Iv kurs t ələbəsi



Yüklə 145,52 Kb.

tarix02.01.2018
ölçüsü145,52 Kb.


195 

 

Daşqın MƏHƏMMƏDLİ 



Bakı Dövlət Universiteti, Kitabxanaçılıq-İnformasiya fakültəsinin 

IV kurs t

ələbəsi 

 

M

İRZƏ KAZIM BƏYİN  KİTAB, KİTABXANA İŞİ, 

K

İTABXANAŞÜNASLIQ VƏ BİBLİOQRAFİYA SAHƏLƏRİNDƏ 

ELM

İ-NƏZƏRİ VƏ TƏCRÜBİ  FƏALİYYƏTİ 

 

Açar zözl



ər:  Mirzə  Kazım  Bəy,  kitab,  kitabxanaşünaslıq,  şəxsi kitabxana, 

biblioqrafiya, kitabxana 

işi 

Ключевые слова: Мирза Kазым  Бек, книги, библиотековедения, личная 

библиотека, библиография, библиотеочная работа. 

Key words:  Mirza Kazim Bey, book, librarianship, personal library, 

bibliography, library work. 

 

“Şərq öyrənildilkcə  Mirzə  Kazım  Bəyin  adı        həmişə 



minn

ətdarlıqla yad ediləcəkdir”. 

                                                                                                             

İ. Berezin 

 

Dünyanın  ən qədim  xalqlarından  biri  olan  Azərbaycan  xalqı  öz  dahi 



şəxsiyyətləri, görkəmli xadimləri ilə  tarixi  inkişafın  bütün  mərhələlərində 

b

əşər elminə, mədəniyyətinə, incəsənitinə,  ədəbiyyatına,  fəlsəfəsinə  və  s. 



misilsiz töhf

ələr  vermiş,  ümumbəşəri  sivilizasiyanın  tərəqqisində  yaxından 

iştirak  edərək onu daha da zənginləşdirmiş  və  bu  sivilizasiyanın  ayrılmaz 

t

ərkib hissəsinə çevrilmişdir. 



Az

ərbaycan  xalqının  XIX  əsrdə  bəşəriyyətə  bəxş  etdiyi nadir 

şəxsiyyətlərdən biri də  Mirzə  Kazım  Bəydir. Mirzə  Kazım  bəy Azərbaycan 

elmin


ə  dünya  şöhrəti  qazandırmış,  bəşər  elminin  inkişafında  müstəsna rol 

oynamış, zəngin elmi qüdrətə, ensiklopedik biliyə malik olmuşdur. Görkəmli 

müt

əfəkkir, xalqımızın fəxri, fövqəl zəka və istedad sahibi olan Mirzə Kazım 



B

əy  şərqşünaslıq,  ədəbiyyat, dil, fəlsəfə,  tarix,  hüquq,  dinşünaslıq,  etika, 

etimologiya, etnoqrafiya, pedaqogika, 

ədəbi tənqidlə əlaqədar dünya elmi üçün 

bu gün d

ə  böyük  əhəmiyyət kəsb edən, nadir mənbələrdən hesab olunan bir 

sıra fundamental əsərlər yazmış,    bir çox dünya dillərinin kamil bilicisi omuş, 

eyni zamanda görk

əmli elm və təhsil təşkilatçısı  kimi böyük şöhrət tapmışdır. 

Dahi müt


əfəkkir böyük maarifpərvər kimi, həmçinin, bütün dövrlərdə 

elm


in,  informasiyanın,  mədəniyyətin, təhsilin, tərbiyənin  inkişafında  və 

t

ərəqqisində  böyük rol oynayan, əsas məqsədi cəmiyyətin intellektual və 



m

ənəvi  potensialının  inkişafına  xidmət etmək olan kitabxanalara, kitabxana 

işinin  inkişafına,  kitabçılıq  işinin  genişləndirilməsinə  xüsusi  əhəmiyyət 



196 

 

vermiş,  kitabxanaşünaslıq  və  biblioqrafiyanın  nəzəri və  təcrübi məsələlərinə 



dair qiym

ətli fikirlər söyləmiş, xeyli hərtərəfli əhəmiyyət kəsb edən müddəalar 

ir

əli  sürmüş,  adı  çəkilən sahələrin elmi əsaslarla  inkişafı  üçün  diqqətəlayiq 



işlər görmüşdür. Onun görüşlərində, tövsiyələrində bu gün də təqdir olunması 

z

əruri  sayılan,  bu  sahənin mütəxəssisləri tərəfindən istifadə  edilməsi vacib 



olan fikirl

ər çoxdur (1,s.314). 

O, 1802-ci il iyunun 22-d

ə  də  Rəştdə  dünyaya gəlmiş,  8  yaşından 

D

ərbənd şəhərində yaşamışdır. Atası Hacı Qasım mükəmməl dini təhsil almış, 



D

ərbəndin  şeyxülislamı  rütbəsinə  qədər yüksəlmişdir.  O,  oğlunun  təhsilinə 

böyük diqq

ət yetirir, onu gələcəkdə  öz yerində -  Dərbənd  şeyxülislamı  kimi 

görm

ək istəyirdi. İlk təhsilini Dərbənd mollasının yanında alan Mirzə Kazım 



B

əy  sonrakı  təhsilini görkəmli ruhanilərin  yanında  davam  etdirmişdir. 

əllimlərin səyi hədər getməmiş, artıq 12 yaşında ana dili ilə yanaşı ərəb və 



fars dill

ərinə  də  mükəmməl yiyələnmişdir.  1819-cu ildə  Mirzə  Kazım  Bəy 

“Ərəb dili qrammatikası təcrübəsi” adlı ilk elmi işini yazmış, 1820-ci ildə isə 

ərəb və fars dillərində lüğət tərtib etmişdir (5, s.43). 

1820-ci ild

ə  atası  Dərbənddən Həştərxana sürgün edilərkən onunla 

getmiş,  orada  ingilis,  fransız,  alman  və  b. dilləri öyrənmişdi.  Bu  görkəmli 

insan az bir müdd

ət ərzində elmi ictimaiyyət tərəfindən tanınmış, 1826-cı ildə 

Kazan Universitetind

ə  İran  ədəbiyyatından  dərs deməyə  dəvət  edilmişdi. 

Burada d


ərs dediyi  müddətdə  qısa  zaman  içərisində  professor və  fakültə 

dekanı vəzifələrinə seçilir. O, dərs deməklə yanaşı, burada fars-ərəb-türk-rus 

lüğətinin hazırlanmasına da rəhbərlik edirdi. 

Mirz


ə Kazım bəyin görkəmli rus alimi, Kazan Universitetinin rektoru 

L.İ.  Lobaçevski  ilə  dostluğu  ona  universitetin  elmi  və  ictimai həyatında 

yaxından  iştirak  etmək  imkanı  yaratmışdı.  L.İ.  Lobaçevskinin  elmi 

f

əaliyyətində  Şərqin riyaziyyat alimlərinin əsərləri mühüm rol oynamışdı. Rus 



alimi bu 

əsərlərlə  Mirzə  Kazım  Bəyin  Şərq dillərindən etdiyi tərcümələr 

vasit

əsilə tanış olurdu. Mirzə Kazım Bəy böyük Azərbaycan alimi Nəsirəddin 



Tusinin riyaziyyata dair 

əsərlərini Lobaçevskinin istifadəsi üçün tərcümə 

etmişdi( 4, s.102). Burada çalışdığı illərdə Mirzə Kazım Bəy ona dünya şöhrəti 

qazandıran  “Əssəbüş-Səyyar”,  “Uyğurlar  haqqında  tədqiqat”,  “Quranın  bəzi 

sur

ələrinin  şərhi”,  “Firdovsi  yaradıcılığı  üzrə  Şərq  mifologiyası”  və  s. 



əsərlərini  yazmışdır.  Bu  tədqiqatların  demək  olar  ki,  hamısı  dərhal Avropa 

dill


ərində çapdan çıxmış, dünya  miqyasında geniş əks-səda doğurmuşdur (4, 

s.102). 


 Mirz

ə Kazım Bəy Şərq mədəniyyətini dərindən bilməklə yanaşı həm 

d

ə,  onun  ehtiraslı  pərəstişkarı  və  alovlu təbliğatçısı  idi.  Asiyanın  qədim 



tarixini böyük iftixar hissi il

ə vərəqləyən Mirzə Kazım bəy onu “bəşər nəslinin 

ilk  beşiyi”   sayır,  əzəmətliŞərq abidələrinin hər  bir  insan övladının  qəlbində 

qürur hissi doğurduğunu dönə-dönə qeyd edirdi. 




197 

 

O,Az



ərbaycandan uzaqlarda yaşasa da, doğma vətəni ilə əlaqəsini heç 

vaxt  üzmür,sıx  əlaqə  saxlayırdı.  Doğma  Azərbaycan dilinin tədqiqində, 

öyr

ənilməsində, elmi qrammatikasının  yaradılmasında  Kazım  Bəyin  əvəzsiz 



xidm

ətləri olmuşdu. Onun yazmış olduğu “Azərbaycan dilinin qrammatikası” 

əsəri 1839 və  1840-cı  illərdə  iki dəfə  nəşr  edilmiş,  Azərbaycan dilini 

öyr


ənənlərə, təbliğ  edənlərə  böyük hədiyyə  olmuşdu.  Böyük  alimin  

Az

ərbaycan dilinin ilk  elmi qrammatikasını tərtib etməsi, onu nəşr etdirməsi, 



xarici dill

ərə tərcümə etməsi və daim onu təbliğ etməsi onun Vətən qarşısında 

göst

ərdiyi çox böyük xidmət idi (2. s.87). 



1845-ci ild

ən sonra o, öz ömrünü Peterberq Universiteti ilə bağlamış, 

m

əhz  burada  dünya  şöhrəti  qazanmış,  rus  şərqşünaslıq  elminin  əsasını 



qoymuş,  rus  şərqşünaslarının    böyük  bir  nəslinin  yetişdirilməsində  yaxından 

iştirak etmişdi. Akademik V.V. Bartold göstərirdi ki, Mirzə Kazım Bəy və O.İ. 

Senkovski öz mühazir

ələri ilə rus şərqşünslığını yaratmışlar (5, s.42). 

O dövrün görk

əmli rus mütəfəkkirləri ilə tanışlığı, onlarla ünsiyyətdə 

olması,  Mirzə  Kazım  Bəyin  yaradıcılığına  təsir etdiyi kimi, Mirzə  Kazım 

B

əyin də  onların  həyatında,  xüsusilə,  Şərq  ədəbiyyatı  ilə  tanışlığında,  Şərq 



dill

ərinin öyrənilməsində  böyük köməyi olmuşdu. Onun L. N. Tolstoya və N. 

Q.  Çernişevskiyə  Şərq dillərini öyrətməsi dediklərimizi bir daha təsdiq edir 

(4.s.122). 

Böyük iftixar  hissi il

ə  deyə  bilərik ki, Mirzə  Mazım  Bəyin  Şərqin 

böyük dahil

ərinin,  Şərq  ədəbiyyatının  və  tarixinin Rusiyada öyrənilməsində, 

yayılmasında və təbliğində çox böyük xidmətləri olmuşdur. Mirzə Kazım Bəy 

müs


əlman hüququnun Rusiyada ilk tədqiqatçısı,  Azərbaycan dilinin ilk elmi 

qrammatikasının 

yaradıcısı, 

Dağıstanda 

Şamil 

hərəkatının 



ilk 

t

ədqiqatçılarından  biri,  Sədinin “Gülüstan” əsərinin rus dilinə  ilk 



t

ərcüməçisidir. O, Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində  də  mühüm  işlər 

görmüşdü. “Dərbəndnamə”ni ingilis dilinə tərcümə və şərhlə nəşr etdirmişdi. 

H

əmçinin özünün yazdığı “Azərbaycan dilinin qrammatikası” nı alman dilinə 



t

ərcümə etmişdi.  Mirzə Kazım Bəyin yazmış olduğu 40-dan artıq elmi əsərin 

əksəriyyəti ingilis, fransız, alman və başqa dillərə tərcümə edilmişdir (4, s.50). 

Doğma  Azərbaycan  torpağının  şərəfini yüksəklərə  qaldırmış  Mirzə 

kazım Bəy  sağlığında ümumdünya şöhrəti qazanan, əsərləri müxtəlif dillərdə, 

müxt


əlif xalqlar tərəfindən maraqla oxunan və  yüksək qiymətləndirilən 

xoşbəxt adamlardan biri idi. Hələ 1835-ci ildə Rusiya Elmlər akademiyası 35 

yaşlı  alimi  öz  müxbir  üzvü  seçmişdi.  M.  Kazım  Bəy həmçinin, Amerika, 

Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya, Danimarka v

ə  başqa  ölkələrin elmlər 

akademiyalarının  elmi  cəmiyyətlərinin həqiqi və  müxbir üzvü idi. Rus 

şərqşünaslıq elmini zənginləşdirən əsərlərinə görə O, 3dəfə yüksək Demidov 

mükafatına layiq görülmüşdür (1, s.281). 




198 

 

Mirz



ə Kazım Bəy 1870- ci ildə Peterburqda vəfat etmişdir. Akademik 

İ.N.  Borcinin  onun  haqda  yazdığı  nekroloqda  deyilir:    “Nə  qədər  ki,  Şərq 

haqqında  məlumatlar  işlənəcək-bu  iş  heç  vaxt  dayandırılmayacaqdır-Kazım 

B

əyin adı şöhrətlə çəkiləcəkdir” (4, s.29). 



Böyük uzaqgör

ənliklə  deyilmiş  bu  sözlər onun ölümündən keçən 

yüzillikl

ərdə  özünü tamamilə  təsdiq  etmiş,  Mirzə  Kazım  Bəyin  şan-şöhrəti 

daha  da  artmış,  gələn nəsillər onu böyük hörmətlə  yad  etmiş,  əsərlərindən 

faydalanmışlar. 

Öz z

əmanəsinin böyük dahilərindən biri olan  Mirzə  Kazım  Bəyin 



olduqca  coşğun  keçən həyatı  həmişə  kitabla,  kitabxanalarla  bağlı  olmuş,  O, 

s

əriştəli bibliofil kimi öz dövründə məşhurlaşmışdır. Hələ uşaq ikən atasının 



şəxsi kitabxanasında  olan  qiymətli  Şərq  əlyazmalarını  çox  həvəslə  mütaliə 

ed

ən Kazım Bəy zaman keçdikcə bu kitabxana ilə kifayətlənməmiş, o dövrdə 



D

ərbənddə, sonra isə  Həştərxanda ictimai kitabxanalardan və  digər kitab 

kolleksiyalarından geniş surətdə istifadə etməyə başlamışdı (3, s.58). 

Öz  uşaqlıq  illərindən bəhs edən    M.Kazım  Bəy  sonralar  yazırdı  ki, 

m

ənin  14  yaşım  olanda  kitab  oxumaq  işinə  ciddi  girişmişdim.  Dərbənd 



şəhərində-kitab mütaliəsinə  xüsusi diqqət yetirən  şəhərin gəncləri dərnəkdə 

“D

ərbəndnamə” əsərinin kütləvi oxusunu təşkil edirdilər. Elə olurdu ki, belə 



oxular günl

ərlə  davam edirdi. Oxunan mətnlərin təhlili belə  oxuların 

əhəmiyyətini  xeyli  artırırdı.  Daha  sonra  O,  “Dərbəndnamə”  əsərinin üzünü 

köçürm


əmiş, məcburiyyət qarşısında Dərbəndi tərk etdiyindən təəssüfləndiyini 

bildirmişdi.  Elmi-tədqiqat və  pedaqoji  işdə  mütaliənin  əhəmiyyətini yüksək 

qiym

ətləndirən  M. Kazım Bəy həmişə deyirdi ki, mən zaman keçdikcə elmi 



bilikl

ərə yiyələnməkdə  mütaliənin çox böyük vasitə olduğunu dərk etdim və 

bütün ömrüm boyu mütali

ə etməkdən zövq aldım (1, s.311). 

Mütali

əyə böyük üstünlük verən M. Kazım Bəy kitab toplamağa, şəxsi 



kitabxana yaratmağa da çox erkən yaşlarından başlamışdır. Atasının qiymətli 

kitabları qoruyub saxlamaq, şəxsi kitabxana yaratmaq təşəbbüsü onun gözləri 

qabağında  baş  verdiyindən,  o,  özünün  şəxsi  kitabxanasını  yaratmaqda  bu 

t

əcrübədən bəhrələnmişdi.  Onun  şəxsi  kitabxanası  Kazan  Universitetində 



əllimliyə  başladıqdan  sonra  formalaşmağa  başladı.  Gənc ali məktəb 

əllimi  Kazım  Bəy məhz Kazan Universitetində  Şərqşünaslıqdan  dərs 



dem

əyə  başladıqdan  sonra  Universitet  kitabxanasıda  Şərqə  aid  ədəbiyyatın 

artmasını tezliklə hiss etdi və şərqşünaslığa: Şərq dillərinə, Şərq ədəbiyyatına, 

Şərq tarixinə,  Şərq  iqtisadiyyatına  və  s.  aid  kitabları  toplamağa  başladı.  O, 

h

əmçinin    Kazan  Universitetinin  kitabxanasında  Şərqşünaslıq  fondunun 



yaradılmasına  və  daha da təkmilləşməsinə  xüsusi diqqət yetirirdi. Kazan 

Universitetinin kitabxanası M. Kazım Bəyin məsləhətinə müvafiq kitab seçib 

almaq işinə xüsusi diqqət yetirir, onunla əlaqə saxlayırdı. M.Kazım Bəy Kazan 

şəhərində böyük şərqşünas- alim, Şərq dillərinin, Şərq ədəbiyyatının görkəmli 




199 

 

t



ədqiqatçısı  kimi  formalaşmış,  bütün  dünyada  məşhur  bir  şərqşünas  kimi 

tanınmışdı.  M.Kazım  Bəyin Kazanda əldə  etdiyi bu nailiyyətlər onun 

Peterburq Universitetin

ə  dəvət edilməsi  üçün  şərait  yaratdı.  1849-cu ildən 

Peterburq universitetind

ə  işləyən  M.Kazım  Bəy az bir müddət içərisində 

universitetd

ə şöhrət qazandı (2, s.44). Rus elmi ictimaiyyəti M.Kazım Bəyi rus 

şərqşünaslığının  yaradıcılarından  biri kimi qəbul etdi. Peterburq 

Universitetind

əki elmi fəaliyyəti ona dünya şöhrəti gətirdi. 

Peterburq Universitetind

ə  tezliklə  M.Kazım  Bəyə  görkəmli professor 

kimi böyük etimad göst

ərilmiş, fars dili kafedrasının müdiri seçilmiş, 1855-ci 

ild


ə Universitetdə ayrıca Şərq fakültəsi yaradılarkən  onun ilk dekanı seçilmiş, 

ömrünün axırına qədər-15 il bu vəzifədə çalışmışdı (5, s.111). 

M.Kazım Bəyin kazanda əsasını qoyduğu şəxsi kitabxanası Peterburq 

Universitetind

ə  işlədiyi dövrdə  daha da zənginləşmişdi.  Onun  mütaliə 

dair


əsinin  genişliyi,  elmlərin müxtəlif sahələri ilə  maraqlanması,  Şərq 

dill


ərindən  başqa  bir  neçə  xarici dildə  sərbəst mütaliə  etməsi  şəxsi 

kitabxananın  hərtərəfli zənginləşmsi  zərurətini  yaradırdı.  O,  şəxsi 

kitabxanasının  həm müxtəlif elm sahələri,  həm də  bir  çox  Şərq və  Avropa 

dill


ərində  kitablarla komplektləşdirilməsinə  xüsusi diqqət yetirirdi və 

kitabxananı zənginləşdirmək  üçün vəsait əsirgəmirdi. Məhz buna görədir ki, 

M.Kazım  Bəyin  şəxsi  kitabxanası  o  dövr  Peterburq  Universitetinin  alimləri 

ərisində  ən böyük və  zəngin  şəxsi  kitabxana  sayılırdı  (1,  s.299).  Onun 



kitabxanası təsadüfi toplanmış kitab yığını deyildi. Düşünülmüş, ardıcıl olaraq 

elmin t


ələbatına və ixtisasına uyğun  sistemli qaydada seçilmiş bir kitabxana 

idi. Kitabxanada şərqşünaslığa dair nadir, ən qiymətli əlyazmalar toplanmışdı. 

M.Kazım  Bəyin tədqiqatçısı,  hüquqşünas  alim  A.  Rzayev  göstərir ki, onun 

kitabxanasında  Sədinin “Divan”ının  1802-ci il London nəşri,  134-cü il Paris 

n

əşri,  1846-cı  il  Leypsik  nəşri,  1855-ci il Təbriz nəşri,  Hafizin  “Divanı”nın 



1841-ci il Konstantinopol n

əşri,  1842-ci il Tehran nəşri,  1854-cü il Leypsik 

n

əşri,  Nizami  Gəncəvinin “Xəmsə”sinin  1819-cu il Paris nəşri,1812-ci il 



K

əlküttə  nəşri,  1844-cü il London nəşri  və  s. nəşrlər  olmuşdur.  Bunlarla 

yanaşı, kitabxanada Nizaminin “İsgəndərnamə”, “Leyli və Məcnun”və  “Sirlər 

x

əzinəsi” əsərlərinin bir neçə variantı, Füzulinin “Divan”ı da var idi. M.Kazım 



B

əyin  kitabxanasında  Şərq klassiklərinin  əsərləri  çox  geniş  səpkidə  təmsil 

edilmişdi (1, s.305). 

Firdovsinin, Rud

əkinin,  Caminin,  Xaqaninin,  Ənvər Soxeylinin, 

İmaminin,  M.F.Axundovun,  A.Bakıxanovun  əsərləri kiabxana fondunda 

mühüm yer tuturdu. Rus elmin

ə,  ədəbiyyatına  və  tarixinə  hörmət edən, onu 

böyük m

əhəbbətlə  öyrənən, tədqiq və  təbliğ  edən  M.Kazım  Bəyin 



kitabxana

sında  rus  alimlərindən Senkovskinin, Dornun, Berenin, Vasilyevin, 

Popovun,  Viskovun,  Kassoviçin,  Şmidtin,  Şarmianın,  Frenanın,  Zaxarovun, 

Leontyevin, Xvoleonanın və s. əsərləri geniş təmsil olunmuşdu (2, s.81). 




200 

 

Kitabxanada fransız alimlərindən Qorsen de Tasinin, Joberanın, Amio 



Jozefin,  Piera Şarlın, Lovenin, Abel Remyunanın, Antekil Düliperronanın və 

s., ingilis aliml

ərindən  Rostanın,  Morissonun,  Robertin  və  s., alman 

aliml


ərindən Şleseranın, Sott Vilhelmin, Qrotoford Fridrixin və s., Danimarka 

aliml


ərindən  Nibur  Karstenanın,  Avstriya  alimlərindən Qammer 

Purqştaeyanın,  Qədim Yunan alimlərindən Platonun, Aristotelin, Epikürün, 

Heraklitin, Emnedoklanın, Demokritin, şairlərdən Homerin, Heriodanın və s. 

əsərləri toplanmışdı (2, s.83). 

H

əmçinin  M.Kazım  Bəyin kitabxanasında  müxtəlif elm sahələrindən: 



astronomiyaya, riyaziyyata, h

əndəsəyə,  triqonometriyaya,  coğrafiyaya, 

hüquqşünaslığa,  qrammatikaya,  dilçiliyə, tarixə, fəlsəfəyə, arxeologiyaya, 

m

əntiqə,  ədəbiyyatşünaslığa,  şərqşünaslığa  və  s.  aid  çoxsaylı  kitablar 



toplanmışdı.  M.Kazım  Bəy  kitabxanasını  soraq-məlumat  ədəbiyyatı  ilə  də: 

ensiklopediyalarla, müxt

əlif elm sahələrinə aid məlumat kitabları ilə, bir çox 

dünya dill

ərinə aid lüğətlərlə zənginləşdirmişdi (1, s.300). 

Mirz


ə Kazım Bəyin vəfatından sonra onun ömrü boyu böyük çətinliklə 

əldə  etdiyi,  toplayıb,  qoruyub  saxladığı  zəngin elm xəzinəsi  olan  şəxsi 

kitabxanası  Peterburq  Universitetinin  kitabxanasına  verilmişdir.  Kitabxana 

kitabları  qəbul edərkən  onun  siyahısını  tərtib  etmişdi.  Bu  siyahıya  259  Şərq 

əlyazmasının və kitabların adı daxil edilmişdir. Bundan başqa M.Kazım Bəyin 

t

ədqiqatçısı  A.Rzayev    “XIX  əsr Azərbaycan alimləri və  mütəfəkkirləri 



haqqında  oçerklər”      (Bakı,  1969)  kitabında  M.  Kazım  Bəyin  şəxsi 

kitabxanasında  saxlanılan  kitabların  siyahısını  tərtib  etməyə  müvəffəq 

olmuşdur.  Bu  siyahıda  müxtəlif dillərdə  olan  391  kitabın  adı  vardır.  Bu 

kitablar dill

ər üzrə aşağıdakı kimi bölünmüşdür: rus dilində 40, fransız dilində 

96, ingilis dilind

ə  38, alman dilində  62,  latın  dilində  97,  ərəb, fars və  türk 

dill


ərində 58 kitab. 

M.  Kazım  Bəyin  şəxsi  kitabxanası  haqqında  ayrıca  araşdırmalar  

aparılmadığından onun fondunun miqdarı  və tərkibi haqqında dəqiq məlumat 

verm


ək  mümkün  deyil.  Şübhə  yoxdur  ki,  M.  Kazım  Bəyin  kitabxanasında 

göst


ərilən rəqəmlərdən qat-qat çox kitab və  elmi  jurnal  olmuşdur. 

Kitabxananın  jurnal  fondu  haqqında,  ümumiyyətlə, heç bir məlumat yoxdur 

(1, s.299). 

Bel


əliklə,  M.Kazım  Bəyin  şəxsi  kitabxanasının  kitab  fondu  haqqında 

Peterburq Universuteti t

ərəfindən tərtib  edilmiş  siyahısını  tam  hesab  etmək 

olmaz. Bu siyahı Peterburq Universitetinin M. Kazım Bəyin kitabxanasından 

seçil

ərək    kitabxanaya  aldıqları  kitabların  siyahısıdır.  M.  Kazım  Bəyin 



kitabxanasında  olan  bədii  ədəbiyyat, o cümlədən rus ədəbiyyatı,  rus 

klassikl


ərinin əsərləri, müasir dövrün ədəbiyyatı, M.Kazım Bəyin öz əsərləri, 

dövri m


ətbuat siyahıya daxil edilmişdir. 


201 

 

Mirz



ə Kazım Bəy böyük tədqiqatçı-alim olmaqla yanaşı, kitabı sevən, 

onların gələcək nəsillər üçün qorununub-saxlanılmasına xüsusi diqqət yetirən, 

o dövrün kitabxanalarının komplektləşdirilməsinin qeydinə qalan böyük kitab 

t

əbliğatçısı olmuşdur.  XIX əsrdə Rusiyanın böyük ali məktəb kitabxanaları ilə 



yaxından tanış olan M.Kazım Bəy  Kazan, Peterburq, Odessa universitetlərinin 

kitabxanalarına xeyli kitab bağışlamışdır (2, s.64). 

Mirz

ə Kazım Bəy Kazan Universitetində işləyərkən həmişə universitet 



kitabxanası  ilə  əlaqə  saxlamış,  onun  komplektləşdirilməsi  işində  yaxından 

iştirak  etmiş,  kitabxananın  Şərq  fondunun  yaradılmasına  xeyli  əmək sərf 

etmişdir. M.Kazım Bəy öz məsləhətləri ilə kitabxanaya kömək etməklə yanaşı, 

1848-ci ild

ə şəxsi kitabxanasından bu kitabxanaya ərəb, fars və türk dillərində 

203 adda qiym

ətli əlyazması vermişdir. Məhz bu kitablarla kitabxananın Şərq 

şöbəsinin əsası qoyulmuşdu (4, s.100). 

M.Kazım  Bəy  şərqşünaslığa  aid  kitabları  və  qiymətli  əlyazmalarını 

toplamaqla kifay

ətlənmirdi, həmçinin onun Rusiyada və  dünyanın  digər 

ölk


ələrində təbliği sahəsində də mühüm işlər görürdü. 

Mirz


ə  Kazım  Bəy Kazan Universitetində  işləyərkən bu universitet 

kitab mübadil

əsi yolu ilə müntəzəm olaraq şərqşünaslığa dair kitabları Çinə, 

Hindistana,  Əfqanıstana,  İrana,  Türkiyəyə, Misirə, həmçinin,  Qərb 

ölk

əlkərinə göndərirdi. Bu dövrdə M.Kazım Bəyin öz əsərlərindən “Türk-tatar 



dill

ərinin ümumi qrammatikası”(1846) və “Müsəlman hüquqşünaslığı”(1845) 

kursuna böyük t

ələbat var idi (2, s.55). 

Kazan, Peterburq, Odessa universitet kitabxanaları ilə yanaşı, Moskva 

Universiteti  kitabxanası,  Peterburq  Ümumi  Kitabxanası  və  Rusiya Elmlər 

Akademiyasının  Kitabxanası  da  Şərq  fondlarını  yaratmaq  üçün  M.Kazım 

b

əyin kitabxanasından istifadə  etmişlər (5, s.122). 



Mirz

ə  kazım  Bəyin elmi və  pedaqoji fəaliyyətində  kitabxana  işi  və 

kitabxanaşünaslıq məsələləri də mühüm yer tutur. Mədəni inkişafda və təhsil 

prosesind

ə  kitabxana  işinə  yüksək qiymət verən  M.Kazım  Bəy  

kitabxanaşünaslığın  nəzəri problemləri  haqqında  bir  çox  qimətli fikirlər 

söyl

əmişdir.  M.Kazım  bəyin  kitabxana  işinə  dair mülahizələrinin, elmi 



görüşlərinin əsasını 1852-ci ildə yazdığı “ Sankt Peterburq İmperator Ümumi 

Kitabxanasında Şərq əlyazmaları və kalliqrafiyalarının təsviri” məqaləsi təşkil 

edir (1, s.301). Bu m

əqalədə  M.  Kazım  bəy  dünya  kitabxanaşünaslıq  fikri 

tarixind

ə demək olar ki, ilk dəfə kitabxana kataloqunun elmi mahiyyətini açır, 

ədəbiyyatın  kataloqlaşdırılmasına  elmi-nəzəri istiqamət verir.  O,  yazır: 

“Kataloq elml

ər ailəsinə,  kitabsaxlayıcı  və  kitabxanalara məxsus olub, elm 

x

əzinəsinin  açarı,  onun  gizli  sirlərinin göstəricisidir”. Daha sonra müəllif 



kitabxana  kataloqu  haqqında  ancaq  özünəməxsus olan bir təhlil tərzində 

aşağıdakı  fikri  söyləyir: “Kitabxana kataloqsuz fayda verə  bilməz: o, öz 

fikirl

ərini ətrafdakılara çatdıra bilməyən lala bənzəyər” (1, s.284). 




202 

 

M



əqalədə  M.Kazım  Bəy 1852-ci ildə  S-Peterburq Umumi 

kitabxanasının  Şərq  ədəbiyyatı  fondunun  kataloqunun  hazırlanıb  çap 

edilm

əsinin  əhəmiyyətini,  bu  işdə  rus alimlərinin  əməyini çox yüksək 



qiym

ətləndirib, həmin kataloqun mahiyyətini  açır,  Rusiyada    və  digər 

ölk

ələrdə nəşr edilmiş kataloqlardan üstün cəhətlərini göstərir. Müəllif burada 



bir  kitabxanaşünas  alim  kimi,  müasir  elmi  dillə  desək,  sistemli  yanaşma 

metodundan istifad

ə edərək  həmin  kataloqun aşağıdakı mühüm əlamətlərini 

göst


ərir: 

1.Kitabxananın Şərq fondunun bütün zənginliyinin, Şərq aləminin təfəkkür və 

m

ədəniyyət xəzinəsinin tam təsvir edilməsi. 



2.Z

əngin və qiymətli biblioqrafik məlumatları əks etdirən elmi əsər. 

3. Faydalı Şərq və Qərb biblioqrfik mənbələri üzrə tədqiqatçılar üçün açar. 

4. Bütün Avropada Şərq əlyazmaları və ksilloqrafiyalarına dair nəşr edilmiş ilk 

dolğun və dəqiq kataloq. 

5.İmperator Ümumi Kitabxanasının ilk çap kataloqu. 

6. Çox göz

əl nəşr əsəri. 

Daha sonra mü

əllif özünün yüksək  kitabxanaşünas-biblioqraf 

s

əviyyəsini  nümayiş  etdirərək kataloqun mühüm hissələrini xarakterizə  edir, 



onun t

ərtibi  metodikasının  açıq  təhlilini verir, S-Peterburq Ümumi 

Kitabxanasının Şərq ədəbiyyatı fondunun yaranması və formalaşması tarixini 

işıqlandırır, fondun dillər üzrə tərkibini təsvir edir (1, s.296). 

M

əqalədə  ümumi  kitabxananın  Şərq  fondunun  yaranması  və 



formalaşmasının əsas tarixi mərhələləri qeyd edilir ki, bu fondun 1814-1824-

cü ill


ərdə Şərq nadir əlyazmaları manuskriptləri əsasən satınalma və müxtəlif 

ian


ələr yolu ilə, 1828-1830-cu illərdə  isə  işğalçılıq  yolu  ilə  İrandan, 

Türkiy


ədən və  Dağıstandan  gətirilmiş,  440  nüsxə  zəngin və  nəfis  əlyazma 

hesabına,  sonralar  isə  müxtəlif yollarla  kitabxanaya  alınmış  qiymətli 

kolleksiyalar vasit

əsilə formalaşıb zənginləşmişdir (2, s.78). 

M

əqalədə  çap kataloqunda tətbiq  edilmiş  biblioqrafik  təsvir 



qaydalarının  mahiyyəti  açılır,  təsvirlərin bütün ünsürləri (manuskriptlərin ili, 

yaranması xüsusiyyətləri, kalliqrafik adı,  meydana gəldiyi ölkə, şəhər, zahiri 

t

ərtibatı,  əlamətləri və  bədiiliyi, həcmi, nöqsan cəhətləri və  s.) xarakterizə 



edilir. 

Daha sonra m

əqalədə kataloqun biblioqrafik təsvirlərdə əks etdirilmiş 

h

ər  bir  manuskript  haqqında  verilən  əlavə  məlumatlar  sadalanır  və  onların 



əhəmiyyəti göstərilir.  Bunların  işərisində  M.Kazım  Bəyin  Şərq  əlyazmaları, 

saxlayıcılar üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən avtoqrafların,əlyazmasının, ilk 

nüsx

əsi, onun Avropada meydana gələn digər nüsxələri  haqqında  verilən 



m

əlumatların əhəmiyyətini xüsusi qeyd edir. 

Kataloqda t

ətbiq edilən  biblioqrafiyalaıdırma  metodlarının  təhlilini 

M.Kazım  Bəy  olduqca  obrazlı  şəkildə  ümumiləşdirərək  yazır:  “İmperator 



203 

 

Ümumi  Kitabxanasındakı  zəngin  Şərq xəzinəsi  haqqında  alimlər və  savadlı 



insanların məlumatlı olmasına baxmayaraq bizim kataloq onların məzmunu və 

əhəmiyyəti ilə yaxından tanış olmaq üçün həmin xəzinənin sirlərinə işıqlı yol 

açır. Onun vasitəsilə hər bir alim Rusiya İmperator Ümumi Kitabxanasındakı 

bu z


əngin sərvətlə hərtərəfli tanış ola bilər”  (4, s.99). 

Bel


ə  ümumiləşdirmədən sonra Mirzə  Kazım  Bəy çap kataloqunun 

biblioqrafik m

ənbələrin müəyyənləşdirilməsindəki açar rolunu qeyd edir və bu 

baxımdan  dünyanın  iri    ölkələrində  elm və  mədəniyyətin  inkişafında 

kitabxanaların  tarixi  rolundan  danışır.  Hələ  antik dövrlərdən  başlayaraq  

Q

ədim  Yunanıstan,  Makedoniya  və  Roma  İmperiyasında,  eləcə  də  Avropa 



ölk

ələrində  yaranan  kitablar  haqqında  qiymətli məlumatlar verir ki, bu da 

dünya kitabxanalarının tarixinin öyrənilməsi və onların tarixi əhəmiyyətinin və 

rolunun daha d

ərindən dərk edilməsi baxımından da müasir kitabxanaşünaslıq 

elmi üçün çox qiym

ətli mənbə kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir. 

Burada mü

əllif Avropada elm və  mədəniyyətin  inkişafında  Şərq 

ölk


ələrindən günəş şüaları kimi saçan elmin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayır və 

Parisd


ə  1544-cü ildə  yaranmış  və  sonralar  Kral  kitabxanasına  şevrilmiş 

kitabxanada  400  Şərq  əlyazmasının,  40  manuskriptin  və  70  Çin  kitabının 

olduğunu  və  o dövrün alimlərinin  bunları  möcüzə  adlandırmasını  qeyd  edir. 

Da

ha  sonra  M.Kazım  Bəy  XIV Lüdovik hakimiyyəti dövründə  Fransada 



kitabxana  işinin  inkişafına  dair  maraqlı  faktlar  gətirərək bir daha özünün 

dünya kitabxanaçılıq tarixinə dərindən bələd olmasını sübut edir (5, s.133). 

Mirz

ə  Kazım  Bəyin yüksək biblioqrafik biliklərə  və  təcrübəyə  malik 



olması  və  bu  işin  elmi  əsaslarından  xəbərdar  olmasını  da  bir  daha  bu 

m

əqalədən  aydın  hiss  edirik.  Xüsusilə  biblioqrafik  axtarışların  aparılmasının 



ç

ətinlikləri və bu işdə kataloqların əhəmiyyətini M.Kazım Bəy bəhs etdiyimiz 

m

əqalədə  xüsusi  vurğulayır.  Müəllif göstərir ki, əgər hər  hansı  bir  alim, 



biblioqraf  Avropanın tanınmış  kitabxanaları  haqqında  məlumat almaq istəsə, 

çox ciddi ç

ətinliklərlə  rastlaşacaqdır.  Çünki  bu  vaxta  qədər heç bir zəngin 

kitabxana öz fondunu 

əks etdirən tam  kataloq nəşr  etdirməmişdir.  Sonra  öz 

t

əcrübəsinə  isnad edən müəllif  yazır  ki,  mən tez-tez alim və  təcrübəli 



kitabxanaçılara  müraciət  edib  onlardan  dünyanın  müxtəlif  kitabxanalarında 

mühafiz


ə edilən manuskriptlər və ya kalliqrafiyalar barədə soruşduqda, onlar 

əksər hallarda mənim tələbimi çox zəif təmin  etmiş  və  ya heç təmin 

etm

əmişlər  (1,  s.295).  Göründüyü  kimi  M.Kazım  Bəy həm də  bir 



kitabxanaşünas kimi dünyanın zəngin kitabxanalarının öz fondunun tərkibini 

tam 


əhatə  edən kataloqlar nəşr  etdirməsinin vacibliyini  vurğulayır  və  bunun 

biblioqrafik  axtarışda    çox  mühüm  əhəmiyyət  kəsb etdiyini xüsusu qeyd 

edirdi. 

M.Kazım  Bəy məqalədə  Rusiya  İmperator  Kitabxanasında  mühafizə 

edil

ən  Şərq  əlyazmalarının  əvvəllər tərtib  edilmiş  kataloqlarından  bəhs 




204 

 

ed



ərkən bunların içərisində rus şərqşünaslığının banilərindən biri olan Mirzə 

C

əfər  Topçubaşovun  iştirakı  ilə  yaradılmış  Ərdəbil manuskriptlərinin 



kataloqunun 

əhəmiyyətindən  danışır.  Müəllif göstərir ki, əvvəllər tərtib 

edilmiş  həmin kataloqlar və  xüsusən 30 il əvvəl yaradılmış  Ərdəbil 

kolleksiyasının kataloqu Rusiya İmperator Kitabxanasının Şərq əlyazmalarını 

tam t

əşkil edən kataloqun meydana gəlməsində mühüm rol oynamışdır. 



Mirz

ə  Kazım  Bəyin bəhs etdiyimiz məqaləsində  kataloqda  əks 

etdirilmiş  Şərq  əlyazmalarının  Rusiya  İmperator  Kitabxanası  tərəfindən  əldə 

edilm


əsi tarixindən  danışılır  və  göstərilir ki, həmin qiymətli xəzinə  ilk 

növb


ədə  kitabxanaya  Rusiyanın  İran  və  Türkiyə  ilə  müharibəsi nəticəsində 

qazandığı  qənimətlərdir ki, bunun da əsasını  Ərdəbil,  Axalsıx,  Ərzurum, 

Adrianopol v

ə Dağıstan kolleksiyaları təşkil edir. Bu kolleksiyalar içərisində 

əllif 1929-cu ildə  şahzadə  Xosrov Mirzə  tərəfindən Rusiya imperatoruna 



h

ədiyyə edilmiş 18 Şərq əlyazmaları kolleksiyasının əhəmiyyətini də qeyd edir 

(2, s.90). 

M.Kazım Bəyin məqaləsində Rusiya İmperator Umumi Kitabxanasının  

Şərq  əlyazmaları  kataloqunun  tərtibi  metodikasına  da  diqqət yetirilir və 

kataloqun m

əzmunundakı aşağıdakı müsbət əlamətlər xüsusi sadalanır: 

1. Bütün biblioqrafik materialların tam sistemli şəkildə əks etdirilməsi; 

2. Əvvəllərdə tərtib edilmiş Şərq əlyazmaları kataloqlarından istifadə edilərkən 

onlara 


əlavələr və dəyişikliklərin edilməsi; 

3. Bu vaxta q

ədər təsvir  edilmiş  manuskriptlərin müvafiq qaydalar əsasında 

t

əsvir edilib kataloqa daxil edilməsi



4. Bütün bu z

əngin və rəngarəng materialların ümumi düzülüşü və bu nəhəng 

işin vahid qaydada tərtib edilməsi. 

M

əqalənin elmi kataloqlar və  digər biblioqrafik vəsaitlərin tərtib 



edilm

əsinin nəzəri və  metodik məsələləri  baxımından  olduqca  qiymətli 

xüsusiyy

ətlərindən biri də burada müəllif tərəfindən həmin vəsaitlərin tərtibinə 

dair  müasir  elmi  axtarış  vəzifələrinə  cavab verən tələblərin  qoyulmasıdır  (1, 

s.309). 


Mirz

ə Kazım Bəyin şərqşünaslığa dair elmi kataloqların və biblioqrafik 

əsərlərin tərtib edilməsi ilə əlaqədar irəli sürdüyü tələblər bunlardır: 

1.T


ərtib edilməsi nəzərdə  tutulan  əsərlərin predmeti xüsusi maraq 

doğurmalıdır; 

2.  Əsərin  yaradılmasında  iştirak  edənlər  əla  orientalist  (şərqşünas)  və  Şərq 

biblioqrafiyası sahəsində səriştəli olmalıdır; 

3. Onlar biblioqrafiya v

ə kitabxanaşünaslıq işində səriştəli olmalıdırlar.Avropa 

ölk

ələrində  geniş  vüsət  tapmış  bu  elm,  müasir  dövrdə  zəngin 



kitabsaxlayıcıların  daxili  və  xarici  baxımdan  təşkil  edilməsi üçün olduqca 

vacibdir. 

4. Bu elm sah

əsində çalışanlar müvafiq kitabxananın əməkdaşları olmalıdırlar. 




205 

 

5. Kitabxana bel



ə vacib əsərlərin tərtibi və nəşr edilməsi üçün xüsusi vəsaitə 

malik olmalıdır (1, s.312). 

Mübaliğəsiz demək  olar  ki,  M.  Kazım  Bəyin bu fikirləri indi də  öz 

əhəmiyyətini itirməmişdir  və  bu gün də  kitabxanaşünaslarımız, 

biblioqraflarımız  müvafiq  əsərlər tərtib edəndə  bu fikirlərdən çox səmərəli 

şəkildə faydlana bilərlər. M.Kazım Bəyin məqaləsində səciyyəvi bir cəhət də  

b

əhs etdiyimiz kataloqun o dövrdə  Şərq  əlyazmalarını  əks etdirən digər 



kataloqlarla,  xüsus

ən  Vyana  Şərq  Akademiyasının  nəşr  etdirdiyi  kataloqla 

müqayis

əli şəkildə təhlil etməsidir. 



O, müqayis

əli təhlildə  S-Peterburq  Ümumi  Kitabxanası  kataloqunun 

t

ərtibinin üstünlüklərini belə əsaslandırır: 



1. Vyana Şərq Akademiyasının kataloqunda materiallar 26 elm sahəsi 

üzr


ə 40 xüsusi bölmədə qruplaşdırılmış, hər bir bölmənin daxilində isə dillər 

üzr


ə (ərəb, fars və türk dilləri) təşkil edilmişdir. Bu düzülüş prinsipini oxucular 

üçün 


əlverişli  saymayan  müəllif  S-Peterburq  İmperator  Ümumi 

Kitabxanasının  kataloqundakı  sistemləşdirmə  prinsipinin daha məqsədyönlü 

olmasını qeyd edərək yazır: “Bizim kataloqda bütün əlyazmalar və kataloqlar 

onların  yazıldığı  24  dil  əsasında  düzülmüş  və  hər  birinin  hansı  alimə  aid 

olması  göstərilmişdir”.  Daha  sonra  M.Kazım  Bəy S-Peterburq  İmperator 

Ümumi  Kitabxanasının  kataloqunda  materialların  orijinal  sərlövhələrinin 

t

əsvirini əks etdirən yazıların olmasını da müsbət cəhət kimi qiymətləndirir və 



istifad

ə  üçün nə  qədər  əhəmiyyətli  olmasını  göstərir. Sonr müəllif Rusiya 

kataloqunda 

əlyazmaların  məzmununu açan predmet göstəricisinin 

əlliflərin adlar göstəricisinin  də  tərtib edilməsini  çox  haqlı  olaraq 



kataloqun üstün c

əhəti kimi vurğulayır. 

2. Mirz

ə Kazım Bəy Vyana Şərq əlyazmaları kataloqu ilə S-Peterburq 



İmperator Ümumi Kitabxanasının kataloqlarının müqayisəli təhlilində hər bir 

kataloqun n

ə  qədər  dolğun  və  əhatəli  olmasını  ön  plana  çəkərək    yazır  ki, 

Vyana Şərq Akademiyası kataloqunda yalnız ərəb, fars və türk dillərində 504 

adda  biblioqrafik    yazı  olduğu  halda,  Rusiya  kataloqunda  yalnız  bu  dillərdə 

602 v


ə  əlavə  21 dildə  298  biblioqrafiyası  əks  etdirilmişdir.  Vyana  Şərq 

Akademiyasının  kataloqu  10  il  əvvəl nəşr  edildiyinə  görə  S-Peterburq 

İmperator Kitabxanasının kataloqu məzmun baxımından müasir vəziyyəti əks 

etdirdiyind

ən də müəyyən üstünlüklərə malikdir. 

3. S-


Peterburq İmperator Kitabxanasının Kataloqu şərqşünaslıq elminin 

ən tanınmış alimləri və geniş biblipqrafik biliklərə malik olan akademik Dorn, 

Fren v

ə  Mirzə  Cəfər  kimi  şöhrətli  şəxslər tərəfindən tərtib  edilmişdir  və  bu 



adlar h

əmin kataloqun etibarlı olmasına zəmanət verir. 

4. N

əşrinin nəfisliyinə görə Rusiya kataloqu şübhəsiz ki, belə nəşrlər 



ərisində  xüsusi yer tutur və  kataloqun sərlövhəsi onun məzmununa tam 

uyğun gəlir. 



206 

 

Sankt-



Peterburq  Kitabxanasının  Şərq  əlyazmaları  kataloqunun  üstün 

c

əhətini  M. Kazım Bəy belə yekunlaşdırır: “Biz bu kataloqu Avropada diqqəti 



c

əlb edən  ədəbi hadisə  hesab edərək qeyd etmək istərdik ki, bu nəşrlərdə 

kitabsaxlayıcı bütün belə müəssisələrdən qabağa çıxmışdır” (5, s.101). 

N

əhayət, məqalələrin sonunda Mirzə  Kazım  Bəyin  kataloq  haqqında 



b

əzi tənqidi qeydlərinə  də  rast gəlirik. Bu qeydlər  əsasən kataloqun Çin və 

Yapon 

əlyazmalarını əks etdirən bölmələrinə aiddir. Müəllif qeyd edir ki, Çin 



v

ə Yapon dillərindəki kitabların təsviri  əksər hallarda bir neçə sözdən ibarət 

olub  yalnız  əsərin sərlövhəsi, nəşr  ili  və  neçə  hissədən ibarət  olduğu  barədə 

m

əlumat verir. Bundan əlavə  müəllif həmin  kitabların  təsviri və 



qruplaşdırılmasında nəzərə çarpan bir sıra dəqiqsizliklərə də diqqət yetirir. 

Göründüyü 

kimi,  dünyaşöhrətli Azərbaycan alimi, böyük mütəfəkkir 

Mirz


ə  Kazım  Bəyin  kitab,  kitabxana  işi,  kitabxanaşünaslıq  və  biblioqrafiya 

n

əzəriyyəsi və  təcrübəsi sahəsindəki elmi-nəzəri və  təcrübi fəaliyyəti son 



d

ərəcə  məhsuldar  olmuşdur.  Onun  bu  fəaliyyəti bilavasitə  kitabxana  işinin 

elmi 

əsaslarla inkişafına xidmət etmişdir. Mirzə Kazım  Bəy daim bu sahədə 



müt

ərəqqi yeniliklərin  baş  verməsini,  qabaqcıl təcrübə  metodlarının  tətbiqini 

vacib  saymış  və  yalnız  bu  yolla  cəmiyyətin mükəmməl maariflənməsinin, 

savadlanma

sının, kütləvi mütaliəsinin təşkilinin mümkünlüyünü vurğulamışdır 

(3, s.332). B

əşəriyyətin elm tarixinə öz zəngin çoxşaxəli fəaliyyəti ilə misilsiz 

töhf


ələr verən, mənsub olduğu xalqa daim başucalığı gətirərək onun şöhrətini 

zirv


ələrə  qaldıran  böyük  alim  Mirzə  Kazım  Bəyin böyüklüyü

ucalığı,müdrikliyi,  dahiliyi  onun  ölümündən keçən 200 ildən çox zaman 

k

əsiyində  daha  qabarıq,  daha  aydın  hiss  olunur.  Onun  elmin  bir  çox 



sah

ələrində  olduğu  kimi,  kitab,  kitabxana  işi,  kitabxanaşünaslıq  və 

biblioqrafiya sah

ələrinə  də  verdiyi, töfhələr, təkliflər heç zaman öz 

əhəmiyyətini itirməmiş, zaman keçdikcə dahaq böyük aktuallıq kəsb etmiş və 

gün d


ə kəsb etməkdədir. Professor A. A. Xələfovun qeyd etdiyi kimi, Mirzə 

Kazım Bəyin bu sahələrdəki   elmi irsi və əməli fəaliyyəti müstəqil tədqiqat 

obyekti kimi h

ərtərəfli və dərindən işlənilməlidir.  

Bütövlükd

ə, görkəmli Azərbaycan alimi, böyük mütəfəkkir Mirzə 

Kazım Bəyin çoxşaxəli elmi fəaliyyəti, zəngin nəzəri irsi gələcək nəsillərə çox 

böyük töhf

ədir. 

 

 



 

 

 



 

 

 




207 

 

 



  

                                          

ƏDƏBİYYAT 

 

1. X



ələfov A. A. Azərbaycanda kitabxana işinin tarixi: Dərslik:(III hissədə) h.1.: (Ən qədim 

dövrl


ərdən XX əsrə qədər).- B.: BUN, 2004.-328 s. 

2. X


ələfov  A.A. Azərbaycanda kitabxana işinin tarixindən (1870-1920).-ADU,1960.- 95 s. 

3.  İsmayılov X.  İ. Azərbaycan  Respublikasında kitabxana  işinin  metodik  təminat sisteminin 

inkişaf tarixi (1918-2000-ci illər):Monoqrafiya.-B.: BUN, 2000.- 416 s. 

4.Rzayev A. XIX 

əsr Azərbaycan alimləri və mütəfəkkirləri B.:1969.-142s. 

5.Rzayev A. Mirz

ə Kazım Bəy.-B.: 1965.-146 s.                                                                         

                                                                                                

                                                                                                     

Д.Г.МАГОМЕДЛИ 

 

НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКАЯ  И  ПРАКТИЧЕСКАЯ                                      



ДЕЙАТЕЛЬНОСТЬ МИРЗА КАЗЫМ БЕКА В ОБЛАСТИ КНИГИ, 

БИБЛИОТЕЧНОЙ РАБОТЫ, БИБЛИОТЕКВЕДЕНЯ И БИБЛИОГРАФИИ. 

 

                                                                           

РЕЗЮМЕ 

 

В  статье  говорится  о  научно-теоретической  деятельности  в  области  книги, 

библиотечной  работы,  библиотековедения  и  библиографии  выдающейся  личности  

Азербайджанского  народа  мыслителя  ученого  с  мировым  именем.    В  статье  также 

указываются  знаменательные    факты  об  истории  создания  и  развития  большой  и 

богатой личной библиотеки Мирза Казым Бека, о составе  фонда, существующих здесь 

редких рукописях и изданиях,  дан ряд  ценных  фактов  о дальнейшей судьбе.   

 

 



                      

D.H.MAHAMMADLI 

 

MIRZAH KAZIM BEY’S SCIENTIFIC-THEORETICAL AND PRACTICAL 

ACTIVITY IN FIELDS OF BOOK, LIBRARY WORK, LIBRARIANSHIP AND 

BIBLIOGRAPHY 

 

                                                       



                                                       SUMMARY 

 

This article deals about  the Azerbaijanian prominent person, world- famous scientist, 

thinker Mirzah Kazim Bey’s scientific-theoretical and practical activity in fields of  book, 

library work, librarianship and bibliography. Also in this article are shown several interesting 

facts as the creation history of  Mirzah Kazim Bey’s large and rich personal library, as well as 

its development, fund`s  contest, at the same time unique handwritings and publications, the 



principal order of materials and the later fortune of this library.  

 

 

 

 

 

 



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə