İslam inanç Sİsteminde akilcilik ve kadi abdulcebbar



Yüklə 1,45 Mb.
səhifə19/39
tarix17.11.2018
ölçüsü1,45 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   39

b. Allah'ın Sıfatları

Yüce Yaratıcı'nın özelliklerini dile getirmeyi ve O'nun sahip olduğu nitelikleri ifade etmeyi amaçlayan sıfatlar meselesi, tanrı inancına sahip olan filozofların ve bütün semavî kitapların ışık tuttuğu bir konu olmuştur. Allah Teâlâ'nın zat itibariyle bir, eşi ve benzeri olmayan bir varlık olduğu konusunda hiç bir müslümanın tereddüdü yoktur ve Allah'ın zat itibariyle İslâmî fırkalar arasında herhangi bir ihtilaf bulunmamaktadır. Bu nedenle tevhîd konusundaki tartışmalar Allah'ın zatı üzerinde değil, O'na nisbet edilen sıfatların tevhide zarar verip vermediği noktasındadır ve Mu'tezile tevhid prensibini daha çok bu konulardaki görüşlerini temellendirmeye ayırmış bulunmaktadır. Bu tartışmalarda bir tarafta Allah'a zatının aynı olmayan kAdlm sıfatlar nisbet edenler, karşı tarafta ise böyle bir nitelemeyi reddedenler yer almaktadır.

Kur'an-ı Kerim'de Allah Teâlâ'ya birçok isim ve sıfat nisbet edilmiştir. Allah için zikredilen esmâ-i hünsâdan, 492 yani güzel isimlerden her biri bu sıfatlardan birine delâlet etmektedir. Biz Allah Teâlâ'nın varlığı hakkında en geniş bilgiye bu isim ve sıfatlar sayesinde sahip olabilmekteyiz. Selef alimleri Allah'ın sıfat ve isimlerinin ezelî olduğuna inanıyorlardı. Nitekim Selef alimlerinin önde gelenlerinden olan Ahmed b. Hanbel onların gayr-i mahlûk olduğunu söylemektedir. Allah Teâlâ'yı adlandırmak üzere kullanılan kelimelere esmâ-i hüsnâ, onun sahip olduğu nitelikleri dile getirmek üzere kullanılan kelimelere de sıfat denilmektedir. Allah'a isim nisbetinde kelâmcılar arasında ihtilaf bulunmamaktadır. Onun için sıfat tabirinin kullanılması konusunda ise farklı görüşler mevcuttur. Nitekim İbn Hazm gibi bazı din bilginleri naslarda geçmediği gerekçesiyle Allah için sıfat kelimesinin kullanılmasını hatalı bulurlarken daha sonra gelen kelâmcıların büyük çoğunluğu Kur'an-ı Kerim'de sıfat kelimesinin geçmediğini kabul etmekle, Kur'an'da Allah Teâlâ'nın tevhide aykırı inançlardan tenzih edilmesi sırasında aynı kökün muzarî kalıbının kullanıldığını 493 delil getirerek farklı bir tutum izlemektedirler. 494

İslâm inanç tarihinde, Allah'ın sıfatları konusunda ilk tartışmayı başlatanın Ca'd b. Dirhem (ö. 124/742) olduğu, Cehm b. Safvan (ö. 128/745)'ın ondan bu görüşleri alarak geliştirdiği ve Allah'a sıfat nisbetini kabul etmeyen ilk kişi olduğu ve Vasıl b. Atâ'nın da sıfat teorisini Cehm'den aldığı kabul edilir. 495 Nitekim Vasıl, Allah'a mâna veya kAdlm sıfat nisbetinin şirk olduğunu söylemiş, ondan sonra gelen Mutezilîler ise Allah Teâlâ'nın bu sıfatlara bizatihi sahip olduğu çerçevesinde değişik teoriler geliştirmişlerdir. Allah'ın sıfatlarının, zatının aynı olduğu görüşünü savunan Mu'tezile'ye göre Allah Teâlâ'ya kAdlm sıfatların nisbeti tevhidi ihlal etmektedir. Mu'tezile sıfatlar konusundaki tartışmaya ilk olarak Hıristiyanlığın ulûhiyet teorisini yani teslis akidesini red münasebetiyle girmiştir. Teorileri de bu düşüncenin reddi üzerine bina edilmiştir. Kadı Abdülcebbâr el-Muğnî'nin beşinci cildinde Hıristiyanlık hakkında genişçe bilgi verir ve eleştirilerde bulunur. 496 Bilindiği üzere hıristiyanlar Allah Teâlâ'nın baba, oğul ve Ruhulkudüs'ten oluşan bir cevher olduğunu, yani hem bir tek cevher olduğunu hem de bu cevherin üç ayrı uknum şeklinde zuhur ettiğini kabul etmektedirler. Baba hayat sahibi ve mütekellim olan kAdlm varlığı, oğul kelâmı, Ruh ise hayatı temsil etmektedir. Bunlar cevheriyette bir, asıllıkta farklıdırlar. Oğul babadan doğmadığı gibi Ruh da baba ve oğuldan neş'et etmiş değildir. Bunların birbirleri ile olan ilişkisi ışık-güneş ve akıl-kelâm ilişkisi gibidir. Bunların ittihad veya hulul suretiyle Tanrıyla bütünleşmesi ve nasut şekline girme ve enkarne olma suretiyle de ayrışması söz konusu olmaktadır. Kadı Abdülcebbâr Hıristiyanlığın teslise dayanan ulûhiyet teorisinin tevhide aykırı olduğunu eleştirirken “Eğer oğul kadîm olmakta babayla denk ise zat itibariyle de ona denk olmalıdır.” Aynı şey üçüncü uknum olan Ruh için de geçerlidir. Bu durumda kAdlmlerin sayısı artar. Halbuki teslisi oluşturan unsurlardan her birinin kAdlm olarak kabul edilmesi sonucu ulaşılan teaddüd-i kudema inancı tevhidi ortadan kaldırır. İşte bu endişe Mu'tezilîlerin Allah-sıfât ilişkisindeki hassasiyetlerini oluşturan temel hareket noktasını göstermekte olup onlara göre rakipleri, bir taraftan hıristiyanları reddederken bir taraftan da onların söylediklerini tekrar etmektedirler. Kendileri, böyle bir ithamla karşı karşıya kalmamak için, teaddüd-i kudema şüphesi uyandıracak her türlü düşünceden uzak durmaya gayret etmektedirler.

Kadı Abdülcebbâr Allah'ın sıfatlarına ilişkin kendi görüşlerini ortaya koymadan önce bu konuda daha önceden ortaya atılan görüşleri özetlemekte, Allah ile sıfatları arasındaki ilişkiyi ifade etmek üzere ileri sürülen teorileri tahlil ve tenkit etmektedir. Bu noktada belli başlı görüşler olarak şunları zikretmektedir:

a) Allah Teâlâ'nın, zatî sıfatlara kAdlm mânâlar olarak sahip olduğunu, dolayısıyla bu sıfatların hem zihinde hem de zihin dışında varlıklarının bulunduğunu söyleyenler. Bu görüşü Sıfatiyye'den 497 İbn Küllâb el-Basrî'nin kurucusu olduğu Küllâbiyye 498 ve Ehli Sünnet (Eşâriyye) savunmaktadır,

b) Allah Teala’nın sıfatlarının lizatihi olduğunu, yani zatıyla aynı olduğunu ve zatın dışında bir ayrı mânanın bulunmadığını, dolayısıyla zatî sıfatların, gerçekliği olamayan isimlerden ibaret olduğunu söyleyenler. Bu görüşü açık bir şekilde Ebû Ali el-Cübbâî savunmuştur, Ebû'l-Hüzeyl el-Allâf, Abbâd b. Süleyman ve İbrahim en-Nazzâm'ın görüşleri de sonuçta bu noktaya varır.

c) Sıfatların Allah Teâlâ'da, O'nun sahip olduğu hâl sebebiyle mevcut olduğunu savunanlar. Bu görüş Ebû Hâşim el-Cübbâî'ye ait olup “Ahval” denilen ve varlıkla yokluk, cevherle araz arasında yer alan üçüncü bir kavram türünün bulunduğu varsayımına dayanmaktadır. Ebû Hâşim'e göre bunlar sadece varlıkların tanınmasına ve başka varlıklardan ayırdedilmelerine yardımcı olan zihnî ve itibari durumlar olup hudûs ve kıdem gibi mânalar yüklenemez. Ayrıca kendi başına var olmayan bu tür hâller (ahval), Allah'ın zatına ilave edilmiş sıfatlar sayılmayacağı için, tevhîd ilkesine zarar vermez. öte yandan Allah'ın zatına bağlı olarak düşünüldükleri için ilâhî sıfatların reddedilmesi sonucunu doğurmaz. Süleyman b. Cerîr de buna yakın bir görüşü savunarak Allah Teâlâ'nın vücûd veya adem kavramları ile isimlendirilemeyen, hudûs ve kıdemle de nitelendirilemeyen sıfatlara sahip olduğunu söylemiştir.

d) Allah Teâlâ'nın, zatî sıfatlara sonradan oluşmuş (hadis) mânalar şeklinde sahip olduğunu örneğin Allah'ın sonradan olmuş bir kudretle kadir, ilimle âlim olduğu görüşünü savunanlar. Bu görüş gulat-ı Şia'dan Hişâm b. Hakem'e (ö. 179/795) aittir. 499

Vasıl b. Atâ, sıfatlarda kAdlm mânaların varlığını reddederek Allah Teâlâ'nın tek başına kAdlm olduğunu ve zatla beraber kAdlm olan kudret veya ilmin varlığını kabul etmenin teaddüd-i kudemaya götüreceğini söylemektedir. Benzer bir yaklaşımı sergileyen ünlü Mu'tezilî müfessir Zemahşerî (ö. 538/1144) “Allah'ta zattan ayrı mânaların mevcut olduğunun kabul edilmesini hıristiyanların uknumlarına benzetir ve onların da baba uknumu ile zatı, oğul uknumu ile ilmi ve ruhulkudüs uknumu ile hayatı kastettiklerini söyler, bu iddiaların Eş'ârîlerin söylediklerinden ne farkı vardır?” diye sorar. 500 Benzer bir görüşü farklı şekilde savunan İbrahim en-Nazzâm zatî sıfatların selbî mânalar ifade ettiğini ileri sürerek Allah'tan cehli red için ona alim, aczi nefy için kadir ve ölümü nefyetmek için de hay denildiğini söylemektedir. 501 Kadı Abdülcebbâr ise Allah Teâlâ'nın alim, kadir ve hay sıfatlarının zatının aynı olduğunu (lizatih) ve bu sıfatlara sahip olmak için zatından gayri bir şeye muhtaç olmadığını bildirmekte 502 O'nun ezelî olan ilme sahip olmaksızın alim, kudrete sahip olmaksızın kadir olamayacağını söyleyenlerin tevhîde aykırı hareket ettiklerini ileri sürmektedir. Bu görüşüne delil olarak Allah'ın “Evvel ve âhir” olduğunu 503 ve

Her ilim sahibinin üzerinde bir âlimin bulunduğunu.” 504 bildiren ayetlerle İslâm ümmetinin O'nun birliği üzerinde icmâ etmiş olmasını göstermekte; eğer Allah “İlim sahibi” olarak kabul edilecek olursa O'nun üzerinde de âlim birinin olması gerekir, demektedir. 505 Kadı Abdülcebbâr, Allah'a bir takım kAdlm mânaları sıfat olarak nisbet eden Sıfatiyye ve Ehl-i Sünnet'i eleştirirken de şöyle demektedir: Eğer Allah ilimle âlim olacak olsaydı, bu ilim ya bilinirdi ya da bilinmezdi. Bilinmemesi durumunda ispatı caiz olmazdı. Çünkü bilinmeyen bir şeyi ispata kalkışmak, beraberinde birçok problemi getirir. Bilinmesi durumunda ise ya mevcut ya da madum olurdu. Madum olması caiz olmadığına göre geriye mevcut olmak kalırdı. Bu da ya hadis ya da kAdlm olurdu. Halbuki bütün bunlar batıl olup geriye sadece Allah Teâlâ'nın zatıyla âlim olması kalmaktadır. 506 Kadı Abdülcebbâr, Ebû Hâşim el-Cübbâi’nin ahvâl teorisinden söz ederken de sözü edilen hâllerin kAdlm mânalarla bir tutulamayacağını savunarak şöyle demektedir: Mânaların aksine ahvâl diye isimlendirilen durumlar, bağımsız olarak değil, ancak zatla bilinirler. Zira eğer bağımsız olarak bilinebilselerdi, ayrı olarak tanımlanırlar ve farklı hâllerle başkalarından ayrılırlardı. Bu ise aklen imkânsız (muhal) olan teselsüle götürürdü. Demek ki mâna olarak vasfedilen sıfatlarla hâller aynı şeyler değildir. 507

Allah'ın sıfatlarının zatının aynı olduğunu belirten Kadı Abdülcebbâr, bunların sonradan olmaları düşünülemeyeceği gibi, zattan ayrı kAdlm mânalar olmalarının da düşünülemeyeceğini kaydetmektedir. Çünkü ona göre bunların sonradan olmaları durumunda, bir muhdis tarafından yaratılmış olmaları, kAdlm olmaları durumunda ise birden fazla kAdlmlerin (teaddüd-i kudemanın) söz konusu olması gerekir.

Allah Teâlâ'nın sıfatlarını zatî (subûtî) ve fiilî olmak üzere ikiye ayıran Kadı Abdülcebbâr, zatî sıfatların da zâtî-selbî, kadîm-hâdis, sıfât-ı hâliyye-iştikak yerine geçen sıfatlar şeklinde taksim edilebileceğini kaydetmektedir. 508 O, sıfatlar konusunda gayretinin büyük kısmını Allah Teala’nın sıfât-ı meânî ile tavsif edilmesinin caiz olmadığını ispata ve bu konuda karşılarında yer alanların ortaya koydukları aklî ve naklî delillerin çürütülmesine harcamaktadır. 509




Dostları ilə paylaş:
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə