İLLİ KÜLTÜRÜ İslam türk döVRÜNDƏ TÜrk küLTÜRÜ(*)



Yüklə 0,83 Mb.

səhifə14/34
tarix15.03.2018
ölçüsü0,83 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   34

TÜRK M

İLLİ KÜLTÜRÜ

 

xüsusil



ə  Anadoluda böyük din adamları  və  sufilər yetişmişdir. Bunlardan 

"

Ənvar üt-Tənzil" yazarı Qazi əl-Beyzavi (ölümü 1291), bir qismi məntiq, 



bir qismi  k

əlama dair olan "Mətali ül-Ənvar" adlı əsərin yazarı Siracəddin 

Ürm

əvi (ölümü 1283) və fəlsəfi kəlam hərəkatını canlandıran, eyni zamanda 



astronom Qütb

əddin Şirazi (ölümü 1320) həmin gələnəyi gələcək nəsillərə 

çat

dıranlar olaraq qeydə dəyər simalardır. Fəqət sünniliyi bu qədər himayə 



ed

ən və  özləri  birər səmimi  müsəlman olan türk  hökmdarları  və  dövlət 

adamlar

ının mütəəssib kimsələr olduqları sanılmamalıdır. Onlar milli gələ-



n

əkləri icabı din baxımından çox dözümlü idilər. Qaraxanilər, bilindiyi ki-

mi,  türk  örfünü  davam  etdirmi

şlər, xarəzmşahlar, Dehli və Misir sultanları 

dövl

ətdə milliliklərini qorumada titizlik göstərmişlər, türkmən bəylikləri də 



bu yönd

ən ortaya qoyduqları həssasiyyətlə səlcuqluları örnək almışlar. Tuğ-

rul b

əyin Bağdadda tac qoyma törəninin xatirəsi olaraq qabartma təsvirli bir 



alt

ın medalyon hazırlanması

64

 s

əlcuqlu dövrü  qabartma heykəl sənətinin 



m

əhsulları

65

, Sultan Alparslan  v



ə Məlikşahın qeyri-müslimlərə qarşı atalıq 

qayğısı, Sultan Səncərin hüzurunda cərəyan edən dini-fəlsəfi söhbətlər, I Qı-

l

ınc Arslanın süryanilərə və ermənilərə müsəmahakar davranışı, xristianları 



x

oş tutan və Malatyada süryani patriki ilə "Kitabi-müqəddəs" üzərində mü-

bahis

ələrə girişən, Konyada bağçalara mərmər heykəllər dikdirən II Qılınc 



Arslan

ın, sarayın qapı və divarlarını insan rəsmləri ilə, Konya divarlarını qa-

bartmalarla süsl

ədən I Əlaüddin Keyqubadın, II Sultan Keyxosrovun və bu-

nun kimi,  insan t

əsvirli pullar kəsdirən türkmən bəylərinin

66

 durumlar



ı türk 

idar


əçilərinin nə qədər sərbəst düşüncəli olduqlarını göstərməyə yetər.  

 

 



ç. S u f i l i k 

 

Bu  etibarla  türk-islam dövl



ətlərində sufilərə də  xoşgörülü davranıl-

m

ış, bunların böyüklərinə xüsusi sayğı göstərilmişdir. Sufilik o çağda qüv-



v

ətli bir cərəyan halında idi. Dövrün anlayışı içində "çoxluqda birlik" və ya 

"varl

ıq birliyi" ("vəhdəti-vücud") deyə ifadələndirilən və xüsusi mənası ilə 



can

lı-cansız hər  şeyin tək varlıq olan Allahda birləşdiyi, kainatın Allahın 

64

 

Bax: İ. Artuk, Abbasiler Devrinde Sikke, Belleten, sayı 93, 1960, s. 36 və ardı. 



65

 

Bax: Sanat Tarihi Yıllığı, IV, 1971, s. 122 və ardı. 



66

 Bax: Butak, 11-

13. Yüzyıllarda Resimli Türk Paraları, İstanbul, 1950, əlavə 1-2.   

415 


                                                 


TÜRK M

İLLİ KÜLTÜRÜ

 

əlamətlərindən  ibarət  olduğu,  hikmət, ağıl, bilgi  və  ədalətin  onun mənəvi 



qüdr

ətindən doğduğu, ən mükəmməl məxluq olan insanın Allahın cüzü (ki-

çik bir parças

ı) olduğu, gerçəyin ağıl vasitəsi ilə deyil, ancaq sərhəd tanımaz 

hiss yolu il

ə qavrana biləcəyi görüşü olan sufilik Hindistan, Aralıq dənizi və 

Orta Asiya fikir c

ərəyanlarının birləşmə nöqtəsi olan Türküstan və xüsusilə 

Xorasanda 

ən canlı çevrəsini tapmış və bu vəziyyət XI əsrdən etibarən türk-

islam ölk

ələrinin  dürlü  təriqətlər  içində  çalxalanmasına səbəb olmuşdu. 

Möminl

ərə qəti şərt və qaydalar halında bir çox vəcibələr yükləyən kitabdan 



(Quran) ziyad

ə  duyğunu keçərli  saydıqları  üçün mədrəsəyə  cəbhə  alaraq 

r

əqsi və musiqini ön plana çıxaran və zaviyələrdə, xanəgahlarda ruhani bir 



hava  içind

ə yaşayan sufilər (şeyx və dərvişlər) islam doqmatizminə uyma-

qda güclük ç

əkən  bozqırlı  türkmən kütlələri  üzərində  etkili  olurdular.  Əs-

lind

ə də, kitab və din təlimi ilə vəzifəli mədrəsələr yetərli dərəcədə qüvvət-



l

ənə bilmədiyi üçün dini bilgilər sufilik anlayışları ilə olduqca qarışıq bir şə-

kild

ə yürüməkdə idi. Yuxarıda adlarını saydığımız tanınmış din bilginlərin-



d

ən çoxu eyni zamanda sufi idilər. Bunlar islami əqidələrlə sufilik arasın-

dak

ı  ziddiyyəti  yumşaltmağa  çalışırdılar.  Ünlü  kəlamçı  Qəzzali  (ölümü 



1111) 

uğur qazandı. İslam dünyasında Fərabi (ölümü 950) ilə canlandığı bi-

lin

ən əski yunan fəlsəfi düşüncəsinə qarşı dini fəlsəfənin müxtəlif mövzula-



r

ında yazdığı kitap və risalələrində sağlam məntiqə dayanan, inandırıcı də-

lill

ərlə uzlaşdırmağa müvəffəq olduğu kəlam-təsəvvüf yolu ilə Qzzali



67

 

əsr-



l

ərcə islam dünyasının ziyalı çevrələrində çox təsirli olan islam sufiliyinin 

əsaslarını  qurmuşdu.  Bir yandan xaçlı  ordularının sarsıntıya  uğratdığı, bir 

yandan da batini  h

ərəkatlarının yıpratmağa çalışdığı islam mənəvi birliyini 

t

əhlükədən qorumaq üçün bu yeni sufilik anlayışı ilə islam dünyasında hər 



dürlü y

ıxıcılığa köks gərə biləcək bir ruhi hüzur təmin etmək məqsədini gü-

d

ən böyük mütəfəkkirin düşüncələri o tarixdə bir həyati reallığa uyğun dü-



şür, bir sosial ehtiyaca cavab verirdi. Böyük əksəriyyəti sünnilik cizgisində 

olaraq sufiyan

ə görüşlərin təşkilatlanmasından ibarət təriqətlər eyni mənəvi 

sakitliyi  t

əmin  etməyə  çalışırdı.  Türk-islam dövründə  rifailikdən

68

 



başqa 

dörd böyük  t

əriqət  xüsusilə  toplayıcı  vəsfləri  ilə  mühüm  idi:  Əbdülqadir 

67

 



İA, mad. Gazzali: H.Z Ülken, İslam Felsefesi Tarihi, 1957, s. 322-389; ayrıca, İ. A. Çu-

bukçu, Gazzali’

de Şüphecilik, Ankara 1964, s. 62-107. 

68

 



İA, mad. Rifai; qurucusu Əhməd Rifai, ölümü 1183; F. Köprülü, Türk Edebiyatında İlk 

Mutasavvıflar, 1962 , s. 174, 227. 

416 

                                                 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   34


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə