Inocte 2017 II. International New Tendencies Congress in Ottoman Researches



Yüklə 4,02 Kb.

səhifə6/38
tarix09.03.2018
ölçüsü4,02 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38

Inocte 2017 
International New Tendencies Congress in Ottoman Researches 
September 12-14, 2017 Baku 
21 
KÜRDƏMİR, KÜRDƏMİŞ//KÜRDƏMİC VƏ KÜRDMAŞI TOPONİMLƏRİ 
TƏDQİQAT MÜSTƏVİSİNDƏ (FƏRQLİ YANAŞMA) 
Ayetxan İSGENDEROV
*
 
ÖZET 
Məqalədə Kürdəmir, Kürdmaşı, Kürdəmic və Kürdəmiş toponimlərinin etimologiy¬a¬ları 
haqqında  açıqlama  verilir,  adı  çəkilən  kəndlərin  sakinlərinin  soy-kök  etibarı  ilə  kimliyi  sualı 
cavablandırılır.  Tarixi  faktlarla  sübut  olunur  ki,  Azərbaycanda  Əhmədli  adında  toponimlərin 
hamısı  1034-cü  ildən  başlayaraq  XVII  əsrə  qədərki  dövrlərdə  Azərbay¬cana  keçmiş  türk 
qövmlərinin  (səlcuqların),  tədqiqat  predmeti  götürülən  inzibati  ərazi  vahidləri  isə  (Kürdəmir, 
Kürdmaşı, Kürdəmic və Kürdəmiş) XVII əsrin II yarısında Osmanlı imperatorluğunun ilhaqından 
sonra  Azərbaycan  ərazisinə  keçmiş  Qızıl  Əhmədli  xanlığının  törəmələri  olan  səlcuqların 
yaratdıqları kəndlərdir. Tədqiqat predmeti götürülən toponimlər (bir rayon mərkəzi, üç kənd) 
tarixçilər,  etnoqraflar  və  toponimçi  alimlər  tərəfindən  zaman-zaman  öyrəni¬lib,  haqlarında 
müxtəlif və əksərən də bir-birinin eyni, yaxud davamı olan, fəqət bəzi məqamlarına məhz bizim 
fərqli yanaşdığımız mülahizələr yürüdülmüşdür.Fərqli nəticələrin mövcudluğunun səbəbləri də 
elə bundadır: toponimlərin hər birinin fərd olaraq ayrıca öyrənilməsində və məhz bu səbəbdən 
aralarındakı  bağlılığı  tədqiqatçıların  görə  bilmək  imkanında  olmamaqlarında.  Ən  ümdəsi  isə, 
sakin¬lərlə  ünsiyyətdə  olmadan  həmin  inzibati  ərazi  vahidləri  haqqında  tarixi-toponimik 
mülahizələr  yürüdülmə¬sində.Bizim  tədqiqatımızda  fərq  (üstünlük)  də  elə  bundadır: 
toponimlərin  öyrənilməsinə  yanaşma  tərzi¬mizdə,  onları  bir-biri  ilə  əlaqəli  tədqiq  etmək 
cəhdimizdə.Adı  çəkilən  toponimlərin  (rayon  və  kənd  sakinlərinin  “kimliyi”nin)  öyrənilməsi  işi 
məsələyə  iki  baxiş-bucağdan  yanaşılmanı  (a)  -  toponimlərin  komponentlərinin  və  b)  ictimai 
varlıq  olaraq  adı  çəkilən  inzibati  ərazi  vahidlərində  yaşayanların  Azərbaycan  ərazisində  hansı 
vədələrdə  və  hansı  səbəblərdən  məskunlaşmalarının  tədqiqini)  tələb  edir.  Göründüyü  kimi, 
toponimlərin  hər  biri  ayrı-ayrılıqda  iki  komponentdən  ibarətdir:  a)  kürd  və  b)  əmir  (yaxud 
dəmir), Maşı, Məmiş.I komponentlərdəki eynilik (“kürd” oykoni-mindən ibarət olması), bütün 
istənilən  haldan  öncə,  sakinlərin  ictimai  varlıq  olaraq  doğmalığının,  ancaq  zamanında 
Azərbaycanda  məskunlaşmış  KÜRD  etnosu  ilə  deyil,  soy-kök  etibarı  ilə  bir-birinə  doğmalığı 
yetən hövsələsiz, tez qızışıb özün¬dən çıxan, döyüşkən, cəsur, igid, pəhləvan, comərd insanların 
bir-birinə  doğmalığının  göstəri¬ci¬sidir.  Çünki,  tədqiqatlara  görə,  Şirvan  bölgəsində 
ümumiyyətlə tarixən kürd yaşamayıb. Və deməli, buradakı kürd komponentinin kürd etnosu ilə 
bağlılığından  söhbət  gedə  bilməz.  Burada  kürd  Azərbaycan,  türk  və  fars  dilində  olub  ümumi 
mənası  hövsələsiz,  tez  qızışıb  özün¬dən  çıxan,  döyüşkən,  cəsur,  igid,  pəhləvan,  comərd 
anlamın¬dadır.Hər bir toponimin etimologiyası haqqında məqam-məqam anlatma  verilir, adı 
çəkilən  inzibati  ərazi  vahidləri  sakinlərinin  “kimliyi”  məsələsi  öyrənilir.  Son  olaraq  belə  bir 
qənaət  ifadə  olunur  ki,  məhz  Kürdəmir,  Kürdmaşı  və  Kür¬də¬mic//Kürdəmiş  toponimlərinə 
“sahiblik  edənlər”  XVII  əsrin  II  yarısında  Ankaradan  adlamaqla  Azərbaycan  ərazisinə  keçmiş 
səlcuqların Əhmədli (yaxud Qızıl Əhmədli) xanlığının, fikrimizi bir qədər də dəqiq ifadə etsək, üç 
səlcuq qardaşın (Qızıl Əhmədli xanlığı zamanında əmir olmuş Dəmir adında bir şəxsin, habelə 
Maşının və Məmişin) bəlkə səticələri, hələ bəlkə, səticələrinin səticələridirlər.  
Anahtar Kelimeler: Əhmədli, Qızıl Əhmədli, toponim, səlcuq, Osmanlı imperatorluğu. 
*
Azerbaycan Devlet Pedagoji Üniversitesi, email: ayetxanziyad@mail.ru, AZERBAYCAN


Inocte 2017 
International New Tendencies Congress in Ottoman Researches 
September 12-14, 2017 Baku 
22 
SERVİ BOYLU YILAN SAÇLI SEVGİLİNİN BAŞKA BİR DÜZLEMDE OKUMA 
DENEMESİ 
Ayşe YILDIZ
*
 
ÖZET 
Klasik Türk şiirinde sevgiliye dair sık kullanılan benzetme unsurlarından servi boy ve yılan 
saç,  Türk  şiirine  modellik  eden  edebiyatlarda  da  aynı  benzetme  ilgisiyle  var  olmuştur.  Klasik 
edebiyatın  benzetmeler  dünyası  açıklanmaya  çalışılırken  onun  idealize  bir  edebiyat  olduğu, 
soyutlamayı ön planda tuttuğu, benzetme unsurları aynı olsa bile benzetme yönü ve hüsn-i talil 
gibi  şairin  yeteneğini  ön  plana  çıkaran  alanlar  ve  üslup  mükemmeliyetinin  bu  edebiyat 
anlayışında  öncelendiği  dile  getirilmiştir.  Bu  açıklamalar  temelde  yanlış  olmamakla  birlikte 
benzetme unsurlarının kökeni, bu edebiyata kaynaklık ettiği kabul edilen metin ya da kültürlerin 
çok  daha  öncesinde  antik  dünyanın  kabullerinde/mitolojide  berraklaşmaktadır.  Sâbir’in 
Hophopnâme isimli kitabındaki Dilber şiirinde yer alan ve klasik Türk şiirinin sevgili tipiyle alay 
etmeyi  amaçlayan  servi  ağacının  üstünden  sarkan  yılanların  yer  aldığı  çizim  Abdülbaki 
Gölpınarlı’nın  Divan  Edebiyatı  Beyanındadır  kitabına  da  aynen  alınmış  ve  klasik  Türk  şiirinin 
muarızlarınca  sürekli  bir  eleştiri  malzemesi  olarak  kullanılmıştır.  Konuyla  ilgili  mevcut 
tartışmaları değerlendirmek bu çalışmanın kapsamı dışındadır. Bu bildiride klasik Türk şiirinde 
sevgilinin boyunun benzetileni olan servi ve saçının benzetileni olan yılanın idealize bir edebiyat 
anlayışının  ötesinde  mitolojik  ilişkiler  eşliğinde  farklı  bir  bağlamda  okunabilmesi 
amaçlanmaktadır. 
Anahtar Kelimeler: Klasik Türk şiiri, benzetmeler dünyası, servi boy, yılan saç, mitoloji. 
 
 
                                                 
*
 Doç. Dr., Gazi Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, e-posta: yildiz@gazi.edu.tr, TÜRKİYE 




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə