlardan ətraflı bəhs edilir).

Prof. Dr. İbrahim Qəfəsoğlu bu kitabında “türk” adı, türk soyu, türklərin ana yurdu, yayılmaları, qurduqları dövlətlər, hun imperiyaları (Asiya hunları, Avropa hunları və Orta Şərq hunları), tabğaç dövləti, göytürk və uyğur imperiyaları, qırğızlar, türgişlər, qarluqlar, oğuzlar və sabarların dövlətləri, avar və xəzər xaqanlıqları, peçeneqlər, uzlar və kumanlar (qıpçaqlar), oğurlar, yəni bulğarlar, o cümlədən Böyük Bulğariya, Dunay Bulğar dövləti və İtil (Volqa) Bulğar dövləti haqqında maraqlı və qeyri-adi faktlarla dolu əhatəli oçerklər vermişdir. Məsələn, həmin faktlardan biri belədir: savar (savir/sibir) döyüşçülərinin üstün savaş gücü və yüksək hərbi texnikası, mühəndislərinin texniki zəkası, özəlliklə mühasirələr zamanı işlətdikləri bucurqad, mancanaq kimi mexanizmləri Bizansda dərin heyrət oyatmışdır: "Sabarlar insan hafizəsinin xatırlaya bildiyi zamandan bəri nə iranlılardan, nə romalılardan heç kimsənin düşünə bilmədiyi mexanizmlərə sahib idilər. Belə ki, hər iki imperatorluqda mexanik əskik olmamış və hər dövrdə mühasirə mexanizmləri düzəldilmişdir. Fəqət indiyə qədər bu "barbar"larınkına bənzər bir ixtira nə ortaya qoyulmuş, nə də onlar kimi işlədə bilmişlər. Bu, şübhəsiz, insan dühasının bir əsəridir”.

Yaxud İtil Bulğar dövlətinin həyatından gətrilən bu fakt da maraqlıdır. İtil bulğarları haqqında ən güvənilən bilgi ərəb müəllifi ibn Fədlan tərəfindən verilmişdir. Ticari təmaslar dolayısıyla islam dini və kültürünün yayılmağa başladığı ölkədə bulğar xanı Almış müsəlmanlığı əslindən öyrənmək istədiyini Bağdada, abbasi xəlifəsinə bildirmiş, xəlifə əl-Müqtədir də din xadimləri və məscid inşası üçün memarlardan ibarət bir heyəti Bulğar şəhərinə göndərmişdi. Hicri 309-cu (miladi 921/922) ilin martında yola çıxaraq paytaxtda bulğar xanını ziyarət edən (may 922) bu heyətin başçısı ibn Fədlan səyahət qeydlərində bulğarlardan başqa oğuzlar, peçeneqlər, basqırdlar, xəzərlər və slavyanlar haqqında da maraqlı məlumat verməkdədir.

“Türk milli kültürü” kitabının digər bir özəlliyi burada bozqır (step, çöl) kültürünə xüsusi fəsil ayrılmasıdır. Müəllif bozqır kültürünün əsasları və mənşəyi məsələsini, bununla bağlı skif, hind-german və altaylı nəzəriyyələrini, bozqır kültürünün təşəkkül çağını xüsusi araşdırmış, bozqırın sosial quruluşunu, yəni oraya daxil olan vahidləri: oğus (ailə), uruğ, boy/bod, ok, bodun, il/el (dövlət), habelə oksızlık (istiqlal), ulus (ölkə), kün (xalq) və törə (qanun) kimi anlayışları akademik şəkildə tək-tək izah etmişdir.

Hökmranlıq, qut və cahan hakimiyyəti məfkurəsinə gəlincə, türk elində təşkilat, yəni dövlət məclisi, hökumət, hökmdar (elik), xatun, vəliəhd (elik-bəy), qoşa krallıq məsələsi, diplomatiya (elçi-bilgəlik), ordu (sü), ədliyyə və s. öz əksini geniş şəkildə tapmışdır.

Əski çağlarda türklərin dini inamları, yəni totemçilik, şamanlıq, təbiət qüvvələrinə inam, əcdad kultu, göytanrı dini, eləcə də buddizm və manixeizm də bütün xüsusiyyətləri ilə açılıb göstərilmişdir.

İbrahim Qəfəsoğlu iqtisadi həyatda at və qoyunun yeri, bəslənmə, geyim, sənaye və əl sənətləri, şəhər həyatı, ticarət, əkinçilik, maliyyə kimi mühüm məqamlara da diqqət yetirmiş, ədəbi kültür və sənət məsələlərini, o cümlədən dastanları, əfsanələri, yazı, təhsil, sənət və musiqini, zaman hesabını (təqvimi) unutmamışdır.

Türk kültürünü həm əski çağlarda, həm də türk-islam dövründə ayrı-ayrı araşdıran Prof. Dr. İbrahim Qəfəsoğlu türklərin islamı qəbul etməsindən sonra hökmdar və saray, hökumət, ədliyyə, ordu, dövlətin din siyasəti, sünnilik-şiəlik, sufılik məsələlərini izah etmiş, fəlsəfə və elmin, ədəbiyyat və incəsənətin inkişafı barədə geniş bilgi vermişdir.

“Türk milli kültürü” kitabının bir çox başqa məziyyətləri barəsində geniş danışmaq olar. Lakin buna o qədər də lüzum yoxdur. Sadəcə olaraq, kitabı yavaş-yavaş, səbrlə, həzm edə-edə mütaliə etmək və hər dəfəsində də Prof. Dr. İbrahim Qəfəsoğlunun ruhuna fatihə oxumaq lazımdır. Zira “Türk milli kültürü” kitabı türk milli bilgininin əsəridir.

Son olaraq kitabın araya-ərsəyə gəlməsində əməyi keçən hər kəsə, özəlliklə nəşriyyat xərclərini böyük lütfkarlıqla öz üzərinə götürən vətənpərvər dostumuz Fatih Kütük və Can Kargo firmasına, bir sıra texniki işləri yerinə yetirən magistr-tələbəm Günel Əhmədovaya, assisitentim Firuzə Əsgərovaya, yığım, korrektuta və dizayn məsələlərini həll edən qardaşım uşaqları Şəfəq, Ülviyyə və Fatehə sönsuz minnətdarlığımı bildirirəm. Sizlərə zəhmətdən başqa heç nə verə bilmədiyim üçün üzülürəm, yeganə təsəllim odur ki, bu vəsilə ilə adınız tarixə düşəcək...

Kitabın nəşri üçün Elmi Şuranın qərarını qəbul edən Folklor İnstitutunun rəhbərliyinə, əsərin elmi redaktoru AMEA-nın həqiqi üzvü, Prof. Dr. Muxtar İmanova, kitabın son dərəcə qəliz dilini qismən qaydaya salan redaktorlar Əli Şamilə və Nailə Əskərə də ayrıca təşəkkür edirəm.






Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə