İsmail arabaci kiMDİR


BİR BAŞKA ANLATIMLA ÇERKES SÜRGÜNÜ



Yüklə 2,91 Mb.
səhifə17/59
tarix30.12.2017
ölçüsü2,91 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   59

BİR BAŞKA ANLATIMLA ÇERKES SÜRGÜNÜ



Göç mü, yoksa sürgün mü?
Göç: Birey ve grupların ekonomik, sosyal, kültürel vb. nedenlerden dolayı bir yerden başka bir yere gitmeleridir. Çerkeslerin Kafkasya'dan Anadolu'ya gelişi bir sürgündür. Bu kütlesel nüfus hareketinin göç olarak isimlendirilmesi doğru değildir.
Çerkeslerin sürülme sebebi
Ekonomik, dini, siyasi ve kültürel nedenler yanında tarih boyunca en çok karşılaşılan sürgün nedeni savaşlar olmuştur. Kafkasya'dan Anadolu'ya kitleler halinde akan nüfus hareketinin de siyasi ve dini boyutu olmakla beraber en önemli nedeni iki yüzyıl devam eden Rus savaşlarının Çerkesler aleyhine yenilgilerle sonuçlanmasıdır.
Sürgün Yolu
1859-1864 yıllarında yurtlarından sürülen Çerkesler deniz yoluyla; Kafkasya'dan, Taman, Tuapse, Anapa, Tsemez, Soçi, Adler, Sohum, Poti, Batum vb limanlardan bindirilip Osmanlı Devleti'nin Trabzon, Samsun, Sinop, İstanbul, Varna, Burgaz ve Köstence limanlarında indiriliyordu. 1865-1866 sürgünü ile Osmanlı-Rus savaşından sonraki 1878 sürgün kara yoluyla gerçekleştirildi. Doğu yolundan genellikle Çeçen, Dağıstan, Osetin, Kabardey insanları göçürülmüştür. Daha sonraki sürgün de kara yoluyla yapılmıştır (Berzec, 1986: 114).
Sürgün yolunda çekilen çileler yolda ölenlerin feci durumları Trabzon'daki Rus Konsolosu’nun, sürgün işlerini yönetmekte olan General Katraçef'e yazdığı raporda şöyle anlatılır: ''Türkiye'ye gitmek üzere Batum'a 70.000 Çerkes geldi. Bunlardan ortalama olarak günde 7 kişi ölüyor. Trabzon'a çıkarılan 24.700 kişiden şimdiye kadar 19.000 kişi ölmüştür. Şimdi orada bulunan 63.900 kişiden her gün 180-250 kişi ölmektedir. Samsun çevresindeki 110.000 kişi arasında her gün ortalama 200 kişi can veriyor. Trabzon, Varna ve İstanbul'a götürülen 4650 kişiden de günde 40-60 kişinin öldüğünü haber aldım." İşte bu nedenle peş peşe sürüp gelen felaketlerin ve musibetlerin darbeleri altında inleyen ve eriyen bu kahraman ve faziletkar ulusun bedbaht bakiyesi de Dobruca, Bulgaristan, Sırbistan, Arnavutluk, Suriye, Irak gibi daima tehlikeye maruz bulunan ve daima emniyetsizliğin hükümran olduğu yerlere yerleştirilmiştir (Berkok, 1958: 529).
Çar’ın Kafkasya Naibi olarak atadığı kardeşi Grandük Mişel, 1864 Ağustos’unda Batı Kafkasya halkına şu duyuruyu bildirmiştir: ''Bir ay içinde Kafkasya terk etmezseniz, bütün nüfus savaş esiri olarak Rusya'nın değişik bölgelerine sürülecektir:" (Berkok, 526). İşte bu yüzden, esirliği ve boyundurukluğu en büyük şerefsizlik gören Çerkesler, güzel vatanlarını terk etmek zorunda kalmışlardır. Ünlü Rus şair Lermontof bu gerçeği bir şiirinde şöyle dile getirir: ''Bu insanlar yurtlarını ve babalarının mezarlarını neden terk ediyorlar? Düşman kuvvetinin zoru ile mi? Hayır! Düşman kuvvetlerinin beraberinde getirdiği esirlik zincirinin korkusuyla!" (Berkok, 524).
Rus yönetimi, bölgenin yerli nüfustan arındırılarak boşaltılması konusunda zorlayıcı önlemler alma yanında bir takım kolaylıklar da sağlıyordu. Rus ordusundan ayrılıp gelen ve Osmanlı ordusunda görev alan General Musa Kunduk(ov) Paşa bakınız ne itiraflarda bulunuyor: ''Çeçen reisleri uzun tartışmalardan sonra göçü kabul edip nasıl gerçekleşeceğini sordular. Ben de Gürcistan üzerinden kara yoluyla gideceğimizi ve Rus ordusunun da her türlü kolaylığı ve yardımı yapacağını söyledim... Rus Generali Loris'e gidip 50 bin dönüm kadar olan arazime karşılık 45 bin altın Ruble istedim. Hemen ödedi. Ancak göçmenlere harcanmak üzere ayrıca 10 bin altın Ruble daha istedim. Bunu az bularak 20 bin ödedi... Bu şekilde 25 Mayıs 1865'te, aralarında ailem ve akrabalarımın da bulunduğu 3 bin Çeçen aile ile birlikte göç ettik. Geride kalanların göçme görevini Çeçen bölgesi naibi reis Sa'dullah'a vermiştik." (Kundukov, 1978: 67-70).
Modern tarihin en büyük kitlesel nüfus hareketlerinden biri olan Çerkes sürgünü (Henze, 1986: 247) sırasında deniz gibi kan akıtıldı. Gemiye binmek için aç susuz kıyıda yağmur çamur içinde, ölüm iniltileriyle bekleşenler, yanaşan gemiye doluşup taşıma kapasitesinin çok üzerinde biniyorlardı. Gemiler de daha fazla para alabilmek için çok yolcu alıyor, bu yüzden fazla yol almadan batan gemilere sık rastlanıyordu. 1864 Mayıs’ında, Trabzon'daki Rus konsolosunun yazdığına göre 30 bin kişi açlık ve hastalıktan kırıldı. Gemilerde hastalık belirtisi gösteren olursa hemen denize atılırdı'. (Avksentev, 1984: 61-62). Üç milyon Kafkas insanını zorla yurdundan süren Rusya, bu mazlum ve kendi kaderiyle baş başa bırakılmış, unutulmuş ulus üzerindeki siyasi emellerine son vermiş değildi. Göçürülen Çerkeslerin karşılaştığı dayanılmaz zorluklara tanık olan bazı Ruslar bile vicdan azabı duyuyordu. Musa Kunduk Paşa’nın anılarına bir göz atalım: "... insanların perişanlığını hayretler içinde temaşa ettiğimi gören istasyon yetkilisi koşarak yanıma geldi ve gözleri yaşla dolarak dedi ki; 'Ekselans, dünyada bu acıklı manzarayı seyredip de kalbi burkulmayacak insan var mıdır? Allah'tan korkmak lazım. Bu topraklar onların yerleridir. Ne hakla onları bir bilinmezin içine sürüyoruz? Nereye gittiklerini sorduğumda, Osmanlı Devleti'ne diyorlar. Ama nasıl ve ne zaman? Onları neler bekliyor, belli değil. Bu konularda hiç bir bilgileri yok.' (Kundukov, 62-63).

Sürgün sürecinde geri dönme eğilimi
21 Mayıs 1864'te dört yüzyıllık Rus -Kafkas savaşının batı kesimde de yenilgiyle sonuçlanmasıyla başlayan büyük sürgün süreci uzun sürmemiştir. Osmanlı Devleti'nden dönüp gelen bazı insanların anlattıkları, Paç'e Beçmırza'nın şiirleri, açlık, hastalık ve ölüm haberleri getiren gözyaşı ve hasret dolu akraba mektupları özellikle Kabardey'den göçün devam etmesini engellemiştir. (Berzec, 134 )
Hüseyin Paşa Osmanlı Devleti'nin göçe hazırlıklı olmadığını, bu konuda Çerkesler için hiç bir şey hazırlanmadığını, bu göçmenlerin ilk büyük grubun durumunun ağıt yakılacak derecede perişan olduğunu belirterek ‘önemle rica ediyorum, sürgün sorununda acele etmeyelim’ demişti.
Sürgün büyük bir hızla devam ederken, bir taraftan da geri dönme eğilimleri baş göstermişti. Türkiye'deki Rus Elçisi İgnatiev'in 21 Şubat 1872 tarihinde Rus Dışişleri Bakanı'na yazdığı gizli bir yazıda, Türkiye'ye göçürülmüş 8500 Çerkes ailenin katlandıkları dayanılması zor-koşullardan şikayetle Kafkasya'ya geri dönmek istedikleri bildirilmiştir. (Berzec, 198). Bandırma çevresinde Yeni Sığırcı köyüne yerleştirilen 300 aileden 150'si, oradaki yaşama uyum sağlayamayıp anavatana dönmüştür.
1911'de Hac dönüşünde Şam valisi ile görüşen Canıko Bako; on bin Çerkes olduklarını, kendilerine hicret etmek istediklerini söyler, vali de memnuniyetle kabul eder. Canıko, Mehmet Hanaşe ile birlikte bir heyet halinde gelip daha önce iskân edilen köyleri gezer, perişan durumlarına tanık olur. Kendilerinin iskân edilmesi için belirlenen Kerk tepelerini gezerler. Bu kayalıkları beğenmeyip Ağustos 1911'de deniz yoluyla İstanbul üzerinden geri dönerler, hiç kimse de hicret etmez. (Berzec, 130)
1991'de kurulan Kafkas Halkları Konfederasyonu'nun (KHK) fahri başkanı Musa Şenıbe anlatıyor: "Annem anlatırdı; Dedem yolda (karşıdan gelen gemidekilerden) Türk'e gidenlerin hastalıktan kırıldığını öğrenince yanındakilerle birlikte denizin ortasından dönüp geri gelmiş.'' (Şenıbe, 1996).
Osmanlı Devleti'nin sürgün ve yerleştirme politikası
Osmanlı Devleti'nin Kafkasya ile ilk ilişkilerini kurduğu 17. Yüzyıldan beri kişisel göçler başlamıştı. Büyük göçten önce Osmanlı ordusunda görev almış yüzlerce subay ve bir bölümü vezirlik yapmış 300 paşa vardı. Osmanlı Devleti, Kafkasya'yı egemenliği altına almak için bu üst düzey bürokratlardan yararlanmıştır. Musa Kunduk Paşa şöyle anlatır: "Sadrazam ile görüştükten sonra Berzec Hüseyin Paşa’nın yanına gittim. Ubıh Ali Paşa da (Hafız Paşa’nın kardeşi) oradaydı. Bu iki kişi Çerkes göçmenlerinin durumlarını yakından izliyordu. Hüseyin Paşa, Osmanlı Devleti'nin göçe hazırlıklı olmadığını, bu konuda Çerkesler için hiç bir şey hazırlanmadığını, bu göçmenlerden ilk büyük grubun durumunun ağıt yakılacak derecede perişan olduğunu belirterek 'önemle rica ediyorum, göç konusunda acele etmeyelim' demişti.'' (Berkok, 517).
"Kuruluşundan beri iç problemlerini çözmede sürgün ve yerleştirme yöntemine sıkça başvuran Osmanlı Devleti, 9 Mayıs 1857'de göç kanununu çıkarmıştır. Göçenlerin mal, can ve özgürlükleri, diğer tüm hakları Sultan’ın garantisi altındaydı. Her tür vergiden muaf olarak arazi verilmesi vaat edilmişti. Anadolu'ya yerleşenler 12 yıl askerlikten muaf tutulmuştu. 1860 yılında iskân-ı Muhacirin Komisyonu kuruldu. Bunda ekonomik ve politik çıkarlar gözetilmişti. (Karpat'tan naklen Berzec, 47)
Rusya'nın iskâna müdahalesi
Binlerce yıllık öz yurdundan zulüm ve kanla sürdüğü milyonlarca insanı gittiği yerde de rahat bırakmayan Rusya, onların nerelere yerleştirileceğine de müdahale etmiştir. Rusya'nın 2 Mart 1878'de Osmanlı Devleti ile imzaladığı anlaşmada, Rus sınırına yakın yerlerde yerleştirilen Çerkeslerin iç bölgelere götürülmesi konusu üzerinde durulmuştur (Berzec, 126). Nitekim öyle de yapılmış, 150.000 Çerkes bu kez Rumeli'den Anadolu'ya göçürülmüştür.

Sürülen Çerkes sayısı
Büyük sürgünle ilgili resmi istatistik bilgilerinin tamamına sahip değiliz. Ancak muttali olunabilen Rus, İngiliz, Fransız ve Osmanlı kayıtlarında 700 binden 2 milyona kadar değişen rakamlar vardır. Osmanlı’daki nüfus hareketlerini inceleyen Obisni İrolitimo 1866'da göçmenlerin bir milyona ulaştığını belirtir (Nartların Sesi, 1980: 15).
Ancak; Kafkasya'da yaşanan iç sürgünler, Sibirya ve Orta Asya'ya sürülenleri, Balkanlardan Anadolu'ya, Bandırma çevresine Güneydoğuya göçürülenleri, Yahudi -Arap savaşında Golan Tepeleri bölgesinin işgali üzerine Kunaytıra'dan sürülenleri de hesaba kattığımızda, sözcüğün gerçek anlamıyla yurdundan sürülen Çerkes sayısı korkunç derecede fazladır.
Çerkes Muhacereti (Diasporası)
Çerkeslerin Kafkasya dışında en yoğun yaşadığı yerler, başta Türkiye olmak üzere, Suriye, Ürdün, Filistin, Mısır, Yugoslavya, bazı Avrupa ülkeleri ve Amerika gibi çok farklı ülkelerden oluşmaktadır. Varna'da halen dört Çerkes köyü vardır ve özel giysilerini ve dillerini korumaktadırlar. Trablusgarp'a (Libya) bir defa da 1000 aile gönderilmiş olduğu arşiv belgesi ile kesinleşmiştir. Irak, Endonezya gibi hiç tahmin edilmeyecek ülkelerde bile Çerkes varlığına rastlanmaktadır. 
Yazan: Fethi GÜNGÖR. Kafkas Vakfı Bülteni .Ocak 2002
BUGÜNKÜ ÇERKESYA
Kafkasya halkları, uzun mücadelelerine rağmen 19. yüzyılda yenilerek Çarlık Rusya'sının egemenliğine girdi. Bolşevik Devrimi'ni takiben Çarlık Rusya'sının dağılmasından sonra Kafkasya aydınları, 11 Mayıs 1918'de Birleşik Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti'ni ilan ettiler. Bu ilanı Osmanlı tanıdı. Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'nda yenilmesi ve Bolşeviklerin iç sorunlarını çözmesiyle Kafkasya'yı Kızıl Ordu yeniden işgal etti. Bolşevik işgalinden sonra, 1921'de Kafkasya'da "Dağlı Sovyet Özerk Cumhuriyeti" ve "Dağıstan Sovyet Özerk Cumhuriyeti" adıyla 2 özerk cumhuriyet oluşturulur. 1922'den itibaren Rus yöneticileri Dağlı Sovyet Özerk Cumhuriyeti'ni daha küçük özerk bölge ve cumhuriyetlere bölmeye başlarlar. Sonuçta Karaçay - Çerkes Özerk Bölgesi, Kabardey - Balkar Özerk Bölgesi, Adıge Özerk Bölgesi, Çeçen Özerk Bölgesi, Kuzey Osetya Özerk Bölgesi ve İnguş Özerk Bölgesi ortaya çıkar.1936'da Rusya bölgede yeni düzenlemeler yapar, 4 özerk cumhuriyet ve 3 özerk bölge oluşur. Bu durum SSCB'nin çöküşüne kadar sürer. SSCB'nin çöküş süreciyle birlikte bölgede yükselen etnik talepleri devralan Rusya Federasyonu, özerk yapıların yetkilerini genişleterek federe cumhuriyetlere dönüştürdü. 1992 Federasyon Anlaşması'nda, milli cumhuriyetler egemen devlet olarak tanımlandı.

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'ndeki Karaçaylarla Kabardey-Balkar Cumhuriyetindeki Balkarlar aynı dil, etnik köken, kültür ve tarihi paylaşan bir Türk boyudur. Karaçay Balkarlar aynı zamanda Alan adını kullanırlar. Çerkesler, Kabardeyler ve Adıgeler (diğer Adigeler)de aynı dil ve etnik kökeni paylaşırlar. Geleneksel böl-yönet stratejisi burada da başarıyla uygulanmıştır. Karaçaylar'la aynı dile, kökene sahip Balkarlar Çerkes boyu olan Kabardeylerle birlikte bir cumhuriyette birleştirilirken, Çerkeslerin bir kısmı Karaçaylarla birlikte diğer cumhuriyette birleştirilmiştir. Yani Moskova tarafından bu cumhuriyetlerin birbirlerini dengelemesi hesap edilmiştir. 1990'ların başında, bu cumhuriyetlerin her ikisinde de diğer etnik gruptan ayrılma talepleri ortaya çıktı. Çerkeslerden ayrı Karaçay Cumhuriyeti, Balkarlardan ayrı Kabardey Cumhuriyeti kurulmasına yönelik talepler bugüne kadar gerçekleşmedi. 1999 başkanlık seçimlerinde Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nde bir etnik gerilim yaşandı. Seçimleri kaybeden Çerkez aday S. Derev, Karaçay adayı V. Semyenov'un ezici çoğunlukla kazanması üzerine Çerkesler'in bu cumhuriyetten ayrılmaları yönünde kampanya başlattı, fakat başarılı olamadı.

Türk kökenli Balkarlar da, Karaçaylar gibi 1944'te Sibirya'ya sürülmüş, 1957'de de geri dönmüşlerdir. Geri geldiklerinde eski topraklarının tamamını alamadıklarını ve Kabardeylerce siyasi ve kültürel baskı altında tutulduklarını iddia eden Balkarlar, kurdukları 'Töre' adlı teşkilatla 'haklarını' alma mücadelesi vermektedirler. Bu arada, teşkilat mensupları Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'nden ayrılmak fikrini savunuyor. Balkarlar, baş şehir Nalçik'in yarısının ve ülkenin dağlık güney sınırlarının Balkar toprağı olduğunu savunuyor. Rusya içindeki Türk teşkilatları da Balkarlara siyasi destek veriyor. Fakat Cumhuriyetin 'güzellikle' ikiye bölünmesi pek mümkün görülmüyor. İki halkın da bu topraklardaki kökleri derin.


Adigey Özerk Cumhuriyeti

Başkent: Maykop

Yüzölçümü: 7.800 km2

Nüfus: 490.000

Adigey Cumhuriyeti, 27 Temmuz 1922'de "Adıge Çerkesleri Özerk Bölgesi" (oblast) adıyla kurulmuştur. Sonra, şimdiki adını almıştır. İlk kurulduğunda yüzölçümü 2.645 kmkare idi.İlk başkenti Rusların kurmuş olduğu Tohtomukay köyü idi. 1926'da 112.800 olan toplam nüfusun %45'i Adige (50 bin), %25,8'i de Rus (29 bin) idi. Daha sonra başkenti Krasnodar oldu. 1937'de Karsnodar Eyaleti (kray) kurulup, Krasnodar kenti eyalet merkezi olunca, Adige Özerk Bölgesi'nin merkezi Maykop'a taşınmıştır. 1991’de Sovyetler Birliği dağılınca, Rusya Federasyaonuna bağlı Özerk Cumhuriyet statüsüne çıkarılmıştır.

Başkent Maykop'tan kısaca bahsetmek gerekirse; Maykop'un, kent ilçelerini de kapsayan, özel bir yönetimi vardır. Maykop 1857'de, Şhaguaşe (Belaya) Irmağı'nın doğu yakasında Adigelerce kurulan bir mıyekuaga köyüdür. Daha sonra gelişmiş ve 1937'de Adıgey Özerk bölgesinin başkenti olmuştur. Nüfusu yaklaşık 150.000 olup Rus nüfus çoğunluktadır Maykop adı, Adıgece Mıyekhuape'den gelmektedir. Mıyekhuape ise Mı (=Yaban elması), -ye (=lık takısı), khuape (=köşe, diyar) anlamına gelmekte olup, Yaban elması ağaçları köşesi veya diyarı demektir. Gerçekten Maykop ormanları, doğal yabani elma ağaçlarıyla kaplıdır.

Adigey Cumhuriyeti'nin nüfusu, 490.000'dir. Bunun sadece 123.000'i (%25) Adıge, gerisi ise Rus (%68), Ukraynalı, Ermeni ,Tatar, vb.dir. Adıgey Cumhuriyeti'nde, toplam Adıge köyü sayısı 43'tür; ortalama köy nüfusu 1500-2000 dolayında değişmektedir. Adıgey Cumhuriyeti edebiyat dili Çemguy şivesidir. Adigey Çerkes nüfusunu, 1864 sürgününden sonra burada kalan Çemguy, Bjeduğ, Şapsığ, Natuhay, Abzeh ve Besleneylerin torunları oluşturmaktadır. Cumhuriyet dışında Tuapse’de yaşayan Şapsığların sayısı 10.000’dir. Çerkesler, nüfusça az olmalarına karşın ‘’denklik’’ yasası sayesinde cumhuriyet parlamentosunda milletvekili koltuklarının en az yarısını elde edip ve ağırlıklı olarak iktidarı ellerinde tutmaktadırlar. Bu durum son yıllarda, Adigey Slav birliğinin başını çektiği Rus milliyetçileriyle gerginlik nedeni olmuştur. Devlet başkanı olabilmek için Çerkesçe bilme şartı ve dışarıdan göçü önlemeye yönelik yasalar Moskova’nın baskısıyla değiştirilmiştir.

Oldukça gelişmiş endüstri ve tarımı vardır. Büyük miktarda petrol ve doğalgaz, altın ve gümüş rezervleri vardır.

Adıgey Cumhuriyeti turistler için yaratılmış yerlerdir. Kafkasın muhteşem dağları, Lago-Naki'nin en güzel çayırları, mağaraların çokluğu, karlı tepeler, geniş yamaçlar, yüzyıllık ormanlar, şelaleler ve dağ nehirleri, sessiz göller bunlar Adıgeyi gezdiğiniz zaman göreceğiniz güzelliklerden bir kaçıdır. Yumuşak iklimi, mineral suları, egzotik doğası ile tam bir dinlenme ve tedavi merkezidir. Çeyrek yüzyıldan beri Lagonaki kayak yapmak isteyen turistlerin uğrak yeri haline gelmiştir. Burada kar haziran ayına kadar kendini göstermektedir. Bu cumhuriyette bulunan at yolu Rusya'da bilinen en eski At yoludur. Bu yoldan yapacağınız gezi sizlere unutamayacağınız anlar yaşatır. Mağaralara geziler düzenlenmektedir. Maykop'da 125 tane maden ve mağara olduğu bilinmektedir.
Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyeti

Başkent: Çerkesk

Yüzölçümü: 14.100 km2

Nüfus: 435.700

Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti Rusya Federasyonu içinde, Stavropol krayında (bölge) bir yönetim birimi (oblast) iken, 1993'de özerkleşmiş bir federe cumhuriyet durumundadır. 1864'teki büyük sürgüne 1880'lere doğru artarak katılan bölge halkı Türkiye ve Suriye’ye yerleşmiştir. 1917 yılında yaşanan Bolşevik İhtilali'yle girişilen bağımsızlık hamleleri Karaçay-Çerkes bölgesinde Beyaz Ordu tarafından bastırıldı. Sonraki dönemde, Kızıl Ordu'nun egemenliği ele geçirmesiyle bölgede yaşayanlar Sovyetler Birliği yönetimine girmiş oldular. Halk, 1944 yılına kadar topraklarında özerk olarak yaşadı; ancak 2. dünya savaşından sonra 1944 yılında "Karaçaylar" kitle halinde Adıge ve Abhazlardan da bazı aileler Orta Asya'nın çeşitli bölgelerine ve Kazakistan'a sürüldüler.Bu ikinci sürgün sonrası nüfusta önemli bir kayıp oldu; neredeyse yarı yarıya azaldı. 1957'de sürgünden dönen halk, bölgeye yeniden yerleşmeye başladı. Bunun sonucunda Karaçay-Çerkes Özerk Yönetim Birimi kuruldu.

Bugün özerk cumhuriyetin nüfusunun % 42'si Ruslardan, % 33'ü Karaçaylardan, % 10'u Adıgelerden, % 6'sı Abazalardan, % 3'ü Nogaylardan oluşmaktadır.Bölgede küçük oranda Rum nüfusu da mevcuttur. Karaçay-Çerkes bölgesi, 1992 yılında federasyon anlaşması gereği cumhuriyet statüsüne yükseltilmiştir. Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'ndeki Adıgeler, Gitçe Zelençuk Irmağı vadisinde yer alan köylerde yaşamaktadırlar. Bu bölgedeki Adıgeler Kabardey ve Besleney kabilelerinden oluşmaktadırlar. Nüfusunu sayısal olarak 55.000'i Adıge kökenli (Kabardey, Besleney), 35.000'i Abaza (Abazin), 160.000'i Karaçay Türkü, 13.000'i Nogay Türkü ve geri kalanı ise Rus, Ukraynalı, Oset, Ermeni ve diğer halklardan oluşur. Ülkede 5 resmi dil mevcuttur: Rusça, Kabardeyce, Karaçayca, Abazaca ve Nogayca.

Ülke topraklarında yaşayan nüfusun %52’sini İslam dinine mensup olanlar oluşturur. Müslüman halk büyük oranda Sünni olup, Hanefi mezhebine bağlıdır.

Cumhuriyetin başkenti olan Çerkesk, Kuban Irmağı kenarında bir Rus köyü olarak Stanitsa Batalpaşinskaya (Battal Paşa Köyü) adıyla kurulmuştur. Köyün adı 1931'de değiştirilerek Çerkesk denmeye başlamıştır. Yaklaşık 120.000 nüfusu olan Çerkesk sanayi (gıda, metalurji ve kimya) ve kültür şehridir.

Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyeti, yeraltı kaynakları bakımından zengin sayılır. Özellikle kömür, bakır, çinko, mermer, çimento, uranyum ve altın maden yatakları vardır. Petrokimya, gıda, makine ve tekstil sanayii gelişmiş olup, mevcut sanayi tesislerinin %65'i başkent Çerkesk şehri çevresindedir.
Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyeti

Başkent: Nalçik

Yüzölçümü: 12.500 km2

Nüfus: 786.000

Kabardey-Balkar Özerk Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu'na bağlı federe cumhuriyetler arasında en yoğun Adıge (Çerkes) nüfusunu bulunduran cumhuriyettir. İlk olarak Sovyetler lideri Stalin döneminde, 16 Ocak 1922'de Kabardino-Balkarya vilayeti olarak kurulan birim, 5 Aralık 1936'da özerk cumhuriyet haline dönüştürüldü. 1942 Ağustosu'ndan itibaren Almanlar bölgeyi 6 aylık bir süre işgal ettiler. Bir yıl sonra bütün Balkarlar Türkleri Nazilerle işbirliği yaptığı gerekçesiyle Mart 1944'te Orta Asya'nın çeşitli bölgeleri ile özellikle Kazakistan civarına sürgün edildi. Balkar ibaresi cumhuriyetin ünvanından silindi ve 1957'de sürgün edilen halkların haklarının iadesine kadar değiştirilmedi.

Çerkesler, nüfusun %49'luk kısmını oluştururken, bu oran Ruslar için %31; Balkarlar için %10 ve diğer kavimler içinse %10'dur. Ayrıca 62.9 kişi/kilometrekare olan nüfus yoğunluğu Rusya ortalamasının yedi mislini bulan bir değerdir.

Başkent Nalçik'ten söz etmek gerekirse; Şehrin isminin çıkışı hakkında birçok öykü söylenile gelmiştir. Bu öykülerden en bilineni, şehrin etrafını çevreleyen dağlarla ilgili olandır: Topografik olarak şehrin etrafını çeviren dağ silsilesi nal şeklindedir ve yerel her iki dilde de (Kabardeyce ve Balkarca) Nalçik, "nal" anlamına gelmektedir. Bu nedenle de nal, şehrin amblemi haline gelmiştir. Cumhuriyetin başkenti olan Nalçik 1818 yılında Ruslar tarafından bir askeri kale olarak yerleşime açılmış, 1862 yılında büyük bir kasabaya dönüşmüş ve o yıllarda 2800 civarında insanın yaşadığı bir yerleşim birimi haline gelmiştir. 1917 Ekim devrimi ile Nalçik, merkezi bir yapı halini almaya başlamış, Ocak 1919'da Beyaz Ordu Nalçik'e girmişse de, Kızıl Ordu Mart 1920'de tekrar geri almıştır. 16 Nisan 1922'ye kadar Nalçik tam anlamıyla büyük bir yerleşim merkezi haline dönüşmüş ve Kabardey-Balkar'ın merkezi olmuştur. 12 Aralık 1936'da ise o zamanın Kabardey-Balkar Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin, bugünün Kabardey-Balkar Federe Cumhuriyeti'nin başkenti olmuştur. Toplam alanı 131 kilometrekare olan başkent, 1992 sayımına göre 280 bin nüfusa sahiptir. Şehrin ağaç ve yeşil alanları toplamı 991 hektardır.

Ülkede ulusal dil Adıge-Çerkes dilinin bir diyalekti olan Kabardeycedir. Kafkas dillerinin kuzeybatı gruplarından Abhaz-Adıge alt grubuna bağlıdır. Abhaz, Abzeh, Abazin vb. diyalektleriyle belli noktalarda ayrılan Kabardeyce, Kabardeyler Adıge kavminin bir alt boyu olduklarından Adiğebze (Adıge dili) olarak adlandırılır. Rusça ve Balkarca diğer resmi dillerdir. Kabardeyler ve Balkarlar Sünni Müslümandırlar.

Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'nde dağcılık ve kayakçılık turizmi gelişmiştir. Bu bakımdan tüm Kuzey Kafkasya'da en önemli turizm merkezleri burada kurulmuştur. Dağ turizminde turların başlangıç yeri Nalçik'tir. Buradan ırmak vadileri boyunca uzanan yollar izlenerek güneye, Ana Kafkaslara doğru gidilmektedir. Yollarda çok sayıda konaklama yerleri, özellikle Elbrus (Oşhamahue) önlerindeki vadilerde turistik otel, motel ve kampingler bulunmaktadır.

Finans ve hammaddeler dahilinde cumhuriyet ekonomisi demirsiz cevherler, petrol, doğalgaz, çeşitli madeni ve kimyasal materyaller, çeşitli mineral ve taze su kaynakları, değerli inşaat hammaddeleri sanayii üzerine temellenmiştir. Şu anda 40'tan fazla mineral depoziti işletilmekte olup, mineral kaynaklarına biçilen değer 12.000 metreküp'ten fazladır. Kabardey-Balkar'ın kesinlikle branşında eşsiz bir yere sahip olan bir depoziti vardır: Tırnauz tungsten-molibden kompleksi (ünlü bir stratejik hammadde sağlayıcısı), dünyanın en zengin tungsten ve molibden cevheri depozitlerini işletmek üzere çalışmaktadır. Kuzey Kafkasya'da tüketilen elektrik enerjisinin %90'ını karşılayan Kabardey-Balkar'ın başlıca kaynakları Molibden ve Tungsten depozitleri ve bunları işleyen fabrikalar, makine imalatı ve kimya endüstrisi, inşaat malzemeleri imalatı, kereste, gıda ve diğer hafif endüstrilerdir.Tarım alanında ise tahıl ziraati (buğday ve mısır) meyve yetiştirme ve bağcılık, koyun, domuz ve at çiftçiliği, arıcılık ve ipekböcekçiliğidir.

Cumhuriyetin doğal, iklimsel ve demografik koşulları, oldukça hızlı gelişmekte olan ekonominin taleplerini karşılayan başlıca unsurlardır. Endüstri Kabardey-Balkar'da bugün gayri-safi milli hasılanın yarısını sağlayarak liderliği elinde bulundurmaktadır.
Kaynak: ATLAS aylık coğrafya ve keşif dergisi. Mart 2003. Sayı 120

TÜRKİYE’DEKİ ÇERKESLER
Çerkes topraklarının işgali, 1856 Kırım savaşından galip çıkan Rus ordusunun yıldırıcı baskınları ve İmam Şamil’in Mürid hareketinin 1859 yılında başarısızlığa uğraması sonucunda gerçekleşti. Böylece Ruslar bütün güçlerini Çerkeslerin üzerine sürdüler. O yıllarda başlayan göç, dalgalar halinde kara ve deniz yoluyla Osmanlı topraklarına aktı. Gelenler Anadolu’ya, Balkanlara ve bugünkü Suriye, Ürdün ve İsrail topraklarına yerleştirildi. Çerkeslerin başlangıçta yoğun olarak iskan edildikleri üç kuşak vardı: Balkanlar, Samsun-Reyhanlı (Hatay) hattı ve Suriye-Ürdün hattı. Çerkesler öncelikli olarak Balkanlarda Köstence, Varna, Sofya, Priştine, Kosova ve Plevne dolaylarına yerleştirildiler. 93 harbinden sonra bu kez Balkanlardan Güney Marmara ve Golan Tepelerine yerleştirildiler.

Çerkeslerin Osmanlı tarafından Ortadoğuya yerleştirilmeleri ise Rumeli ve Anadolu’da iskan bölgelerinin kalmamasından kaynaklanmıştı. Bölgedeki ilk Çerkes yerleşimi 1871 yılanda Halep ve Şam dolaylarında idi. Daha sonra gelenler Golan Tepeleri ve Amman civarına yerleştirildi. 1878 sonrasında iki büyük göç dalgası daha yaşandı. Bunlardan ilki gemilerle önce Karadeniz limanlarına ve sonra yaya olarak Kayseri-Uzunyayla’dan Suriye’ye doğru gerçekleşti. İkinci grup göçmen ise bu kez Balkanlarda yaşanan savaşlar nedeniyle Rumeli’den geldi. Bugün kesin rakamlar bilinmemekle beraber Ürdün’de 60.000 ,Suriye’de 40.000 ve İsrail’de ise 3.000 kadar Çerkes ve Abaza bulunduğu tahmin edilmektedir.

Anayurtlarından koparılan Çerkeslerin çok büyük bir kısmı Anadolu’ya aktı. Burada zorunlu bir iskan politikasına tabi tutulmuşlardı. Samsun’da başlayıp Çorum, Tokat, Amasya, Ankara, Kayseri ve Maraş’a ve buradan geçerek güneyde Hatay-Reyhanlı’ya kadar uzanan bölgeye ve ayrıca Batı Anadolu’da Adapazarı, İzmit, Biga, Balıkesir, Bursa, Bozüyük ve Eskişehir ile Güneydoğu Anadolu’da bazı bölgelere yerleştirildiler. 1864 yılından itibaren Anadolu’ya göç eden Çerkesler, bu yeni toprakları vatanları gibi benimsediler.

Çerkesya’yı 1830’larda dolaşan İngiliz gezgin J.Bell, resmini yaptığı Şapsığ lideri Hacı Kızbeç’i ‘’Çerkes Aslanı’’ diye adlandırmıştı.Hacı Kızbeç, etrafına topladığı binlerce savaşçıyla, Rus hatlarına düzenlediği baskınlarla, ileri yaşlarında bile halkına önderlik etti. Bağımsızlık savaşının örgütlenmesinde önemli rol oynayan Ubıh lideri Hacı Degumuko Berzeg, Çerkes milli meclisinin en aktif üyesiydi.15.000 kişilik birliğiyle Karadeniz kıyısındaki Rus kalelerine sürekli saldırılar düzenledi, bazılarını ele geçirdi. Ruslar tarafından başına bin ruble ödül konmuştu. Kafkas-Rus savaşının ünlü Ubıh lideri Giranduk Berzeg, Karadeniz kıyısındaki Rus garnizonlarına aman vermedi. Amcası Hacı Degumuko Berzeg’den aldığı liderliği 1860’da Soçi’deki Çerkes milli meclisine devretti. Sürgünde halkıyla birlikte Balıkesir Manyas Yeniköy’e yerleşti. 93 harbinde oğlu İslam beyi kaybettiği Plevne’de Osmanlı ordusunun 5.000 kişilik gönüllü Çerkes süvari birliğine önderlik etti. Osmanlı için yeni bir asker kaynağı olan Çerkesler, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşında Türk orduları içinde yer aldılar. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş aşamasında ise Çerkesler bazen haksız ithamlara maruz kaldılar. Örneğin, Çerkes Ethem isyanından sonra Bandırma ve Manyas yöresindeki Çerkeslere kötü gözle bakılmış ve ilk fırsatta İsmet İnönü hükümeti tarafından trenlere bindirilmiş ve Doğu Anadolu’ya sürülmek istenmişler fakat o sırada Başbakanın değişmesi ve Rauf Orbay’ın Başbakan olması sonucunda trenler Orta Anadolu’dan geri döndürülmüş ve köylerine geri dönmüşlerdir.

Türkiye’deki Çerkesler, Kafkasya’da yaşayan soydaşlarından 3 katı daha fazla oranda bulunmaktadır. Çerkesler tarafından, Abazaların dinsel açıdan en hoşgörülü grup, Ubıhların konuşmayı en iyi bilen grup, Abzehlerin Allah’a bağlı en dindar grup, Şapsığların en sert mizaçlı grup, Kabardeylerin ise kültürlerine en çok bağlı grup olduğu belirtilmektedir. Karadeniz kıyı boyunda yaşayan Ubıhlar tarih boyunca Rumlar, Yahudiler, Türkler ve Ruslarla ticari ilişkiler geliştirmişler ve dışarıya açık bir tutum sergilemişler. Bu nedenle diğer gruplarla dil düzeyinde iyi ilişkiler geliştirmeleri daha kolay anlaşılabilir. Abzehler, yine kıyı boyunda yaşadıkları ve Osmanlı’yla daha yakın ilişki içinde olduklarından dini kurallara daha sıkıca sarılmışlar. Şapsığlar ise yine kıyı boyu dağlık bölgelerde yaşadıkları ve daha kapalı bir toplumsal yapı sergiledikleri için diğer gruplara göre daha ayrık dururlar. Zengin topraklarda yaşayan Abazalar dinsel ayrılıkları problem etmedikleri gibi aynı ailede Hristiyan ve Müslümanların bir aradalığı mümkün olabilmiştir. Türkiye’deki Kabardeylarin Çerkes kültürünü değiştirmeden koruyabilen grup olma nedeni ise, belki de Kuzey Kafkasya’dan savaşların ardından topluca Uzunyayla’ya (Kayseri Pınarbaşı, Sivas’ın güneyi ve Maraş’ın Kuzeyi) göç etmelerine ve bu bölgedeki çoğunluk grubunu oluşturmalarına bağlamak gerekir. Uzunyayla, Çerkes geleneklerinin önemli bir değişime uğramadan yaşatıldığı bölgelerden biri ve 1860’lı yıllardan bu yana Kabardeylerin toplu olarak yerleştikleri ve yaşadıkları bir bölge. Bu nedenle Kayseri, Sivas ve Maraş illerinde ve köylerinde Çerkes kültürünün kaybolması, ‘’habze’’nin (örf, adet, gelenek ve görenek) etkisini yitirmesi, düğün ve cenazelerin geleneklere uygun bir şekilde düzenlenmemesi, dilin unutulması gibi sorunların pek yaşanmadığı bir bölge. Anavatandan getirilen bu farklılıkları belirleyen bir diğer unsur da Ubıh, Abzeh ve Şapsığ gibi kıyı boyunda yaşayan grupların feodal düzende yaşamayıp, dış dünya ile daha yakın ilişki içinde olmaları ve diğer grupların ise, feodal düzende yaşayıp, kendi içine kapalı bir toplumsal yapı geliştirmiş olmalarıdır.

Türkiye’de ezici çoğunluğu Çerkes olmak üzere 2.000.000’u aşkın Kafkas asıllı nüfus yaşamaktadır. Türkiye'de 40 ilde 876 Çerkez köyü bulunmaktadır. Fakat bugün Çerkezlerin çoğu İstanbul'da ve diğer büyük şehirlerde yaşıyor. Çerkeslerin yaşadıkları illere göre köylerinin sayısı şöyledir:


Adana 21, Adıyaman 2, Afyon 11, Amasya 21, Ankara 12, Antalya 2, Aydın 17, Balıkesir 99, Bilecik 21, Bingöl 6, Bitlis 7, Düzce 77, Burdur 2, Bursa 33, Çanakkale 16, Çorum 43, Denizli 3, Eskişehir 38, Gümüşhane 4, Hatay 5, İstanbul 7, İzmir 6, Kars 2, Kayseri 4, Kocaeli 10, Konya 13, Kütahya 6, Malatya 2, Manisa 6, Kahramanmaraş 26, Mardin 1, Muğla 1, Niğde 2, Sakarya 76, Samsun 104, Sinop 37, Sivas 40, Tokat 70, Yozgat 22, Zonguldak 1.
Türkiye'nin ünlü Çerkesleri
TSK'nın komuta kademelerinde, MİT'te, emniyette, siyasette, bürokraside görev alan çok sayıda Çerkes bulunmaktadır. Devlet Bakanı Abdüllatif Şener, MİT Müsteşarı Şenkal Atasagun, Zekeriya Temizel, Önder Sav, Sabri Tekir, Beşiktaş Onursal Başkanı Süleyman Seba, gazeteciler Taha Akyol, İsmet Berkan, Hasan Cemal, Hıncal Uluç, Şansal Büyüka, Ahmet Tezcan, Fuat Uğur, komutanlardan Doğan Güreş, Edip Başer, Tahsin Betir, Çetin Doğan, sanatçılardan Türkan Şoray, Mehmet Aslantuğ, Arzum Onan, Rutkay Aziz, Müşerref Akay, Güven Kıraç, Kandemir Konduk, Çetin Öner, Cem Özer, Asmalı Konak dizisinin senaristi Meral Okay, mankenlerden Deniz Akkaya, Özlem Yıldız, sunucular Halit Kıvanç, Orhan Boran, sporculardan Aykut Kocaman, Rıza Çalımbay, Mehmet Okur, Prof. Dr. Doğan Kuban, Prof. Dr. Anıl Çeçen, yazar Ayla Kutlu, Ahmet Ümit, Osman Sınav, Aytunç Altındal, Türkiye’deki tanınmış Çerkes’lerdendir.

Kaynak: ATLAS aylık coğrafya ve keşif dergisi. Mart 2003. Sayı 120





Dostları ilə paylaş:
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   59


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə