İdil bulqarlarında təhsil Bəxtiyar Tuncay Özet Anahtar kelimeler



Yüklə 74.27 Kb.
tarix06.10.2018
ölçüsü74.27 Kb.

İdil bulqarlarında təhsil

Bəxtiyar Tuncay

Özet

Anahtar kelimeler: İtil bulqarları, egitim, derslik, kitap, mektep, medrese, cami, Dar ül-Ülum, cədidizm
Bulgarların hala Kafkasya'da yaşadığı bir dönemde, Kuzey Azerbaycan'daki okullarla tanıştığını söyleyebiliriz. Onların İtil-Bulgar bölgesine yerlrştikden sonra çok sayıda mektep ve medreseye sahip oldukları bilinmektedir. Mevcut bilgilere göre, Cilki (Shilki) hanın (865-882) döneminde mahalle camilerinin yakınında 42 mektep kurulmuştur. Bu eğitim kurumlarında ilkokul eğitimi verilirdi. Cilki hanın oğlu Almuş hanın döneminde daha 180 mektep açılmış və onların sayısı 222-ye ulaşmışdı. 1080'de Yakub Bin Nugman'in inisiyatifi üzerine Bilar'da ilk Dar ul-Ülum kuruldu ve bulgar öğrenciler yükseköğretimlerini kendi ülkelerinde alma fırsatına sahip oldular.

Tarihsel kaynaklar, bulgar okul-medrese eğitim sisteminin Kazan Hanlığı döneminde de aynı şekilde devam ettiğini göstermektedir.

19. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar, Bulgarlar (Kazan Tatarları) da dahil olmak üzere Rus Müslümanları eğitimde yeni yöntemler arayışına girmişti. Şihabaddin Mercani, Hüseyin Faizhanov ve Kayyum Nasıri gibi eğitimciler, o zamanın cedidçilik hareketinin oluşmasında büyük rol oynadılar.
Abstract
Keywords: İtil Bulgarians, education, books, school, madrasah, mosque, university, innovation
At a time when Bulgarians are still living in the Caucasus, we can say that were familiar with schools in North Azerbaijan. It is known that after having settled in the Itil-Bulgarian region, they have many schools and medreses. According to the available information, 42 schools were established near the neighborhood mosques during the period of the Shilki Inn (865-882). Primary education was provided in these educational institutions. At the time of the Almush, the son of the Chilean inn, 180 more schools were opened and their number reached 222. In 1080, upon the initiative of Yakub Bin Nugman, the first Dar ul Ulum was established in Bilar and bulgar students had the opportunity to get higher education in their own countries.

Historical sources indicate that the bulgar school-madrasah education system continued in the same period during the Kazan Khanate period.

From the 19th to the 20th century, Russian Muslims, including the Bulgarians (Kazan Tatars), sought new ways of training. Educators such as Shahabadin Mercani, Hussein Faizhanov and Kayyum Nasri played a major role in the formation of the innovation movement at that time.
1. Giriş. Təhsil və tərniyə bəşəriyyətin tarixi qədər qədim bir fəaliyyət sahəsidir. İlk insanların peyda olmasından dövrümüzədək minillər boyu kəsintisiz olaraq davam etmiş bu proses ilk dövrlərdə əski nəsillərin əldə etdikləri nəzəri və praktik biliklərin yeni nəsillərə ötürülməsi formasında cərəyan etmişdir. Yazının kəşfindən öncə biliklərin ötürülməsi şifahi yolla, sonra isə həm şifahi, həm də yazılı yolla baş vermişdir. Bu mənada gerçək təlim-tərbiyə yazının kəşfi ilə və onun yeni nəsillərə tədris edilməsi ilə başlamışdır. Məsələyə sırf bu konteksdən yanaşsaq Türk təhsil sisteminin də yazı mədəniyyəti ilə başladığını söyləyə bilərik.

"Yazı mədəniyyəti" dedikdə, təbii ki, ağla gələn ilk şey fonetik yazı sistemi olur. Lakin fonetik yazının ortaya çıxışından öncə onun piktiqrafiya və ieoqrafiya mərhələləri kimi uzun təkamül yolundan keçdiyini unutmamaq lazımdır. Məsələyə sırf bu acıdan baxsaq, türklərin yazı mədəniyyətinin, deməli, həm də təlim-tərbiyyə sisteminin onminillər öncədən başladığını söyləyə bilərik.

Çağdaş mənada Türk təhsil sisteminin ortaya çıxışını səmavi dinlərin, o cümlədən İslamın qəbulundan sonra başladığını söyləsək, fikrimizcə, səhf etmərik.

Əldə olan yazılı qaynaqlara əsasən, çağdaş anlamda ilk Türk məktəblərinin V əsrdə Quzey Azərbaycanda, o dövrki adı ilə desək, Qafqaz Albaniyasında (Aranda) yarandığını tərəddüd etmədən söyləyə bilərik. Belə ki, məhz həmin dövrdə xristian albanlar həbəş mənşəli alban yazısından istifadə etməyə başlanış, alban yazı sistemi də qıpçaq-qarqar türklərinin dilinin səs quruluşuna uyğun şəkildə tərtib edilmiş, İncil və digər xristian məzmunlu dini kitablar qıpçaq türkcəsinə tərcümə edilmişdi (Bəxtiyar Tuncay, 2010, s. 11-16). Bu dildə və əlifba ilə yazılmış qədim kitablar dövrümüzədək ulaşmasa da, əlimizdə IX əsrdə eyni dildə və əlifba ilə yazılmış bir qrammatika kitabı, eləcə də XII-XIII əsrlərdə yazılmış çox sayda tarixi və fəlsəfi əsərlər bulunmaqdadır (Bəxtiyar Tuncay, 2010, s. 78-203).



2. Bulqarların dini təhsil sistemi və məktəblərlə ilk tanışlığı. Bulqarların dini təhsil sistemi və ilk məktəblərlə tanışlığı, heç şübhəsiz ki, hələ Qafqazda yaşadıqları dövrdən başlamışdır. X əsrdə qələmə alınmış "Albaniya tarixi" kitabının (I kitab) müəllifi Musa Kağankatlının (Moisey Kalankatytulu) yazdığına görə, artıq V əsrdə, Albaniyanın məlik-bəyi Vaçaqanın əmri ilə Alban dövlətinin bütün şəhər və qəsəbələrində çox sayda məktəb açılmışdı. Kitabın "Çar Vaçaqan şərdə doğulmuş sehrbazların uşaqları üçün məktəblər açır. Murdar barmaqkəsənlər təriqəti ifşa olunu və məhv edilir" başlıqlı XXV fəslində deyilir: "Allah tərəfindən taxta çıxarılan çar Vaçaqan əmr etdi ki, cadugər, sehirbaz (şaman - B. T.), bütpərəst kahinlərin, barmaqkəsənlərin və ağı verənlərin (yuğçuların, ağı söyləyənlərin - B. T.) uşaqlarının yığıb məktəblərə versinlər və orada İlahi imana və xaçpərəst həyat tərzinə öyrədib, onları müqəddəs Üç Üqnuma etiqad etdirib dinsizləri Allaha sitayiş yoluna yönəltsinlər. Həmin gənclərin bir çoxunu öz şəksi Rustak adlı kəndinə toplayıb, onların yeməklərinə pul ayırdı və müəllimlər təyin edib əmr etdi ki, uşaqlara dərs desinlər və onlardan xristian dininin bələdçiləri hazırlasınlar. Hər dəfə çar öz kəndinə müqəddəslər xatirəsinə ibadət üçün gedəndə o, məktəbə gəlib cadugər və bütpərəst kahinlərin uşaqlarını ətrafına yığırdı və bu uşaqlar, əllərində kitab və qrifel (yazı) taxtaları, çarı dövrələrinə alırdılar..." (Moisey Kalankatytulu, 2006, s. 58).

Albaniya öncə Hun, daha sonra isə Xəzər dövlətləri ilə həmsərhəd olub və Xəzər dövlətində yaşayan türklər içərisində bulqarlar da var idi. Tarixi qaynaqların yazdıqlarınından Albaniyada yaşayan xalqlardan birinin də bulqalar olduğu məlumdur (Qeybullayev Q. A., 1991, s. 77-78). Bu isə o deməkdir ki, bulqarların hələ o dövrdə dini təhsil sistemi və məktəb barədə müəyyən anlayışları olmalı idi.

Bundan başqa bulqarların Hun ittifaqına daxil olduqları dövrdə Alban missioneri İsrailin hunlar ölkəsinə səfər etdiyi, İncili onların dilinə tərcümə etdiyi və məhz həmin dövrdə Orxon-Yenisey tipli əlifba ilə qələmə alınmış xristian məzmunlu kitabların peyda olduğu, hunlar ölkəsində də İncili tədris edən məktəblərin açıldığı bilinməkdədir. Bu barədə Musa Kağankatlı belə yazır: "...Alicənab xasiyyətinə və təbiətinə görə yepislop İsrail könüllü olaraq hunların yanına gedərək hər iki ölkəyə xoşbəxtilik gətirir və bağlanan müqaviləyə əsasən xaçpərəst dinini yeni qəbul etmiş xalqa öz köməyini əsirgəmədi" (Moisey Kalankatytulu, 2006, s. 181).

3. "Cafqar tarixi" və orada İdil bulqarlarının ilk məktəbləri barədə yazılanlar. İdil Bulqar dövləti ərazisində X əsrdə mövcud olmuş təhsil sistemi barədə ən müfəssəl məlumatları mənşəyi alimlər tərəfindən böyük mübahisələr mövzusu olan "Cafqar tarixi" adlı kitabdan almaq mümkündür. Bu kitabın 1680-ci ildə özündən əvvəlki tarixi salnamələrin əsasında bulqar türkcəsində qələmə alındığı, XX əsrin əvvəllərində rus dilinə tərcümə edilıdiyi söylənilir. Lakin 1939-cu ildə əsərin orijinalı NKVD (Daxili İşlər üzrə Xalq Komissarlığı) tərəfindən müsadirə edildilmiş və bu günə qədər tapılmamışdır. Bu səbəbdən də elm adamlarının bir çoxu onun gerçəkliyinə şübhə edir, XX əsrdə yazılmış əsər olduğunu söyləyirlər. Bununla belə, şübhə edən alimlər "Cafqar tarixi"ndə qeyd edilmiş bir çox məlumata XVII-XIX əslərə aid digər tarixi mənbələrdə də rast gəlindiyini etiraf edir, fəqət bunun səbəbini izah edə bilmirlər (Şamiloqlu Yu., 2007).

"Cafqar tarixi"ndə yazılanlardan belə məlum olur ki, artıq IX əsrdə bulqar şəhərlərində geniş təhsil şəbəkəsi mövcud olmuşdur. İdil Bulqar dövlətinin ərazisində məktəb və mədrəsələrin qurulması işinin əsasının molla Mikayıl Baştu tərəfindən qoyulduğu hesab edilir. Onun birbaşa fəaliyyəti nəticəsində Cilki (Şilki) xanın (865-882) dövründə məhəllə məscidlərinin yanında 42 məktəb təsis edilmişdi. Bu təhsil ocaqlarında ibtidai təhsil verilirdi. Cilki xanın oğlu Almuş xanın dövründə, daha dəqiq desək, 882-ci ildən 900-cu ilədək daha 180 məktəbin açıldığı və onların sayının 222-yə çatdığı bilinməkdədir. (Baxşi İman, 1993, s. 49).

Məktəblərdə uşaqlara oxuyub-yazmaq öyrədilirdi. Оnlar Qurani-Kərimi öyrənir, hədislərlə tanış olurdular. Məktəbləri uğurla başa vuran istedadlı şagirdlər təhsillərini orta təhsil verən mədrəsələrdə davam etdirirdilər.

Mədrəsələr, bir qayda olaraq, cümə məscidlərinin yanında fəaliyyət göstərirdi. Burada şagirdlərə ilahiyyat, riyaziyyat, coğrafiya, tarix və nücum (astronomiya) kimi elmlər tədris edilirdi. Mədrəsəni bitirən ən istedadlı şagirdlər seçilir və təhsillərini davam etdirmək üçün Buxara, Səmərqənd və Bağdadda fəaliyyət göstərən, "Dar ül-Ülum" (Elmlər evi) adlanan universitetlərə göndərilirdi.

1080-ci ildə Yaqub ibn Nuqmanın təşəbbüsü ilə İdil Bulqar dövlətinin ərazisində, Bilər şəhərində ilk universitet, yəni Dar ül-Ülum təsis edildi və nəhayət ki, bulqar şagirdlər ali təhsillərini öz ölkələrində almaq imkanı qazandılar. "Mühəmməd Bəkiriyyə" adı ilə məşhur olan bu universitet həmin dövrdə daha çox "Bərəc" adı ilə tanınan cümə məscidinin nəzdində açılmışdı və orada oxuyan tələbələrə İslami biliklərlə yanaşı, coğrafiya, əxlaq (etika), cəbr, həndəsə, ədəbiyyat, dilçilik, tarix, kimya, hikmət (fizika), nücum (astronomiya) və s. elmlər öyrədilirdi. Tələbələr eyni zamanda ərəb və fars dillərini də öyrənirdilər (Baxşi İman, 1993, s. 115).

"Cafqar tarixi" kitabının nə vaxt, - XVI və ya XX əsrin əvvəllərində yazılmış olmasından asılı olmayaraq, - bu qaynaqda bulqarlarda X əsrdə məktəblərin olduğu barədə verilən məlumatların doğruluğunu başqa İslami qaynaqlar da təsdiqləməkdədir. Məsələn, X əsrin I yarısında yaşamış ensiklopedist alim İbn Rüştə yazırdı ki, "bulqarların böyük hissəsi müsəlmandır. Onların şəhər və kəndlərindəki məscidlərdə imam və müdzinlərin dərs dedikləri məktəblər fəaliyyət göstərir" (İstoçnik svedeniy, 1937, s. 26).



4. İdil bulqarlarının təhsil sistemində məktəb və mədrəsələrin rolu. İdil Bulqar dövlətində əsası X əsrdə qoyulan məktəb və mədrəsə sisteminin öz varlığını XX əsrin başlarına qədər sürdürməkdə olduğu bilinməkdədir. İbrahim Maraş yazır ki, "İdil-Ural bölgəsində həmən hər köydə bir okul və ya "məktəb" adı verilən bir eğitim evi bulunmaqdaydı. Böyük köylərdə və şəhərlərdə isə məktəblərin yanında mədrəsələr də vardı. Bu məktəb və ya mədrəsələr o köyün və ya məhəllənin imamı tərəfindən açılmaqda, onlar tərəfindən idarə edilməktəydi, yenə onlar tərəfindən də qapatılmaqdaydı (İbrahim Maraş, 2002, s. 277).

Əldə olan məlumatlara əsasən, 1913-1915-ci illər arasında sadəcə Ufa vilayətində təqribən 91 min şagirdin təhsil aldığı 1579 məktəb və mədrəsə fəaliyyət göstərməkdə idi. Eyni zamanda həmin 91 min şagirddən 18 mininin qız olduğu məlumdur (Fegani Beyler, 2016, s. 95).

Bir sözlə, V. Losevskinin də yazdığı kimi, “Başqırd və tatar bölgələrrinin hər tərəfində mədrəsələr vardı. Özünün camisi olmayan kəndə çox nadir hallarda rastlanılardı. Harada cami vardısa, orada molla və mədrəsə vardı (Başkurtistan Cumhuriyeti Tarihi, 2015).

Məlumat üçün bildirək ki, 1860-cı ildə təkcə Başqırdıstanda 1850 cami bulunmaqdaydı. Camilər dışında başqırd və tatar uşaqlarının, xüsusən də qız şagirdlərin oxudulduğu ev mədrəsələri də fəaliyyət göstərirdi (Fegani Beyler, 2016, s. 96).

Bilindiyi kimi, məktəb və mədrəsələr bütün İslam coğrafiyasında və tarixində ilk və orta səviyyədə tədris və təhsil verən qurumlar olmuşlar. Bu təhsil ocaqlarında əksər hallarda şagirdlərin qala bilmələri üçün yataqxanalar da olur, şagirdlərin dolanışıqları müsəlmanlardan toplanılan zəkat, nəzir və sədəqələr hesabına gerçəkləşdirilərdi (Muhammed Çetkin, 2013).

Müsəlmanlara aid təlim-tərbiyyə qurumu olaraq məktəb və mədrəsələrin məqsədi uşaqlara dini və elmi təhsil vermək, müəzzin, imam-xətib, vaiz, qazi, müfti və elm adamları yetişdirmək idi. Bu səbəbdən də tədris müəssisələrinə ən yetişgin və zəki müəllimlər qəbul edilirdilər. Nəticədə isə yüksək elmi biliklərə sahib olan məzunlar yetişdirilrdi. Onların elmi biliklərinə və mədəni səviyyəsinə heyran qalan tanınmış rus türkoloqu V. Radlov yazırdı ki, sadəcə mədrəsə məzunları deyil, şagirdləri də bizim şəhər məktəblərindəki müəllimlərdən daha hazırlıqlı və zəkidirlər (Naciye Yıldız, 2007).

Dövrümüzədək Xoca Əhməd Bulqari (X-XI əsrlər), Həmid ibn İdris əl-Bulqari (1007-ci ildə vəfat edib), Süleyman ibn Davud əs-Saksini-Suvari (XII əsr), Tac əd-Din əl-Bulqari (XII əsr), Bürxan əd-Din əl Bulqari (1204-cü ildə vəfat edib) və s. kimi bulqar alimlərinin adları yetişib ki, onların hamısı mədrəsə məzunu olub və sonralar müxtəlif tədris ocaqlarında həm də müəllimlik ediblər. Bunlardan Xoca Əhməd Bulqari, Sultan Mahmud Qəznəvinin (967-1030) müəllimi idi (Putişestviye Abu Xamida.., s. 122-134).

Şübhəsiz ki, yalnız böyük alimlərdən dərs alanlar böyük alim kimim yetişə bilərdilər. Ərəb səyyahı Əbu Həmid Əl Qərnati İdil Bulqar dövlətinin paytaxtında olarkən (1135 və 1136-cı illər) Bilər şəhərinin qazisi Yəqub ibn Nuqmanla tanış olmuş, həm onun özü haqqında, həm də onun "Bulqar tarixi" kitabı haqqında məlumat vermiş və bildirmişdir ki, bu böyük alim başqa bir böyük alim olan Nişapurlu Abu ül-Məəli Əbdül Malik əl-Cüveyninin tələbiəsi olub, ondan dərs alıb (Putişestviye Abu Xamida.., s. 30).

Belə hesab edilir ki, mədrəsələrdə tədris olunan ilk dərs kitabları da həmin dövrdə qələmə alınmışdır. Bu sırada "Bidəvam", "Nəsiət əs-Salihin" və s. kimi dərs kitablarının da adını çəkmək lazımdır. Haqqında dövrümüzədək məlumat yetişmiş dərs kitablarından biri də Bürxan əd-Din əl Bulqarinin "Bələğat" əsəridir. Eyni müəllifin Əl-Səmərqəndinin "Ədəb" əsərinə şərhlər yazdığı da bilinməkdədir (Muxametşin A. Q., 2009, s. 3).

5. Kazan xanlığı dövründə təhsil. Tarixi qaynaqlardan anlaşıldığına görə, bulqar məktəb-mədrəsə təhsil sistemi Kazan xanlığı dövründə də eyni qaydada davam etmişdir (Danilova İ. Yu., Minkin М. R., 2015, s. 60).

A. Müəxəmetşin "VIII-XX əsrlərdə Kazan vilayətində pedaqoji düşüncənin yaranması və inkişafı" adlı tədqiqat işində yazır ki, əsası İdil Bulqar dövlətində qoyulan pedaqoji ənənə Kazan xanlığı dövründə özünün ikinci mərhələsinə qədəm qoydu. Həmin dövrdə də eynən bütün müsəlman ölkələrində olduğu kimi gənc nəslin təlim-tərbiyəsi və təhsili ilə din xadimləri məşğul olurdular. Kazanda da çox sayda məktəb və mədrəsə fəaliyyət göstərməkdə idi. Məsələn, Kazan cümə məscidin nəzdində dövrünün tanınmış pedaqoqu Qul Şərifin rəhbərlik etdiyi mədrəsə fəaliyyət göstərirdi. Bu mədrəsənin şöhrəti bütün İslam dünyasına yayılmışdı.

Adeyeve kəndində fəaliyyət göstərən məktəb də çox məşhur idi. Bu məktəbdə şeyx Uşmühəmməd ibn Turuq Mühəmməd aralıqsız olaraq 36 il dərs vermişdir.

Əldə olan məlumatlara görə, Kazan xanlığının məktəb və mədrəsələrində şagirdlərə Mühəmməd Nəqşbəndi (1314-1389), Seyf Сarai (1321-1396), Əbdürrəhman Cəmili (1414-1492) və s. İslam mütəfəkkirlərinin fikirləri aşılanırdı.

Adı dövrümüzədək ulaşan məşhur pedaqoqlardan biri də Mahmud Hacı oğlu Mühəmmədyardır. Onun XVI əsrin ortalarında yaşadığı bilinsə də, doğum və ölüm tarixləri barədə heç bir məlumata sahib deyilik.

Kazan şəhərinin mədrəsələrində tədris olunan ədəbiyyat dərslərində şagirdlərə "Dastan-e Babaxan" (Tahir və Zöhrə), "Qisseyi-Seyfəlmülük" kimi didaktik dastanlardan parçalar da əzbərlədilərdi (Muxametşin A. Q., 2009, s. 3-4)

1552-ci ildə Kazan Qorxunc İvanın xristian qoşunları tərəfindən işğal edilərkən şəhərdə məscid və mədrəsələrin dağıdılmasına və kitabxanaların yandırılmasına başlanıldı. Bu səbədən də hazırda əlimizdə Kazan xanlığı dövründəki təhsil-tədris barədə yuxarıda söylənilənlərdən daha artıq məlumata sahib deyilik.



6. Bulqar türklərində cədidçilik hərəkatı və Şəhabəddin Mərcani. XIX əsrin 90-cı illərindən XX əsrin 20-ci illərinə qədərki dövr tarixə Rusiya müsəlmanları arasında təhsildə yeni üsul və metodların axtarışları dövrü kimi düşüb. Müsəlmanları bu arayışlara sövq edən isə mədrəsələrin rus məktəblərindən bir çox sahədə üstün olmasına rəğmən, pozitiv elmlərin tədrisində rus və Avropalıların təhsil sisteminə nisbətən bəzi əksikliklərin ortaya çıxmış olması idi. Başqa sözlə, buna səbəb "mədrəsələrin pozitiv bilimlərin oxudulduğu rus okullarına ayaq uydurmaması" idi. Həmin dövrdə müsəlmanların "bir qismi həm mədrəsələrdə, həm də rus məktəblərində təhsil alırdılar və fizika, kimya, riyaziyyat, həndəsə, fəlsəfə və s. sahələrə daha çox maraq göstərirdilər. Onlar mədrəsələrin kitabxanalarında olan kitablarla yetinmənin özləri üçün yetişdirici olmayacağını düşünür və bu düşüncələrini mədrəsə rəhbərliyinə açıq-saçıq bir dillə ifadə edirdilər. Qısacası, bütün bu istək və etirazlar" (Fegani Beyler, 2016, s. 97) yeni bir hərəkatın - cədidçilik hərəkatının doğmasına təkan verməkdəyi (Taha Akyol, 1993; Zeki Velidi, 1915).

Bulqar-tatar cədidçilik hərəkatının doğuşunda təkcə dini ehkamların islahatı mövzusunda deyil, eyni zamanda təhsildə yeniləşmə ilə bağlı düşüncələr də önəmli rol oynamaqda idi. Bu görüşlər Şəhabeddin Mərcanîyə qədər sistemsiz xarakter daşımışdı, mövcut mədrəsələrə, oxudulan dərslərə, dərs kitablarına və onların məzmununa yönəlik tənqidlərdən o yana keçə bilmirdi (İbrahim Maraş, 2002, s. 280).

Şəhabeddin Mərcanîyə 1818-ci ildə Kazana bağlı Yabancı adlı bulqar kəndində, kənd məscidin imamı və məscidin nəzdindəki mədrəsəsinin müdərrisi olan Molla Bahaəddinin ailəsində dünyaya gəlmiş, atasının dərs dediyi mədrəsədə almış, burada məntiq, kəlam, fiqh usulu ilə birlikdə fars və ərəb dillərini öyrənmişdi. 1838-ci ildə təhsilini davam etdirmək üçün Mavərəünnəhrə yola çıxmış, yolda islahatçı din adamı Xosrovinin fikirləri ilə tanış olmaq imkanı qazanmışdı. O bu fikirlərin Əhl-i Sünnəyə zidd olduğunu düşünmüş və ona qarşı çıxmışdı. Bununla belə, Xosrovinin fikirlərinin təsirindən yan da dura bilməmişdi. Öncə Buxaraya gəlib buradakı mədrəsədə təhsil görən, daha sonra Səmərqəndə gedib oradakı Çirdar mədrəsəsində dərs alan Mərcani 1844-cü ildə təhsilini tamamladı. Bundan sonra Buxaraya dönüb Xosrovinin kitabların tapıb oxumağa başladı (Ahmet Kanlıdere, 2004).

1849-cu ildə Kazana qayıdan və buradakı məhəllə camilərinin birində imamlıq edən, eyni zamanda da caminin mədrəsəsində müdərrislik edən Şəhabəddin Mərcani 1881-ci ildə onun öz adıyla anılan Mərcani Mədrəsəsini qurdu və orada yeni üsulda dərslər verməyə başladı. O buna paralel olaraq Tatar Muallim Məktəbində də ders verirdi. V. Radlov, İ. Berezin ve Mirzə Kazım bəy (A. K. Kazembek) kimi şərqşünas alimlərlə tanış və dost olması yerli müsəlmanlarda onun rus missionerlərlə iş birliyi içində olduğu barədə əsassız şübhələrin doğmasına səbəb olmuşdu. Bu şübhələrin digər səbəbi də Mərcaninin müsəlman məktəblərində rus dilinin də tədris edilməsinə önəm verməsi idi.

Şəhabəddin Mərcaninin düşüncələrinin formalaşmasında İsmayıl bəy Qaspıralının 1879-cu ildən etibarən Krımda nəşr etməyə başladığı "Tərcüman" qəzetinin də az rolu olmayıb. O, "Tərcüman"ın təsiri ilə 1885-ci illərə doğru bulqar türklüyünün mərkəzi olan Kazan şəhərində mədrəsələrdə oxudulmaq üçün ana dilində "Kitabu-Müstəfadil-əxbar fi Ahval-i Kazan" adlı kitab yazır və həmin əsərində ilk dəfə milliyyət məsələsinə toxunur, Kazan türklərinin İdil bulqarlarının və Kazan xanlığının varisləri olduğunu göstərir. Bulqarların Rusiya imperiyasında yaşayan digər türklərlə bütünləşə bilməsi üçün ümumi "tatar" kimliyini müdafiə edir (Şəhabəddin İbni Bəhaəddin Mərcani, 1885, s. 6).

Onun bulqar türklərinin və Kazan xanlığının tarixinə həsr etdiyi "Gılaletü'z-zəman fi tarixi Bulğar ve Kazan", "Müstəfadü'l-axbar fi ahvali Kazan və Bulğar", "Kəşfü'l-gitə ani'l-əbşar bi-aglati tevarixi Bulğar ve əkazibiha'ş-şəriha li-zəvi'l-etibar", eləcə də digər məzmunlu əsərləri uzun müddət Kazan və digər ətraf şəhər və kəndlərin mədrəsələrində dərslik kimi istifadə edilmişdir.

Şəhabəddin Mərcani 1880-ci ildə həccə gedir. Onun yolüstü İstanbula uğrayarak Osmanlı Şeyxülislamı Əhməd Əsəd Əfəndi və Əhməd Cövdət Paşa ile görüşdüyü və kiitablarından bir qismini Bəyazıd Dövlət Kitabxanasına bağışladığı bilinməkdəir.

Alim 28 Nisan 1889-cu ilin 28 aprel ayında vəfat etmiş və Kazanda dəfn edilmişdir (Yuzeyev A., 2008).



7. Hüseyn Faizxanov. Bulqar-tatar cədidçilik hərəkatının ən önəmli isimlərindən biri də Hüseyn Faizxanov idi. O 1823-cü ildə Simbirsk vilayətinin Kurmış nayihəsinin Sabaçay kəndində, kəndli ailəsində doğulmuş, ilk təhsilini də həmin kənddə almışdı. 1850-ci ildə Kazana gəlmiş və 1854-cü ilə qədər Şəhabəddin Mərcaninin dərs dediyi mədrəsədə oxumuş və müəlliminin sayəsində Kazan Universitetinin müəllimləri M. Kazım Bəy və İ. Berezin ilə tanış olmuşdu.

Kazan Unuversitetinin Şərq bölümünü Sankt Peterburqa köçürülməsindən sonra H. Faizxanov Kazandan ayrılmaq məcburiyyətində qalır. Peterburqa gələrək 1957-ci ildən Peterbuq Universitetində Türk-Tatar və ərəb dillərindən dərs deməyə başlayır. 1962-ci ildə Senatın qərarı ilə ona Şərq dilləri doktoru adı verilir.

Alim həmin dövrdə elmi tədqiqatlar aparır, 1858-ci ildə Krım xanlarının Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin arxivində qorunan diplomatik yazışmalarının araşdırır, onları rus dilinə tərcümə edərək nəşr etdirir. Eyni ildə Orenburq vilayətinə elmi məzuniyyətə gedir, orada bulunan bulqar yazılarını tədqiq edir, onlar barədə "Üç müfəssəl bulqar yazısı" adlı məqalə yazaraq "Rusiya Arxeologiya Cəmiyyətinin Xəbərləri" dərgisində dərc etdirir. Bu çalışmasına görə 1860-cı ildə Arxeologiya Cəmiyyətinin həqiqi üzvü (akademiki) seçilir (Хusain Faizxanov, 2008).

Qasım xanlığı ərazisində bulunan epiqrafik abidələrin öyrənilməsində də H. Faizxanovun müstəsna xidmətləri olmuş və apardığı araşdırmalar zamanı 1610-cu ildə II Yalançı Dmitriy tərəfindən qətlə yetirilmiş Uraz Mühəmməd xanın qəbrini üzə çıxarmışdır. Tanınmış rus şərqşünası V. V. Velyaminov-Zernov onun bu tədqiqatlarından özünün "Qasım xanları və xan oğulları haqqında araşdırma" adlı əsərində geniş istifadə etmişdir (Velyaminov-Zernov V. V., 1863).

Rusiyadakı mədrəsələrin yenilənərək Avropa tipli üsuli-cədid məktəbləri ilə əvəzlənməsində H. Faizxanovun düşüncələrinin böyük rolu olub. Onun hətta "İslah əl-Mədaris" (Mədrəsələrin yenilənməsi) adında bir əsər yazdığı da məlumdur. Lakin onun bu əsəri bugünə qədər çap edilməmişdir (Хusain Faizxanov, 2008). Faizxanov da müəllimi Şəhabəddin Mərcani kimi bulqar milli kimliyinin bütün Rusiya türkləri üçün ümumi ad kimi qəbul edilən "tatar" milli kimliyi ilə əvəz edilməsi tərəfdarı olmuşdur.

8. Qəyyum Nasiri. Bulqar-tatar cədldçilik düşüncəsinin ən görkəmli nümayəndələrindən bir olan Qəyyum Nasiri 15 fevral 1825-ci il tarixində Kazan yaxınlığındakı Yuxarı Şırdan kəndinde anadan olmuş, ilk təhsilini elə həmin kənddə, atası Molla Əbdünnəsirin dərs dediyi Nasiriyyə mədrəsində almış, ərəb, fars və rus dillərini öyrənmişdir. Daha sonra Kazana gələrək təhsilini Ağ Məscid məhəlləsindəki mədrəsədə davam etdirmiş, 1855-ci ildə oranı bitirmiş, həmin ildən etibarən rus şagirdlərin təhsil aldığı ibtidai dini məktəbdə və onun davamı olan İlahiyyat Akademiyasında tatar dilindən dəsr deməyə başlamışdır.

Burada o, tanınmış alman əsilli rus türkoloqu V. Radlovla tanış olur və ondan çox şey öyrənir. Lakin aralarında mübahisə yarnır və bu səbəbdən də Q. Nasiri 1879-cu ildə dərs dediyi təhsil ocaqlarından uzaqlaşmalı olur və bundan sonra dolanışığını kitab tərcümə etmək və mirzəliklə (ərizə yazmaqla) təmin etmək məcburiyyətində qalır.

Şəhabəddin Mərcani və Hüseyn Faizxanov kimi Qəyyum Nasiri də bulqar kimliyinin tatar kimliyi ilə əvəzlənməsi tərəfdarı idi və Rusiyada yaşayan bütün türklər üçün bulqar türkcəsi əsasında ortaq və çağdaş bir tatar dili yaratmaq onun ən böyük arzusu idi. İsmayıl bəy Qaspıralının ortaq türkcə sahəsindəki çalışmalarını dəstəkləsə də, osmanlıca və cağataycadan arındırılmış müstəqil tatar dilinin tərəfdarı idi. Bunun üçün isə bulqar türkcəsini əsas götürməyin lazım olduğu qənaətində idi. Lakin onun bu fikirləri türk-tatar ziyalıları tərəfindən dəstək görmədi və o, tək qaldı.

Q. Nasirinin 1871-1897-ci illərdə İdil-Ural bölgəsi üçün ayrıca bir təqvim üzərində çalışdığı, yerli türklər üçün ilk dəfə ana dilində riyaziyyat, həndəsə, coğrafiya, anatomiya və sağlamlıq elmi sahələrində kitablar yazdığı, bulqar-tatar folklorunun toplanmasında böyük əmək sərf etdiyi, müxtəlif elm sahələrindəki tədqiqatların və yazdığı kitabların rus alimlərinin böyük marağına səbəb olduğu, bu səbəbdən də 1885-ci ildə Kazan Universitetinin Arxeologiya-Tarix və Etnoqrafiya Cəmiyyətinin həqiqi üzvü (akademiki) seçildiyi bilinməkdədir (Saadet Çagatay, 1952).

Q. Nasiri rusların apardığı assimilyasiya siyasətinə qarşı olduğu üçün basqılara məruz qalırdı. O, İ. Qaspıralı və digər cədidçi türk ziyalılarının ruslarla əməkdaşlıqda suçlayırdı. Bu səbəbdən də dostları ondan uzaqlaşmış, tək qalmışdı və tənhalıq içində yaşamaq məcburiyyətində idi (Cemaleddin Validov, 1986; Alfina Sibgtulina, 2016).

1886-cı ildə rus çarı bir fərman imzalayaraq 1891-ci ildən etibarən qazilik və imamlıq edəcək şəxslərin rus dilindən imtahan verməli olduqlarını hökmə bağladı. Bundan bərk əsəbiləşən Q. Nasiri həmin fərmanı ana dilinə çevirərək xalq arasında yaydı və geniş miqyaslı etirazları alovlandırdı. Bu səbəbdən də rus jandarmeriyası evinə basqın etdi və bütün kitablarını müsadirə etdi. Buna baxmayaraq onun ana dilində yazdığı bəzi elmi kitablar İdil-Ural bölgəsinin mədrəsələrində dərs kitabları olaraq uzun müddət oxudulmaqda davam etmişdir (Saadet Çagatay, 1952).



Nəticə. Bulqarların hələ Qafqazda yaşadıqları dövrdə, V əsrdə Quzey Azərbaycanda yaranan məktəblərlə tanış olduqlarını söyləyə bilərik. Onların İdil-Bulqar bölgəsinə yerləşməsindən sonra çox sayda məktəb və mədrəsəyə sahib olduqları bilinməkdədir. Əldə olan məlumatalara görə, Cilki (Şilki) xanın (865-882) dövründə məhəllə məscidlərinin yanında 42 məktəb təsis edilmişdi. Bu təhsil ocaqlarında ibtidai təhsil verilirdi. Cilki xanın oğlu Almuş xanın dövründə 180 məktəb açılmış və onların sayı 222-yə çatmışdı. 1080-ci ildə Yaqub ibn Nuqmanın təşəbbüsü ilə Bilər şəhərində ilk Dar ül-Ülum təsis edilmiş və bulqar şagirdlər ali təhsillərini öz ölkələrində almaq imkanı qazanmışdılar.

Tarixi qaynaqlardan anlaşıldığına görə, bulqar məktəb-mədrəsə təhsil sistemi Kazan xanlığı dövründə də eyni qaydada davam etmişdir.

XIX əsrin 90-cı illərindən XX əsrin 20-ci illərinə qədərki dövr tarixə Rusiya müsəlmanları, o cümlədən bulqarlar (Kazan tatarları) arasında təhsildə yeni üsul və metodların axtarışları dövrü kimi düşüb. Həmin dövrdə yaranan cədidçilik hərəkatının formalaşmasında Şəhabəddin Mərcani, Hüseyn Faizxanov və Qəyyum Nasiri kimi maarifçilərin böyük rolu olub.

Qaynaqça
Ahmet Kanlıdere. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2004, cilt: 29, sayfa: 169-172..

Alfina Sibgtulina. Kazan’da Yayınlanan Bir Eser // Türkbilig, 2016 / 31, s. 229-231.

Baxşi İman. Djafqar tarixı. Т.1. Svod bulqarskix letopisey. 1680. Orenburq, 1993.

Başkurtistan Cumhuriyeti Tarihi (Rusça) (Çevrimiçi), https://www.bashkortostan.ru/repu -lic/history, 23. 09. 2015.

Bəxtiyar Tuncay. Qafqaz albanlarının dili və ədəbiyyatı. Bakı, Qanun Nəşriyyatı, 2010, 368 s.

Cemaleddin Validov. Oçerk istorii Obrazopannosti i Literaturı Tatar, Oxford 1986, s. 68-70,

Danilova İ. Yu., Minkin М. R. Evolyutsiya Тatarskoqo Natsionalnoqo Оbrazovaniya: İstoriko-Pedaqoqiçeskiy Aspekt // İstoriçeskiye, filosofskiye, politiçeskiye i yuridiçeskiye nauki, kulturoloqiya i islusstvovedeniye. Voprosı teorii i praktiki. Tambov, "Qranota", 2015. № 12 (62): v 4-х ч. Ç. III. s. 59-62.

Fegani Beyler. Rusya’da Medreseler ve İslami Egitim-Ögretim alanındaki Faaliyetleri: Genel Bir Bakış // Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. Cilt: IV, Sayı: 7, Yıl: 2016 / 1, s. 88-103

İbrahim Maraş. Türk Dünyasında Dinî Yenileşme (1850-1917), Ötü ken Neşriyat, İstanbul, 2002.

İstoçnik svedeniy: İstoriya Tatarii v dokumentax i materialax. М., 1937.

Qeybullayev Q. A. К etnoqenezu azerbaydjantsev, т. 1. Baku, Elm, 1991. 552 s.

Moisey Kalankatytulu. Albaniya tarixi. Mxitar Qoş. Alban salnaməsi. Bakı, "Avrasiya Press", 2006. 296 s.

Muhammed Çetkin. Medreselerde ve İlahiyat Fakü ltelerinde Arapça Öğ retiminde Kullanılan Ders Kitapları // Uluslararası Medrese ve İlahiyat Kavşağında İslâmî İlimler Sempozyumu bildiri kitabı, Bingöl Ü niversitesi Yayınları, Bingöl, 2013, Cilt: 1, s. 373-374.

Muxametşin A. Q. Stanovleniye i razvitiye pedaqoqiçeskoy mısli v Kazanskom kraye VIII - naçala XX v. Nijnıy Novqorod. 2009.

Naciye Yıldız. Radloff Firedrich Wilhelm // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt: XXXIV, İ stanbul, 2007, s. 388-390.

Putişestviye Abu Xamida Al-Qarnati v Vostoçnuyu i Tsentralnuyu Yevropu v 1131-1153 qq. (Publ. А. L. Monqayta i О. Q. Bolşakova). М., 1971.

Saadet Çagatay. Abd-ül-Kayyum Nasıri // Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi CiltX, Sayı: 3-4 Eylûl-Aralık 1952, s. 147-160.

Şamiloqlu Yu. "Djafqar tarixı". Kak izobretalos bulqarskoye samosoznaniye. "Rodina" № 8, 2007, s. 44-48.

Şəhabəddin İbni Bəhaəddin Mərcani. Əl qismül əvvəl, min kitabi "Mustafadil əxbar fi əhvali Kazan və Bulqar". Kazan, 1885.

Taha Akyol, “Cedidcilik”, Tü rkiye Diyanet Vakfı İ slâ m Ansiklopedisi, Cilt: VII, Ankara, 1993, s. 211-213.

Хusain Faizxanov. Jizn i naslediye: istoriko-dokumentalnıy sbornik.N. Novqorod, İD "Medina", 2008. 152 s.

сборник / пер. со старотат. А. М. Ахунова и И. Ф. Гимадеева; сост. и отв.

редактор Д. В. Мухетдинов. - Н. Новгород: ИД «Медина», 2008. - 152 с.

Velyaminov-Zernov V. V. İssledovaniye о kasimovskix Tsaryax i tsareviçax. Ç. 1. SPb, 1863. 581 s.



Yuzeyev A. Мardjani - pervıy ideoloq tatarskoy natsii (К 190-letiyu sо gnya rojdeniya) // Qasırlar Avazı, 2008, № 1.

Zeki Velidi. "Mercani'nin Bir Eseri Toğrusunda Kayyum Nasııi", Mercani, Kazan 1915, s. 582-589.


Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə