İYİRMİ ÜÇ yeniyetmə



Yüklə 0,83 Mb.
səhifə15/19
tarix30.12.2017
ölçüsü0,83 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

İkinci fəsil: Yay


Bağdadda yay başladı. İsti günlərin birində zindanın qapısı açıldı və ucaboy bir gənci yumruq-təpiklə içəri atdılar. Gənc tez özünü yığışdırıb bir kənarda oturdu. Dodağının altında nəsə deyirdi; yəqin ki, onu döyənləri söyürdü. Təxminən 25 yaşı olardı. İrigöz və qarabuğdayı idi. Əynində İraq ordusunun forması vardı və döyülərkən düymələri qırılmışdı. Bilinirdi ki, üstəlik bizim yanımızda təhqir olunmaq ona ağır gəlmiş və qürurunu alt-üst etmişdir. Bunu çəkdiyi ahdan və acı təbəssümündən hiss etdim. Yanına gedib kim olduğunu, niyə zindana düşdüyünü, hacı və Rza kimi İraqın Bəs rejiminə müxalif olduğunu öyrənmək üçün sakitləşməsini gözlədik.

Axşam Seyid Əli Nurəddini və Hüseyn Behzadi onun yanına getdilər. Əvvəl yaxına buraxmasa da, nəhayət, yumşalıb uşaqlarla danışmağa başladı. Saleh də həmişəki kimi ehtiyatı nəzərə almaqla azdan-çoxdan tərcümə yardımı edirdi.

Ucaboy gənc bir neçə həftə bizim zindanda qaldı. Bu müddətdə anladıq ki, adı Əbdünnəbidir, tabeliyində olduğu zabiti döydüyünə və ondan da mühümü, “Hizb əl-Dəvə” ilə əlaqəsinə görə tutulub və qardaşlarından biri də yanaşı zindanda məhbusdur. Hacıdan və Çavuş Rzadan fərqli olaraq, Əbdünnəbi şiə idi və yeniyetmə olarkən ailəsilə birgə Məşhədə İmam Rzanı ziyarətə getdiyini deyirdi. Qaldığı hotelin ünvanını hələ də xatırlayırdı. Məşhəddən olan Mahmud Rəiyyətnejad Əbdünnəbinin dediyi ünvanın əlamətlərindən onun həqiqətən, Məşhəddə olduğunu təsdiqlədi.

Bir dəfə Əbdünnəbi dedi ki, bəzən Bağdadın divarlarında Səddama və onun rejiminə qarşı yazılar görünür və aidiyyəti orqanlar onları dərhal silir. Əbdünnəbi bu barədə işarə ilə danışırdı. O, Bəs rejiminin xəbər tutub sözləri silməsini praktik şəkildə göstərirdi. İstixbarat məmurlarının maşınlarının siqnal səslərini yamsılayıb onların həyəcanla divar silmələrini əl və bədən hərəkətləri ilə çox gözəl təsvir edirdi. Əbdünnəbinin cinayəti ağır olsa da, qorxmaz və cəsarətli idi. Səddamı açıqca söyüb deyirdi ki, əlimə düşsə, onu mütləq öldürəcəyəm!



Ramazan ayı


1982-ci ilin 1 iyulunda mübarək ramazan ayı girdi. Bağdad zindanında qaldığımız müddət bir ayı ötmüşdü və namazımızı bütün qılıb, oruc tuta bilərdik. Bu haqda Salehlə məsləhətləşdik, o da iraqlılardan günorta və axşam yeməyimizi günbatan vaxtı birgə vermələrini istədi. Beləliklə, birini iftara, birini isə obaşdana yeyəcəkdik. İraqlılar razılaşdılar. Ərəb qoca isə Bağdadın isti havasında və ilin o vaxtında dar zindanda oruc tutmaq istədiyimizi biləndə çox hirsləndi. Dəfələrlə Salehə dedi ki, bizi bu qərardan daşındırsın, amma Saleh heç vaxt mane olmadı.

Birinci orucu tutduq. Çox çətin idi. Bütün taqətimizi alan öldürücü bir susuzluq yaşadıq. Hər halda, iftar vaxtı hər şey bitdi və orucumuzu açdıq. İraqda iftar zamanı azanla deyil, top atılması ilə bəlli olurdu. Ramazanın ilk günlərində top atılana qədər bizim canımız çıxırdı!

Qoca ərəb oruc tutmurdu, amma iftarın vaxtını bizdən çox gözləyirdi. Hər gün iftara üç saat qalmış geri saymağa başlayır və Mənsura deyirdi: "Mənsur, üç saat qaldı".

Mən qoca kişi demədən də azana nə qədər qaldığını bilirdim. Pəncərədən divara düşən günəş şüası qapının yanına çatınca iki saat çəkirdi. Həmin yerdə, yəni özünün son dayanacağında gözdən itən kimi də iftar topunun səsi gəlirdi.

Hər an rəngi azalan bu şüa yolun yarısına çatanda qoca yenidən Mənsura deyirid: "Mənsur, iki saat qaldı". İftara yaxınlaşdıqca onun elanları da çoxalırdı:

- Mənsur, bir saat qaldı!

- Mənsur, yarım saat qaldı!

- Mənsur, 15 dəqiqə qaldı!

Və iftar topu atıldıqda qoca vəsfəgəlməz sevinclə oturub Mənsurun və digər uşaqların iftar etməsinə baxırdı.

Ramazanın üçüncü günü iraqlılardan buz və ya sərin su istəyimiz cavabsız qaldıqda Abbas Purxosrovani iftarda sərin su içmək üçün işə girişdi. Tehranlı zabitin istifadə etdiyi quru süd qapağının qutusu hələ zindanın küncündə idi. Abbas günorta ayaqyolundan qayıdanda qutunu su ilə doldurub zindana gətirdi. Uşaqlardan birinin balışının üzünü isladıb qutuya bükdü və ventilyatorun altına qoydu. Sərin külək suyun üzərində kiçik dairələr yaradırdı. Beləliklə, iftarda içəcəyimiz sərin su da hazırlandı. Hərçənd, hərəmizə bir stəkandan çox çatmırdı və susuzluğumuzu Salehin krandan doldurduğu bir vedrə su ilə yatırtmaq məcburiyyətində qalırdıq.

Ramazanın dördü qüruba yaxın Saleh əlində bir şüşə portağal şirəsi içəri girdi. Şüşəni bizə sarı tutub sevincək dedi: "Uşaqlar, bu da iftara meyvə şirəsi". Dedik: "Saleh, bu haradandır?" Gülüb dedi: "Siqaretlə dəyişdim".

İraqlılar hər gün Salehə bir qədər siqaret verirdilər. O, ramazan ayında oruc olduğundan artıq qalan siqaretlərini toplayıb yanaşı zindandakı iraqlı əsgərlərə baha qiymətə satır və bizə portağal şirəsi alırdı. Yanaşı zindandakı məhbusların çoxu cəbhədən qaçanlar idilər.

Həmin gün günəş batan kimi portağal şirəsini qutudakı su ilə qarışdırdıq. Mənsur qocaya yarım stəkan şirə apardı. Amma o, israr edirdi ki, şirəni Mənsur içsin. Qoca ərəb Mənsurun çoxlu təklifindən sonra şirəni başına çəkib Salehə sarı əyildi və ona nəsə dedi. Saleh bizə baxıb dedi: "Uşaqlar, bilirsiniz hacı nə deyir?" Dedik: "Yox". Saleh dedi: "Deyir iranlıların uşaqları bu qədər yaxşıdırlarsa, gör böyükləri necədirlər!"

Abbas Purxosrovaninin su qabı hər gün günorta ventilyatorun altına qoyulurdu və axşama qədər orada sərinləşirdi. Lakin həmin sərin su həmişə bizə qismət olmurdu. Dəfələrlə olurdu ki, mərifətsiz nəzarətçilərdən biri iftara yarım saat qalmış gəlib suyu başına çəkir, sonra da bizə baxaraq gülüb gedirdi. Belə vaxtlarda hacı bizdən çox əsəbiləşirdi, amma nə onun etiraz etməyə cürəti çatırdı, nə də bizim mane olmağa gücümüz vardı.

Ramazan günlərinin birində bütün iraqlı məhbusları bizim zindana gətirdilər. Bu yerdəyişmə həmişəlik deyildi, zindanlarını təmizləyirdilər. Əbdünnəbinin qardaşı da yeni dustaqların arasında idi. Onlar bir-birini görüb qucaqlaşdılar. Əbdünnəbi qardaşını bizə, bizi də qardaşına təqdim etdi. İraqlı dustaqların yanımızda olduqları iki-üç saatda Əbdünnəbi bizimlə daha çox deyib gülürdü və fars dilində öyrəndiyi azsaylı sözlərlə uşaqlarla ucadan danışıb qardaşı və həmvətənləri yanında qürrələnirdi.

Naməlum yerə doğru


Ramazanın 23-də günortadan qabaq iraqlılar içəri tökülüşüb tələsik hazırlaşmağı əmr etdilər. Hara gedəcəyimiz bilinmirdi. Nə Saleh, nə də iraqlı nəzarətçilər hara gedəcəyimizi bilirdilər.

Əbdünnəbi, Rza və qoca iraqlı gözüyaşlı bizi ötürməyə hazırlaşırdılar. Salehin də bizmlə gələcəyini bildikdə sevindik. Ümid edirdik ki, əsir düşərgəsinə gedəcəyik. Biz və on aydan çox işgəncə yerində qalmış Saleh üçün də düşərgəyə getmək xəbərindən yaxşı nə ola bilərdi?! Düşərgə daha geniş idi və minlərlə əsir bir-birini görə bilirdi, çimmək və günəş altında oturmaq kimi imkanları vardı. Amma biz bunları sadəcə ümid edirdik, düşərgəyə gedəcəyimizi heç kimdən eşitməmişdik.

Əbdünnəbi, qoca ərəb və Çavuş Rza ilə vidalaşıb mehriban qocanın xeyir-duası ilə oradan çıxdıq. Vurulan kabellərin izləri qalmış qorxunc küçənin başında bizi həmişəki mikroavtobus deyil, qara cip gözləyirdi.

İnana bilmirdik ki, iraqlılar biz 23 nəfəri ona sığışdırmağı düşünürlər. Lakin onlar bu işi gördülər. Salehi qabaqda oturdub bizi zorla cipin arxasına yerləşdirdilər. Sürücü ilə bizi metal qoruyucu ayırırdı. Maşının qapısını arxadan qıfılladılar. İyul günəşi qara maşının üstünə saçırdı və biz sanki diri-diri isti bir təndirə düşmüşdük.

Maşın siqnal verə-verə hərəkətə başladı. Bağdaddan çıxdıq. Düşərgəyə getmək ümidi bizdə artmağa başladı. Bağdadın şimalına doğru sürətlə gedirdik. İstidən və hava çatışmazlığından boğulmaq üzrə idik. Qan-tərin içində idik və yavaş-yavaş huşumuzu itirirdik ki, maşın dönüb böyük bir qarnizona girdi. Heç bir ağacı olmayan bir küçədən keçdik. Maşın ağ rəngli bir binanın önündə dayandı. Binanın dörd tərəfi hasarlanmış həyətinə böyük bir qapı açılırdı. Binanın ətrafını quru tikan kolları sarmışdı. Çox uzaqdan yalnız "Ey Kərim Allah!” səsi eşidilirdi. Başqa heç bir səs-səmir gəlmirdi. Sanki bütün kainat əl-ələ verib bizim yeni mənzilimizə daxil olduğumuz zaman ən darıxdırıcı mühiti yaratmışdı. Bizi vahimə bürümüşdü. Ehtimal edirdik ki, ora düşərgədir, amma o kiçik və ruhsuz binanın eşitdiklərimizə heç bir bənzərliyi yox idi. Səbirsizliklə qapının açılmasını və dörd divar arasına girməyimizi gözləyirdik.

Qapı açıldı. Maşın həyətin ortasına qədər gedib dayandı. Keyimiş ayaqlarla birtəhər maşından endik. Gözlədiyimizin əksinə olaraq, binada heç bir əsir saxlanmırdı. Əvvəlcə elə bildim ki, əsirlər otaqlarında yatıblar, amma təxminim doğru çıxmadı.

Bizi gətirən maşın qayıtdı. Biz Salehlə və oranın mühafizəsini təmin edən bir neçə əsgərlə qaldıq. Əsgərlər bizi bir-birinə göstərib nə isə danışırdılar. Bəlli idi ki, bizi televiziyada görmüşlər.

Binanın hər bucağında qapıları qıfıllanmış dörd otaq var idi. Giriş hissəsində bir neçə qırmızı gül kolu vardı, kənarında ətrafını islatmış bir su bakı.

Susuzluq bizi əldən salmışdı və hələ də oruc idik. Saleh dadımıza çatdı. Dedi ki, tərəxxüs həddini keçmişik və orucumuzu aça bilərik. Zamanında verilmiş bu fətvanı eşitcək paslı bakın isti və bulanıq suyundan köpənə qədər içdik və arıq əsgərin əmrilə bir otağa daxil olduq. Otaq Bağdad zindanından kiçik idi. Sıxlaşıb oturduq və Saleh yolda iraqlı əsgərdən eşitdiklərini danışmağa başladı:

- Deyirlər dünən iranlılar Ramazan adlı bir əməliyyat keçiriblər. Əməliyyat çox böyük olub. Bu gün əsirlərin bir qrupunu Bağdad zindanına gətirəcəklər. Oranı bundan ötrü boşaltdılar. Bura isə Bağdadın 25 kilometrliyində yerləşən Əl-Rəşid adlı qarnizondur.

Məhəmməd Salehi soruşdu: "Saleh, bizim üçün bir də istixbarata qayıtmaq ehtimalı varmı?" Saleh dedi: "Ehtimalı var, amma ümidvaram burada qalaq. Bura daha təmiz və yaxşıdır. Əsgər dedi ki, hər gün üç saat hava almaq üçün həyətə çıxa bilərsiniz. Üstəlik, bu otaqda qalmayacağıq, bizi böyük otağa aparacaqlar. İndi ona dəstək və qıfıl qoyurlar".

Salehin sözləri ümidverici idi. Əsarətin çətinlikləri nisbi asanlıqla əvəz olunurdu. İki ay hamam üzü görməmiş və bədənləri qabıq vermiş adamlar üçün gündə iki saat təmiz hava almaq böyük imkan idi. Simic jurnalistlərin də əlindən qurtulsaydıq, çox gözəl olardı.

Axşamüstü böyük bir otağa köçdük. Bir saat otağın önündəki koridorda oturub təmiz hava aldıq. Orada öyrəndik ki, ikisindən başqa binanın bütün otaqları boşdur. İki otağın biri qarnizonun zindanı idi və bir neçə əsgərdən ibarət dustaqlar saxlanırdı, biri də nəzarətçilərn otağı idi. Nəzarətçilərin başçısı uca boylu əsgər idi. Mehriban görünsə də, elə deyildi.

Günbatan çağı iki uzun metal qabda bir qədər bozbaş gətirdilər. İki qab xörək bizim hamımıza az idi. Hər birimiz yalnız üst hissəsi yeməli olan çörəklərlə bir neçə tikə yedik və bitdi.

İlk gecəmiz kabel səsləri və işgəncə qışqırtıları eşitmədən vəsfəgəlməz sakitliklə keçdi; elə bir sakitlik ki, oranın iri ağcaqanadları da onu azalda bilmədi.

Ertəsi gün iraqlılar sözlərinə əməl edib dörd divar arasındakı həyətdə iki-üç saat azad gəzintiyə icazə verdilər. Saleh yeni vəziyyətə bizdən artıq sevinirdi. Lakin bu, uzun sürmədi. Üçüncü gün səhər çağı zindanın giriş qapısı açıldı, həmin qara cip sürətlə daxil oldu və silahlı əsgər Salehə əmr etdi ki, maşına minsin. Ramazan əməliyyatının əsirləri Bağdad zindanında tərcüməçisiz qalmışdırlar. Çətin olsa da, Salehlə vidalaşdıq. O, əsirliyin ən ağır günlərində mehriban qardaş kimi bizə kömək etmiş, yol göstərmişdi. Ondan ayrılmaq asan deyildi, amma üzünü öpüb Allaha tapşırmaqdan başqa çarəmiz də yox idi.

Yeni zindanda ixtiyarımız əlimizdə olmadığından on gün qalmaq niyyəti edə bilməzdik. Bu baxımdan, oruc da tutmurduq. Hərçənd, yeməyə də bir şeyimiz yox idi. Ramazanın bitməsinə yalnız üç-dörd gün qalırdı. Yavaş-yavaş yeni mühit və nəzarətçilərlə tanış olurduq. Nəzarətçilərin rəisi ucaboy Rəhim idi. Rəhimin iri gözləri və uzun boynu vardı və boynunda qızartı görünürdü. Digər üç-dörd nəzarətçi ondan mehriban idilər. Xüsusən də Əli şiə idi və İraqın elə repressiv şəraitində cibindən İmam Xomeyninin şəklini çıxarıb bizə göstərdi. Nəzarətçilərdən əlavə, 50 yaşlı bir zabit də bəzən oraya gəlib zindanın vəziyyətinə nəzarət edirdi. Əsgərlər ona hörmət əlaməti olaraq farağat dayanırdılar.

Bir gün problemlərimizi alayarımçıq öyrəndiyimiz ərəb dilində ona başa salıb verilən yeməyin ikinəfərlik olduğunu dedik. O, inanmadı. Məcbur olub elə onun yanında 23 nəfərimizə gətirilmiş şorba qabını Mənsur və Həmidə verib içindəkiləri yeməklərini istədik. Onlar da vəzifələrini yerinə yetirib 23 nəfərlik şorbanı iki nəfərə çox asanlıqla yedilər ki, zabit yeməyin az olduğunu və ya nəzarətçilər tərəfindən azaldığını anlasın.

Onun əmrilə yemək payımız çoxaldı. Qoca zabitdən başqa bir şey də istədik: ramazanda gecə və gündüzlər oxumaq üçün bir ədəd Quran. Zabit bir az düşünüb dedi: "Bu qarnizonda Quran yoxdur, amma çalışacağam ki, evimdən sizə Quran gətirim".

Salmanın da bir istəyi vardı. İraqlı zabitin yanına gedib köynəyinin qolunu qaldırıb dedi: "Qolumda bir qəlpə qalıb". Salman ərəbcə danışmağa çalışsa da, zabit onu anlamadı və zindandan çıxdı! Ertəsi gün zabit özü ilə parçaya bürünmüş köhnə bir Quran gətirdi. Quranın sayəsində boş vaxtlarımızın böyük bir hissəsi doldu. Quran gecə-gündüz oxunurdu. Oxuyub bitirən hər kəs gələn dəfə oxumaq üçün növbə alırdı. Beləliklə, Quran səhər tezdən gecənin yarısına qədər oxunurdu.

İlk fürsətdə Quranı düzgün oxumağı Məhəmməd Sardui və Əlirza Şeyxhüseynidən öyrəndim. Məhəmməd və Əlirza tədricən Quran müəllimi olub çox tez bir zamanda düzgün Quran qiraətini başqalarına öyrətdilər.

Bağdadın şimalındakı qarnizonun əsirlik günləri bir-birinin ardınca ötüb keçirdi. İraqlılar ilk günlərdəki kimi həssas deyildilər və təmiz hava almaq üçün daha uzun müddət bayırda qalırdıq. Onlar dustaq əsgərlərini isə gündə bir dəfə biz içəridə olanda ayaqyoluna getmək üçün bayıra çıxarırdılar.

Bir gün iraqlılar həyətdə tor qurub voleybol oynadılar. Bir dəfə də bizə onlarla oynamağa icazə verdilər. Lakin Rəhim qəsdən çəkməsini Əlirzanın ayağının üstünə qoyub qəzəblə sıxanda və onu yaralayanda daha onlarla oynamağa həvəsimiz qalmadı. Bunun əvəzinə bəzən əsgərlərlə hansı ölkənin haqlı və müharibədə daha güclü olduğu barədə mübahisə edirdik. Qızğın mübahisələrin birində əsgərlərin biri bizi məsxərə etdi. O, əzələli qollarını göstərib dedi: "Əsgər mənəm, 40 kilo çəkisi olan sizlər yox!" Həmid Müstəqimi hirslənib dedi: "Mənimlə yarışırsanmı?" Əsgər dedi: "Nə yarışı?" Həmid dedi: "Mən sənin avtomatını gözübağlı şəkildə tam sökəcəyəm. Sən bacarırsansa, onu gözüaçıq şəkildə yığ!"

Əsgər ehtiyatlanıb darağı götürdü və boş avtomatı Həmidə verdi. Həmid gözübağlı halda silahın bütün hissələrini bir-bir söküb əsgərin önünə qoydu. O, əsgərin xəbəri olmadan hissələrin birini qurdalayıb dedi: "Buyur, indi bağla".

Əsgər avtomatı götürüb yığmağa başladı və nəhayət, qurdalanmış hissəyə çatdı. Onu bağlaya bilmədi. Yenidən başladı, yenə də bacarmadı. Üçüncü dəfə də cəhd etdi, lakin həmin hissəni digər hissələrə qoşa bilmədi. Həmid əminliklə dedi: "İndi ver, mən yığım". İraqlı əsgər aciz halda avtomatı Həmidə verdi. Həmid həmin hissəni bir anlığa başının arxasına apardı, sonra əsgərin gözü önündə asanlıqla yığıb çaxmağı çəkdi və silahı ikiəlli əsgərə təhvil verdi. Həmidin işindən baş açmayan əsgər təəccüblə soruşdu: "Ona nə etmişdin?" Həmid gülərək dedi: "Dedilər deməyim!"

Qara xaç


Zabitin əmrilə yeməyimiz çoxalan vaxtdan qaşıq barədə düşünürdüm. Bir gün həyətdə bir radio batareyası tapdım. Bir kölgədə oturub daşla içindəki kömürü və yapışqan maddəni çıxardım. Metal örtüyünü koridordakı sementin üzərinə çəkdim; düz və rəngsiz oldu. Onu yumurta formasına saldım və bir taxta parçası ilə ona dəstək düzəltdim. Oldu bir xörək qaşığı. Düzdür, daha çox qayıq avarına bənzəyirdi. Onu yumaq istəyirdim ki, zindanın qapısı açıldı və qara cipin burnu içəri girdi. Qorxduq ki, bizi yenidən istixbaratın zindanına qaytaracağlar.

Maşın həyətin ortasında dayandı və Saleh yerə endi. İnanılmaz idi. Ataları səfərdən qayıtmış uşaqlar kimi ona doğru qaçıb görüşdük. Saleh qayıtmağa tələsirdi. O dedi: "Uşaqlar, çox tez hazırlaşın. Gərək Bağdada qayıdaq!"

Bağdad sözü canımıza lərzə saldı. Seyid Abbas Səadət dedi: "Həmin lənətə gəlmiş zindana qayıdırıq?" Saleh dedi: "Yox-yox, Qırmızı xaçla görüşməlisiniz. Sonra yenə bura qayıdacaqsınız. Bağdada qədər Saleh bizə çoxlu məlumatlar verdi. Dedi ki, Ramazan əməliyyatı Bəsrəni tutmaq üçün hazırlanmışdı, amma iranlılar hələ Bəsrəyə çata bilməyiblər. Bu xəbəri yeni əsirlərdən eşitmişdi. Saleh Rzanın və qoca ərəbin azad olunduğunu dedi. Əbdünnəbi haqda xəbərlər isə ürəkaçan deyildi. Nəzarətçilər deyirmişlər ki, haqqında edam hökmü çıxarıla bilər. O mübariz şiə gəncə ürəyimiz yandı. Biz də yolda dəmir barmaqlıqlar arxasından Salehsiz günlərimizin xatirələrini danışdıq.

Bağdada daxil olduq. Ümidvar idik ki, Qırmızı xaçın nümayəndələrilə görüşəcək, ailələrimizə məktub yazacaq və onları vəziyyətimizdən xəbərdar edəcəyik.

Bir binanın yanında maşından endik. Zala girib Qırmızı xaç nümayəndələrinin gəlməsini və adlarımızı əsir kimi qeyd etmələrini gözlədik. Bir saatdan sonra bir dəstə adam zala daxil oldu: İraq ordusunun yüksək rütbəli bir hərbçisi, bir neçə zabit və bir gənc qadın. Qadının əynində qara rəngli açıq paltar vardı və üzünü iyrənc formada bəzəmişdi. Mühüm beynəlxalq xəbər agentliklərindən birinin müxbiri olduğu nəzərə çarpırdı. Bunu onunla gələn yüksək rütbəli hərbçidən öyrəndik. O vaxta qədər çoxlu jurnalistlərlə görüşmüşdük, amma iraqlılar buna xüsusu hörmət edirdilər.

Müxbir qadın bizi görüb çox təəccübləndi. Bu yaşda uşaqların döyüşmələrinə inanmırdı. O, bizdən bir neçə nəfərlə qısa söhbətdən sonra iraqlı polkovnikə təklif etdi ki, saxlandığımız yerdə bizimlə görüşsün. Polkovnik xəbərin həmin zalda və onun həyətində hazırlanmasını istəsə də, qadının təklifini qəbul etdi və qərara alındı ki, ertəsi gün Bağdadın şimalındakı qarnizonda bizimlə görüşsün.

Polkovnik bizimlə gələn nəzarətçilərə tapşırdı ki, zindanın həyətini sulasınlar, bizə meyvə və şirniyyat versinlər. Onun bizə də tövsiyələri vardı, Saleh tərcümə etdi: "Əgər sabah kameranın önündə artıq-əskik danışsanız və ya başınızı aşağı salsanız, vay halınıza!"

Hər şey ertəsi günə qaldı. Saleh istixbaratın zindanına, biz də Bağdadın şimalındakı zindana qayıtdıq. Yolda uşaqların biri dedi: "Əcəb qırmızı xaç idi!" Başqa birisi dedi: "O ki qara xaç idi!" Biz gülüşdük.

Ertəsi gün günəş doğmazdan öncə zindanın qapısı açıldı. Bizi məcbur etdilər ki, həyəti süpürək və sulayaq. Bir saatdan sonra üzüm və qarpız dolu bir podnosu qapının önünə qoydular. Su bakını da yeni bir səhənglə əvəzlədilər. Tavandan bir ventilyator asdılar. Rəhim təkidlə tapşırdı ki, jurnalistlər gəlib-gedənə qədər heç kim meyvələrə əl vurmasın. Onun təhdidini ciddiyə almadıq və gedən kimi meyvələrin hamısını yedik; ona görə yox ki, bir neçə ay idi dadlı meyvə yeməmişdik, əslində ona görə ki, kameranın önündə düşmənə sui-istifadə imkanı vermək istəmirdik. Əmin idik ki, jurnalistlər gedəndən sonra əsgərlər bizə bir üzüm dənəsi də saxlamayacaqlar.

Günortaya qədər gözümüzü qapıya dikib çəkiliş qrupunu gözlədik, amma bir xəbər çıxmadı. Bütün günü həyəcanla gözlədik. Deyəsən, bəxtimiz gətirmişdi. İraqlılar qara paltarlı qadının hazırlayacağı xəbərin xeyrindən keçmişdilər. Daha yaxşı! Əvəzində uzun müddətdən sonra meyvə yedik, isti havada bir səhəng və bir tavan ventilyatoru qazandıq.



Başqa bir səfər


Ramazan ayı bitmişdi. Avqust ayında, əsirliyimizin 75-ci günündə darvazanın arxasından daha bir avtomobil siqnalı eşidildi. Bu dəfə qara cip deyil, mikroavtobus gəlmişdi. Bizi yenidən Bağdad zindanına, qara xaçla görüşə, ya da düşərgəyə aparacaqlarını isə bilmirdik.

Bu müddətdə bizdən fars dilini öyrənmək üçün hər bir fürsətdən istifadə etmiş Rəhim bəzi fars sözləri ilə Rəmadi düşərgəsinə gedəcəyimizə dair şad xəbər verdi. Düşərgəyə getmək bizdən ölkəmiz əleyhinə təbliğat məqsədilə istifadə etmək istəyən Bəs rejiminin kamera və jurnalistlərindən qurtulmaq demək idi. Ən azı, biz belə düşünürdük. Amma görəsən, düşərgəyə getmək o ağır təbliğata son qoyacağdımı?

Hərəkət etdik. Mikroavtobus qərb istiqamətinə gedirdi. Bir nişan üzərində yazılmışdı: Rəmadi 100 km. Rəmadi düşərgəsi haqda Salehdən eşitmişdik. Sevinirdik ki, iki saatdan sonra 1000 nəfərlik bir əsir qrupuna qoşulacağıq. Mən daha böyük şey gözləyirdim. O anda Əkbəri və Həsən İskəndərini xatırlayırdım. Ən böyük arzum Rəmadi düşərgəsində onları görmək idi.

75 gün həbsdən sonra yolun ətrafındakı mənzərələrə, tarlalara və kənd evlərinə baxmaq məndə unudulmaz hisslər yaradırdı. Bəsrə-Bağdad yolunda olduğu kimi burada da kənd evlərinin forması, xurma və yulğun ağacları öz kəndimizə oxşayırdı. Bu oxşarlıq məni darıxdırırdı. Kaş bir yerdə dayanaydıq. Bu arzuda idim ki, birdən güllə səsinə bənzər bir səs gəldi və mikroavtobus bərk titrəməyə başladı. Təkəri partlamışdı. Sürücü və silahlı nəzarətçilər təkəri dəyişmək üçün maşından endilər. Bizim bəxtimizdən ehtiyat təkər də cırıq idi və onlar təkəri oradaca yamamağa başladılar. Bu bizim üçün bir fürsət idi ki, silahlı əsgərlərin baxışları altında yerdə oturaq, yeni ot ətrini qoxulayaq və azad sərçələrin səsini dinləyək. Əlində bir ip olan ərəb kişi yolun o tayından bu tayına keçdi. Yanımızdan ötəndə bir-bir bizə baxdı. Boynundakı şalını açdı və bizə salam verib getdi. Hər bir addım atdıqca dönüb bizə və silahlı əsgərlərə baxırdı.

Sürücü işini bitirib açarları mikroavtobusun baqajına qoyanda yanında dayanmışdım. Gözüm baqajda bir-birinin üstünə yığılmış jurnallara düşdü. Sürücüdən icazə alıb onlardan birini götürdüm və farsca olduqlarını görüb təəccübləndim.

Mikroavtobusa mindik. Jurnalı özümlə içəri aparıb həvəslə oxumağa başladım. Jurnalın adı Həqiqət idi. Loqosu nəstəliq xəttilə yazılmşdı və loqonun altında "Siz bilə-bilə haqqı batillə qarışdırmayın və haqqı gizlətməyin!"23 ayəsi dərc olunmuşdu.

İlk baxışdan anladım ki, jurnal iranlı əsirlər üçün hər ay çap olunur. Bir səhifəsində İslam respublikasının banisinin şəkli çəkilmişdi. Rəssam imamı ağacları kötükdən mişarlanmış bir bağda qorxunc şəkildə təsvir etmişdi. Kəsilmiş hər bir ağacın gövdəsi üzərinə inqilabın böyük şəhidlərindən birinin adı yazılmışdı: Mütəhhəri, Behişti, Rəcai, Bahünər, Müfəttih. Ölkəmizin digər şəhidlərinin adları da yazılmış kəsik ağaclar uzaqlara qədər davam edirdi. Şəklin altında Xəyyamın bir rübaisi yazılmışdı:

Dostların hamısı əldən oldular,

Əcəllə bir-bir candan oldular.

Ömür məclisində bir şərabımız vardı,

İki-üçü bizdən öncə məst oldular.

Həqiqət jurnalı24 Rəmadi şəhərinə çatana qədər bütün uşaqların əlində gəzdi və sonra stulun altına atıldı.

Rəmadi kiçik bir şəhər idi. Biz oraya çatanda şəhər sakit idi. Mikroavtobus böyük bir çayın üzərindəki dəmir körpüdən keçdi. Bir neçə dəqiqədən sonra şəhərdən bayırda uzaqdan tikanlı məftillər arasındakı üç ikimərtəbəli binanı gördük. Təxmin etdim ki, ora düşərgədir. O anda hamımız belə təxmin etmişdik. Yaxınlaşıb binaların alnındakı böyük qırmızı aypara nişanı görəndə isə heç şübhə etmədik ki, düşərgəyə çatmışıq.

Mikroavtobus tikanlı məftillərin əlli metrliyində ağ bir binanın önündə dayandı. Biz məftillərin o tərəfində düşərgədə insanların qaça-qaça birinci ikimərtəbəli binaya yaxınlaşdıqlarını gördük. Dayandığımız yer düşərgənin ştabı idi. Plakatın üzərinə yazılmışdı: Rəmadi əsir düşərgəsi, Baş qərargah.

Mikroavtobusdan endik. Əllərində qamçı olan 5 qırmızıpapaq əsgər bizi düşərgəyə aparmağa gəlmişdi. Ştabdan ucaboy və enlikürək bir kapitan çıxdı. Əsgərlər farağat dayandılar. Kapitan qaşqabaqlı və çox ciddi idi. Bizi saydı. 23 nəfər idik. Əsgərlər ətrafımızı sarmışdılar. Mənsur silahlarını bizə tuşlamış o qədər əsgəri görüb güldü və dedi: "Görün nə qədər qorxurlar!" Qaşqabaqlı kapitan yaxınlaşıb Mənsurun qulağını dartdı, üzünə möhkəm bir sillə vurb dedi: "Kim qorxur?!" Yola düşdük. Abbas yavaşca dedi: "Uşaqlar, danışığınıza fikir verin, bunlar farsca bilirlər".

Düşərgənin dəmir millərdən qapısı sağ-soldan iki metr hündürlüyündə və beş metr enliyində olan tikanlı məftillərə yapışmışdı. Məftillər qarmaqarışıq idi; bəzisi şaquli, bəzisi üfüqi, bəzisi də maili. Oradan bir pişiyin keçməsi də imkansız idi. Növbətçi otağı solda idi və qapının ağzında iki silahlı əsgər dayanmışdı.

Düşərgəyə daxil olduq. İkimərtəbəli binanın biri sağda, ikisi isə solda idi. Soldakı birinci binaya daxil olduq. Qumla örtülmüş yerə bir plakat vurulmuş və Quranın bu ayəsi yazılmışdı: "Onlar öz iştahları çəkdiyi halda (və ya: Allah rizasını qazanmaq uğrunda) yeməyi yoxsula, yetimə və əsirə yedirərlər”.25 Birinci binanın divarında qırmızı rəngli böyük bir dairənin içində yazılmışdı: “Qate əvvəl” (Birinci korpus). Hər yer sakit idi. Birinci korpusun önündəki ərazidə heç kim görünmürdü.

Ensiz bir koridora daxil olduq. Otaqların pəncərələri sağ tərəfdə idi. Tanış və mehriban səslər gəlirdi.

- Salam, qardaşlar...

- Xoş gəldiniz, qəhrəmanlar....

- Hansı əməliyyatdansınız?

- Nə vaxt əsir düşdünüz?

- Səddamın yanına aparılanlar siz idiniz?

- Salamatlıqları üçün salavat deyin...

Hər pəncərədən səs gəlirdi və tor arxasından səs sahiblərinin yalnız kölgəsi görünürdü. Pəncərələr bitdi və səslər kəsildi. Pilləkana çatıb ikinci mərtəbəyə qalxdıq. Koridorun sonunda bir otaq vardı. Bizi birbaş həmin kiçik otağa apardılar. Bir qədər sonra bizə əsir paltarları gətirdilər.

Səddamın paltarlarını həvəslə çıxarıb atdıq. Toz-torpaqlı Bəsic paltarlarından ayrılanda kədərləndiyimiz qədər Səddamın hədiyyə verdiyi rəngli paltarları çıxaranda sevindik.

Əsir geyimi tünd idi. Diqqətlə baxanda anlamaq olurdu ki, elə hərbi geyimdir. Zindan millərini göstərən qara xanaları vardı. Miqatda ehram paltarı geyinib yüngülləşən hacılar kimi özümüzü yüngül hiss etdik. Kiçik otaqdan çıxdıq. Qarşı tərəfdə qapısı bağlı bir otaq vardı. Əlində qamçı tutmuş bir əsgər həmin səkkizinci otağın açarını çıxardı. Həmvətən əsirlərlə görüşə yanlız bir neçə metrlik məsafə qalmışdı. Həyəcanlı idim. Düşünürdüm ki, görəsən, Əkbər o acı ayrılıqdan sonra sağala bildimi? Olarmı ki, bu gün bütün bu əsirlərin arasında onu da görüm, ya ən azı ondan bir xəbər öyrənim? Həsən necə? Bağdaddan bu düşərgəyə gəlməsi və mənim bugünkü sevincimin hədsiz olması mümkündürmü? Otağın qapısı açıldı. İçəri girdik. Aman Allah, nə görürdüm! Uzun ərəb donu geyinmiş 20-30 ağsaqqal kişi. Birinin əsası vardı və başı əsən dizlərinə qədər əyilmişdi. Ən gəncləri 40 yaşını göstərən hündür və bədənli bir kişi idi. Bizi o, qarşıladı. Bir-bir üzümüzü öpüb farsca, amma ərəb ləhcəsilə bizə xoşgəldin dedi. O anda dəhşətə gəlmişdim. Öz-özümə dedim ki, İlahi, məgər əsirlik nə qədər ağırdır ki, bunları belə qocaltmışdır?! Düşündüm ki, yəqin bu adamlar əsir düşərkən Bəsic üzvü, əsgər və ya uzaqbaşı, zabit olmuşlar. İnsan bir-iki ilin içində bu qədər qocalıb əldən düşə bilərmi?! Qocaların bizə sarı hücumu bu haqda fikirləşməyə macal vermədi.

Onlar şövqdən ağlaya-ağlaya bizi qucaqlayır, üzümüzü öpürdülər. Görüşmə bitəndən sonra qocalarla üz-üzə oturub həyat sərgüzəştlərini dinlədik. Onda başa düşdük ki, Allahın bu bəndələri nə Bəsic üzvüdürlər, nə əsgər, nə də zabit. Onlar Xuzistanın sərhəd kəndlərinin əhalisi idilər. Səddamın əsgərləri işğala başlayarkən onları yoldan, evdən və ya tarladan əsir tutmuşdular. Onları saxlayırdılar ki, müharibə bitəndə əsir mübadiləsi zamanı hər birinin qarşılığında zabit və ya əsgər alsınlar.

Adı Kazim olan 40 yaşlı kişi bizim başımıza gələnləri dinləyib farsca yaxşı bilməyən qocalara tərcümə etdi. Danışdığımız yerdə nazik və uzun azadol fiti düşərgəni bürüdü. Otaqdan çıxıb digər əsirlərlə tanış ola bilərdik. Otağımızın başçısı Kazim divardakı mıxlardan asılmış yemək qablarına sarı getdi. Qabların birini götürüb otaqdan çıxarkən bizə dedi: "Şam yeməyini almağın vaxtıdır. Bir saatdan sonra daxilol fiti çalınacaq. Mütləq ayaqyoluna gedin. Sabah səhərə qədər gedə bilməyəcəksiniz. Çünki otağın içində ayaqyolu yoxdur".

Mehriban təbəssümlər


Kameranın qapısı arxasında əsirlərin səmimi salamları ilə qarşılaşdıq. Gənc və arıq idilər, ibadət etməkdən alınları qabar bağlamışdı. Hərəsinin əlində öz əl işləri olan torpaq təsbeh vardı. Təbəssümləri mehriban və baxışları səmimi idi. Hər bir neçə nəfəri birimizi dövrəyə almışdılar. Pillələrdən aşağı düşüb düşərgənin qumlu yerinə daxil olduq. Onlar başımıza gələnləri bizdən yaxşı bilirdilər, qəzetlərdə oxumuşdular.

Şam yeməyi üçün otaqlarına dəvət etdilər. Günəş hələ batmamışdı. Hərəmiz yeddi nəfərdən ibarət qruplarına qonaq olduq. Mən kermanşahlı Siyamək Ətainin qonağı oldum. Oturub iraqlılara məxsus içi çiy, çölü bişmiş çörəklə bozbaş yedik. Bozbaş çoxlu qırmızı sudan və bir neçə tikə inək ətindən ibarət idi.

Erkən yeyilən şamdan sonra yenə söhbətə başladıq. İlk fürsətdə Əkbəri və Həsəni soruşdum, heç kim tanımadı. Lorustanlı Həsənvənd dedi: "Burada cəmi üç kermanlı uşaq var: biri Seyid Məhəmməd Hüseyni, biri Məhəmmədrza Raşidi, biri də bir neçə ay öncə əsir düşmuş Əli Benavənd".

Seyid Məhəmməd Hüseyni və Məhəmmədrza Raşidini gördüm. İkisi də təxminən 24 yaşlı və seyrcanlı idilər. Müharibənin əvvəllərində əsir düşmüşdülər. Nə qədər dözümlü və möhkəm olduqlarını danışıqlarından anlamaq olurdu.

Seyid Məhəmməd 23 nəfərlik qrupumuzun çoxunun özlərini, ya da atalarının tanıyırdı. Əsirliklərindən iki il ötəndən sonra birdən-birə yeddi yerli tapmaq o və Raşidi üçün böyük imkan idi. Rza İmamquluzadə, Cavad Xacui, Mənsur Mahmudabadi, Məhəmməd Sardui, Həmid Müstəqimi, Abbas Purxosrovani və Seyid Abbas Səadət seyrcanlı idilər.

Günəş batmaqda ikən daxilol fiti səsləndi. Siyamək məni kameramıza qədər müşayiət etdi. Kamera başçımız Kazim bizə öyrətdi ki, divara söykənib oturmalıyıq. İraqlılar bizi sayıb gedəcəkdilər. Elə də etdik. Saymadan sorna Kazimin Qulam əmi çağırdığı bir kişi bir neçə əsirlə bizə ədyal və balış gətirdi. Hər nəfərə iki ədyal, bir balşı və bir zolaqlı uzun ərəb donu.

Gecənin oratalarına qədər qocalarla söhbət etdik. Bəziləri Hüveyzədən idilər, bəziləri Süsəngerddən, bəziləri də başqa yerlərdən. Əhvazlı Kazim tanınmış adam olmuş və neft şirkətində işləmişdi.

Onların arasında yaşı bəlkə də yetmişi ötmüş bir qoca vardı. Qalın şüşəli eynəyinin qabı bir neçə yerdən sınmış və bağlanmışdı. Bir süpürgə dəstəyindən əsa kimi istifadə edirdi, onsuz yeriyə bilmirdi. Ağzında heç bir dişi olmayan o qoca ərəbin adı Baba Əbud idi.

Yeni dustaq yoldaşlarımızdan birini də Molla çağırırdılar. Əksər qocalardan fərqli olaraq, mollanın yaxşı dini savadı vardı. Mədrəsəyə getmişdi və ürəyin istəyən qədər əhvalat, hədis və dua bilirdi. O, qədim məktəbxanaların metodu ilə qocaların bir neçəsinə Quran öyrədirdi. Onun qoca şagirdlərinin Quran öyrənmə həvəsi mənə qəribə gəlirdi. Molla müəllimlikdən əlavə, kameranın təmizliyinə də nəzarət edirdi.

Əsirliyimizin ən rahat gecəsi çatmışdı. Yeni ədyal və balışların qoxusu Bağdad zindanlarının ədyallarının acı xatirəsini yadımızdan çıxardı. Daha yalqız deyildik, yüzlərlə dost tapmışdıq. Yuxudan oyanandan sonra günəş altında gəzə biləcəkdik. Kiçik və palçıqlı bir gölməçədən dənizə düşmüş bir balıq kimi hiss edirdik özümüzü. Çünki əsirliyin ilk üç ayında çox əziyyət çəkmişdik.

Qocalar yatmağa hazırlaşırdılar. Bizim hər birimizin üç iyirmisantimetrlik metlax qədər yerimiz vardı. Ədyallarımızı sərib uzandıq. Yorğun olsam da yuxuya getməzdən öncə Əkbər haqda düşündüm. Yavaş-yavaş onu yenidən görəcəyimə ümidim üzülürdü. İri kalibrli güllə budunun arteriya damarını kəsmişdi. Elə ağır yara ilə o mərəkədən salamat qurtarmasına inanmaq çətin idi. Uzun müddət onun məzlum çöhrəsi və son baxışları haqda düşündüm. Kənddən Ciroft şəhərinə getdiyimiz və onunla Əsgəri adlı bir kişinin evindəki otaqda kirayə qaldığımız günləri, həmin soyuq qış gecəsini xatırladım.

Soyuq qış gecəsi


Qardaşlarım Yusif və Möhsün kəndə getmişdilər. Əkbərlə mən imtahanımız olduğuna görə evdə qaldıq. Gecə məndə güclü başağrısı başladı. Əkbər şam hazırlayırdı; kartofları soyub doğradı və səbətə tökdü. Kağız paketdən bir neçə pomidor götürüb kartofların üstünə qoydu və yumaq üçün həyətə getdi.

Başım hələ də ağrıyırdı. Taxçanın üstündə kitablarımın yanında bir dərman qutusu vardı. Soyuqdəymə dərmanı idi. Birini götürüb içdim. Pilətənin işığı otağı isitmişdi. Əkbər bayırdan gəldi. Soyuqdan əsirdi. Qapını açan kimi soyuq hava otağa doldu. Üstümə bir yorğan atıb işığın yanında uzandım. Əkbər kartofu və pomidorları çırağın üstünə qoyub çörək almaq üçün geyindi. Arxasınca qapını kilidləyib yorğanın altına qaçdım. Gözlərim ağırlaşdı və yuxuya getdim. Gözümü açanda Ciroftun isti yay günəşinin şüası otağa düşmüşdü və Əkbər yatağında yatırdı. Yorğunluğum çıxmışdı və daha başım ağrımırdı. Qəhvədanı götürüb doldurmaq üçün bayıra çıxdım. Qayıdanda gördüm ki, qapının şüşəsi sınmış və yaranmış böyük dəlik müşəmbə ilə bağlanmışdır. Əkbər qapının səsinə oyanıb tez yatağından qalxdı və dedi: "Sən yaxşısan? Bir şeyin yoxdur?"

- Yox. Necə məgər? Bu şüşə niyə sınıb?

Əkbər təəccüblə soruşdu: "Yəni sən bilmirsən?" Dedim: "Nə olub? Nəyi bilməliyəm?" Əkbər məsələdən xəbərsiz olduğumu görüb danışmağa başladı:

- Axşam çörəkçidən qayıdanda qapını nə qədər döydümsə, açmadın. Şüşədən gördüm ki, yatmısan. Əvvəlcə dedim ki, gedim bir dost-tanışın evində yatım. Sonra yadıma düşdü ki, qazan pilətənin üstündədir. Qorxdum ki, tüstüləyər və gecə vaxtı boğularsan. Qapını o qədər döydüm ki, səsə ev sahibi çıxdı. Dedim ki, Əhməd otaqda yatıb, qapını nə qədər döyürəmsə, açmır. Dedi ki, təzə bir şüşə alacağına söz versən, bu şüşəni sındırmana icazə verərəm. Söz verdim və vurub şüşəni sındırdım. Sonra əlimi içəri salıb cəftəni çəkdim və otağa girdim. Nəfəs aldığını görüb arxayınlaşdım.26

Mollanın sakit azan səsinə yuxudan oyandıq. Günəş çıxandan bir qədər sonra fit çalındı və biz sayılmaq üçün oturduq. Say fitindən sonra ilk əsirlik şorbasını içdik. Qədim əsirlər iki il idi səhər yeməyinə ondan başqa bir şey yeməmişdilər. Görüşlər başlandı. Seyid Məhəmməd Hüseyni Kəhnucdan olduğumu eşidib Əli Benavəndin arxasınca adam yolladı. Beceqan kəndindən 22 yaşlı bir gənc idi. Köynəyinin sağ qolu boş idi. Fəthülmübin əməliyyatında top qəlpəsi qolunu dibindən aparmışdı. O qədər utancaq idi ki, səsini güclə eşitmək olurdu. Nə qədər çalışırdımsa, nadir hallarda onunla səmimi ünsiyyət qura bilirdim. Mən Kəhnuc ləhcəsilə ona sual verirdim, o isə səlis fars dilində cavab verirdi. Sonrakı günlərdə nəhayət, gülüşünü görə və əsirlik macərasını eşidə bildim.

Kuşək cəbhəsində böyük bir qəlpə qolunu kəsir və o, İran-İraq cəbhələri arasındakı çöldə tək-tənha qalır. Qızarmış isti qəlpə qolunu kəsib aparmaqla yanaşı, həm də yaranın yerini yandırır. Beləliklə, qanaxma çox azalır və o, sağ qalır. Üç-dörd gün çöldə qalır və nəhayət, güclü susuzluqdan ölümə hazırlaşır. Gözünün qaraldığı və kəlmeyi-şəhadəti dediyi anlarda güclü yağış yağmağa başlayır. Bədənində taqəti qalmayan Əli quru dodaqlarını kiçik bir su cığırına tutur və həyata qayıdır. Ertəsi gün iraqlılar onu tapıb əsir tuturlar.

Həmin gün və sonrakı günlərdə köhnə əsirlərdən Rəmadi düşərgəsi haqda lazımi məlumatları öyrəndik. Öyrəndik ki, birinci gün silləsi ilə Mənsura xoşgəldin deyən kapitanın adı İzzəddindir və daşürəkli adamdır. Digər iki korpusa getmək qadağandır. Üçüncü korpusdakı 24-cü kamera düşüncə adamlarının saxlandığı yerdir. Onları casuslar vasitəsilə təyin etmişlər. Onların azadol saatları binanın digər əsirlərindən fərqli vaxtdadır. Düşərgənin başçısı əsirlərin Qulam əmi çağırdıqları abadanlı bir zabitdir. Əsirlər boş vaxtlarını ingilis dilini və ərəb qrammatikasını öyrənməklə keçirirlər. Casim, Əhməd və Həmid düşərgənin daxili nəzarətçiləri idilər. Düşərgənin hamamı ümumidir və yalnız cümə günləri qızdırılır. Və nəhayət, öyrəndik ki, tikanlı məftillərə yaxınlaşmaq, kağız və qələm saxlamaq, camaat namazı qılmaq və hər hansı bir toplantı keçirmək qəti qadağandır.

Düşərgə uşaqları bizə tövsiyələr də verdilər: məsələn, kiminlə gəldi, xüsusən də əhli-haqq kürdlərilə get-gəl etməyək. Orada ilk dəfə olaraq, əhli-haqq firqəsinin bığlarını çənələrinə qədər uzatmış üzvlərini gördüm. Bəziləri ordudan, bəziləri də qoca kişilər kimi mülki vətəndaş idilər. Əhli-haqq firqəsindən olanların çoxu yeddinci kamerada qalırdılar. Onlar ya təmizlik işləri ilə məşğul idilər, ya da günəşin altında oturub saqqallarını qırxırdırlar. Üzlərini qırxanda sıx bığlarını lezva aparmasın deyə onu ağızlarında saxlayırdılar. Dodaqlarının ətrafını qırxandan sonra səsli üfürməklə bığı ağızlarından çıxarırdılar. Sonralar gördüm ki, onlar nəinki təhlükəli deyillər, hətta sədaqətli və mehribandırlar.

Düşərgəyə gəlişimizin ikinci həftəsində Fəthülmübin əməliyyatında əsir düşənlərin biri ilə tanış oldum. Seyid Hisaməddin Nəvvabi İsfahandan idi. Sağ ayağına güllə dəymişdi və həyətdə çətinliklə gəzirdi. Bir gün onunla düşərgənin daxili vəziyyəti haqda danışarkən dostlarından biri bizə qoşuldu. Onlar bir neçə anlığa üçüncü korpus barədə danışdılar. Söhbətlərində eşitdim ki, bir ruhanidən danışırlar. Seyiddən soruşdum ki, ruhani dediyiniz bu adam hövzə tələbəsidir, yoxsa familiyası Ruhanidir? Seyid gülüb dedi: "Üçüncü korpusda ruhanimiz də var, amma bu, axund deyil. Soruşdum ki, adı nədir? Seyid dedi: "Hüseyn Ruhani".

Qatarın səsi qulaqlarımda əks-səda verdi. Lorustan dağlarında dağ otlarının gözəl ətrini, kupedə siqaret çəkən döyüşçüyə nəsihət verən gənc pasdarın çöhrəsini - hamısını xatırlayıb seyidə dedim: "Bu Hüseyn Ruhani şimaldan, Behşəhrdən deyil?!" Seyid Hisam yerində donub qaldı: "Çiynimi tutub özünə sarı çevirdi. Səsini yavaşıdıb dedi: "Sən Hüseyn Ruhanini haradan tanıyırsan?" Dedim: "Onu təxminən bir il öncə Ərak-Əhvaz qatarında komandir geyimində görmüşəm. Seyid məni bir küncə çəkib dedi: "Hüseyn Ruhaninin komandir olması aramızda qalsın. Bu düşərgədə casus çoxdur. Əgər Hüseynin pasdar və komandir olduğunu bilsələr, ona çox pis olar".

Mən pasdar olmağın ağır bədəlini Bağdad zindanında Salehdən eşitmişdim. Seyidi arxayın etdim ki, narahat olmasın. Seyid Hisam rahat nəfəs aldı və mövzunu dəyişib dedi: “Doğrudan, bizim əməliyyatımızdan əsir düşmüş uşaqların ikisi də ikinci korpusdadır. Təsadüfən, səninlə tay-tuşdurlar: Məhəmmədhəsən Miftah və Məhəmməd Yəzdi. Ürəkləri çox istəyir ki, sizi görsünlər”. Soruşdum ki, onları necə görə bilərəm? Cavab verdi: "Novruz bayramında. Üç korpusun əsirləri yalnız novruz bayramında görüşə bilərlər".



Mühüm məlumat


Sonrakı günlərdə düşərgə haqda daha mühüm məlumatlar öyrəndik:

İyirmi dördüncü kamera düşərgənin mənəvi komandanlıq mərkəzidir. Mühüm əsirlər orada saxlanırlar. O mühüm adamlardan biri gənc bir hövzə tələbəsidir. Düşərgənin vilayəti (dini baxımdan legitim rəhbərliyi) ona aiddir. Orada bütün dindar uşaqlar ona tabedirlər və son söz onundur. Hər bir əmrini icra etmək şəriət baxımından vacibdir və əməllərindən boyun qaçırmaq günah sayılır. Nə vaxtsa onu başqa düşərgəyə köçürsələr, yerinə başqa biri təyin olunacaq. Gənc tələbənin əmrləri məxfi kanallar vasitəsilə kameralara ötürülür. Hər bir kamerada bir nəfər onun nümayəndəsidir. Nümayəndənin hökmü yalnız öz kamerasının əsirlərinə keçərlidir. Gənc tələbənin və onun nümayəndələrinin vilayəti İmam Xomeyninin və məsum imamların vilayətinin davamı sayılır.

Bunlar gəlişimizin ilk günlərində dindar uşaqların bizə verdikləri informasiyaların bir hissəsidir. Sonralar öyrəndim ki, bu qayda-qanunları Rəmadi düşərgəsinin bütün əsirləri qəbul etmirlər. Əhli-haqq kürdlərinin və ordu qüvvələrinin çoxu bu qanunları tanımırdılar. Onlar öz sözlərini deyir, öz yolları ilə gedirdilər və heç kimə də pislikləri toxunmurdu. Bir dəstə isə o qanunlara təkcə müxalif deyildilər, hətta onlara qarşı mübarizə də aparırdılar. Onlar satqın və casus idilər, 24-cü kamera ilə əlaqə vasitələrini öyrənib xəbər verməyə çalışırdılar.

Yəhya M. və Rza Z. həmin qrupdan idilər. Gənc ruhaninin metoduna müxalif olan üçüncü dəstə də vardı. Onlar dindar və savadlı uşaqlar idilər, amma əsirlikdə belə idarəetmə üsulunu bəyənmirdilər. Onlar düşünürdülər ki, gənc ruhani də başqaları kimi əsirdir, dövrün fəqih rəhbəri olan həzrət İmam Xomeynilə əlaqəsi yoxdur və onun tərəfindən təyin olunmayıb. Buna görə də, yüzlərlə əsirin taleyini ona tapşırmaq olmaz. O adamlardan biri Seyid Məhəmməd Hüseyni idi. Siyamək Ətai də belə düşünürdü.

Sonralar mənə məlum oldu ki, bu qrupun fikri daha doğrudur. Gənc ruhaninin və onun həmfikirlərinin idarəetmə üsulu hədsiz tələbkarlıq və dəfetməyə əsaslanırdı. Bu qrupun dəfetmə funksiyası cəlbetmə funksiyasından böyük idi. Elə qadağalar qoyurdular ki, zəif adamların ruhdan düşməsindən başqa bir effekt vermirdi. Məsələn, top oyunlarını qadağan etmişdilər. Deyirdilər ki, düşmən bizim oynamağımızdan sui-istifadə edir. Bu məsələ zəif adamların, əyləncə üçün də olsa, müxaliflərə qoşulmalarına səbəb olmuşdu. Onlara görə, köynəyin yuxarı düyməsinin açıq olması da bəyənilməz idi. Bu qadağalar yavaş-yavaş əsirlər arasında birliyi pozdu. Onlar düşərgə başçısı seçiminə müdaxilə etdilər və bu böyük vəzifəni zəif bir adama tapşırdılar. O da sonralar çoxlu fəsadlara yol açdı və nəhayət, öz nökərlərindən birinin əli ilə öldürüldü.

Gənc ruhaninin idarəçilik üsulu əsirlər arasında yenə də güclü ixtilaf və təfriqələrə səbəb oldu. Hizbullahçı əsirlər tanınıb digər düşərgələrə köçürüldülər. Qalanlar da müxalifləri arasında azlığa çevrildilər və çoxlu əziyyətlər çəkdilər. Gənc ruhaninin özü də Mosulun 4 saylı düşərgəsinə köçürüldü. Əfv, bağış, güclü cəlbetmə qüvvəsi və alicənab rəftarı olan Hacı ağa Əbuturabi və Hacı ağa Cəmşidi kimi böyüklər təbii ki, ona fəzilətini nümayiş etdirməyə imkan vermədilər. Beləliklə, gənc ruhaninin vilayət ulduzu Əbuturabi və Cəmşidinin dirayət günəşi yanında görünməz oldu.



Onlar bizim uşaqlarımız deyillər!


İsti Rəmadi yayı bitmək üzrə idi. Düşərgə, onun yazılmış və yazılmamış qanunları ilə tam tanış olmuşduq. Bizim qrupumuz gecələr bir yerdə olurdu, gündüzlər isə hər biri öz işində. Seyid Məhəmməd Hüseyni bizə ərəb qrammatikasından dərs keçirdi. Hər gün bir və ya iki hədis əzbərləyirdik. Əbəlfəz Məhəmmədi hamıdan çox əzbərləmişdi. O, gecələr əzbərlədiklərini mənə danışırdı.

Birinci və ikinci korpuslar arasında bir voleybol meydançası qədər məsafə var idi. Bir gün Seyid Hisam Məhəmmədhəsən Miftahı mənə göstərdi. Məhəmmədhəsənin əynində zolaqlı uzun ərəb donu vardı və əsa ilə yeriyirdi. Təbəssümlə mənə əl yellədi və elə uzaqdan-uzağa dostlaşdıq. Sonralar da uzaqdan bir-birimizə əl yelləyirdik və dostluğumuz davam edirdi.

Hər şey öz qaydasında gedirdi. Ancaq bir gün Siyamək Ətai həyətdə mənə bir bəd xəbər verdi. O dedi: "Deyəsən, iraqlılar yenidən sizin məsələnizi gündəmə gətirirlər". Ürəyim üzüldü. Soruşdum ki, nə baş verib? Dedi: "Qəzetdə oxudum ki, İraq məmurları sizi İrana göndərmək istədiklərini deyiblər. Haşimi Rəfsəncani isə deyib ki, onlar bizim uşaqlarımız deyillər". Dedim: "Yəni Haşimi belə də deyib?" Siyamək gülüb şirin Kermanşah ləhcəsilə dedi: "Yox, özlərindən çıxarırlar. Hələ bunları tanımayıbsan?! Yəqin Haşimi Rəfsəncani deyib ki, bunlar uşaq deyillər. İraqlılar da birini üstünə qoyub bu şəklə salıblar". Siyamək sözünə davam etdi: "Deyirlər ki, üçüncü bir ölkənin vasitəsilə sizi İrana göndərəcəklər". Təəccüblə soruşdum ki, bunu kim deyib? Siyamək dedi: "İraqlılar. Deyirlər indi ki iranlılar uşaqlarını istəmirlər, biz Fransaya göndərəcəyik. Əgər istəsələr, oradan ölkələrinə qayıdarlar".

Alnımı soyuq tər basdı və boğazımı qəhər tutdu. Deyəsən, hər şey təzədən başlayırdı: yenə təbliğat, yenə kamera. Əsirliyin ilk üç ayının acılarını yenicə unutmuşduq. İndi isə bəlkə də daha ağır və daha acı günlərə hazır olmalı idik.

Gecə kamerada hamımız kədərli idik və hər bir ehtimala qarşı plan cızırdıq. Əbəlfəz o gecə də yatmazdan öncə əzbərlədiyi 40 hədisi danışdı. Mənsur və Cavad da "zərəbə" feilini ərəb dilinin bütün bablarında hallandırandan sonra yatdılar.

Sözügedən xəbərin qəzetlərdə dərc olunmasından bir neçə gün sonra səhər saat onda vaxtsız fit səsi düşərgəni bürüdü. Qulam əmi qapı tərəfdən qaça-qaça gələrək qışqırırdı: "Yalnız səkkizinci kamera içəri! Yalnız səkkizinci kamera!"

Deyəsən, oyun başlamışdı. İçəri keçdik. Pəncərədən gördüm ki, bir dəstə jurnalist düşərgəyə girir. İzzəddin və Həmid adlı əsgərlər onlardan qabaq kameraya girdilər. Fotoqraflar şəkil çəkməyə başladılar. İzzəddin Qulam əmiyə dedi: "Qulam, get voleybol topunu gətir". Düşərgənin ən qəddar nəzarətçisi olan Həmid dedi: "Ya Allah! Gedin voleybol meydançasına!"

Getdik. Qulam əmi topu meydançaya atdı. İzzəddin əmr etdi: "Girin meydançaya!"

İki komandaya bölündük. İlk servisi Abbas vurdu; möhkəm və güclü. Top birinci korpusun damına düşdü. Dama çıxmağa yol yox idi. Həmid bizim Nuxalə (yaramaz, zibil) adlandırdığımız satqın həmvətənlərimizdən birinə dedi: "Çıx onu gətir". Və hirsindən sarı bığlarını çeynəməyə başladı. Nuxalə kanalizasiya borusu ilə çətinliklə dama qalxdı və topu yerə atdı. Bu dəfə Həsən Müstəşriq servis vurdu və top ikinci korpusun damına düşdü. Nəzarətçi Həmidin gözlərinə qan dolmuşdu və hələ də bığlarını çeynəyirdi. Nuxalə topun ardınca getdi. Operatorlar hələ bir şey çəkə bilməmişdilər.

Oyun davam edirdi; bu damdan o dama. İzzəddin barıt çəlləyinə dönmüşdü, amma jurnalistlərin önündə özünü saxlayırdı. O, bu teatrdan bir şey çıxmayacağını görüb Həmidə əmr etdi ki, bizi kameraya qaytarsın. Həmid bağırdı: "Vallah, bu gecə Həmid həmişəki Həmid olmayacaq!" Bizi kameraya doğru apardı. Jurnalistlər çəkdikləri qısa filmlə və bəzi şəkillərlə düşərgədən çıxdılar. Günün qalanı normal keçdi. Günbatan çağı şam yeməyi yedik. Yemək həmişəki bozbaşlardan idi: donmuş və soğansız ətlə bişmişdi, yağından da pis qoxu gəlirdi. Siyamək mətbəxdə ət qutularının üstünə belə yazıldığını görmüşdü: “İstehsal tarixi: 1950"; yəni 32 il qabaq.

Düşərgənin aşpazları həmin otuzillik ətləri azca soğan və sarıköklə qovursaydılar, bəlkə də yeməli olardı. Amma Rəmadi düşərgəsində soğan qadağan olunmuş məhsullardan idi. Səbəbi ötən ilə qayıdırdı: əsirlərin biri soğan suyu ilə ailəsinə görünməz bir məktub yazmışdı ki, hərarətə verəndən sonra əsirlərin sirrini bilib İslam respublikasının aidiyyəti orqanlarına xəbər versinlər. İraqlılar da soğanın təhlükəli əşya olduğunu anladıqda mətbəxin alış-veriş siyahısından çıxarmışdılar.

Qəmli bir gecə


Saymadan sonra həmişəki kimi mollanın Quran səsi gəldi. Qocalar oturub söhbətləşməyə başladılar. Mən Fərsiyədə alaçıqdakı qəşəng günlərimizdən danışmaq üçün Məcid Zeyqəminin yanına getdim. Məcid yerində uzanıb gözünü üzlüyünü çıxardığı bulud balışa dikmişdi. Onun gözəl krem rəngi vardı. Məcidin yanında oturdum. Bulud balışı əllərində oyan-buyana çevirirdi. Soruşdum ki, nə edirsən? Dedi: "Əhməd, təsəvvür elə bunun hamısı bir tort olaydı".

Balışın buludunu tort formasında gördüyünə görə Məcidi qınamadım. Altıaylıq əsirlik dövründə nadir hallarda şirin bir şey yemişdik. Hər gün verilən iki stəkan çayın şirinliyini isə çətinliklə təyin etmək olurdu. Dedim: "Məcid, ürəyin tort istəyir?" Dedi: "Həm də çox". Dedim: "Mənim də. Kaş bir banka mürəbbə olaydı, başımıza çəkəydik". Əbəlfəz hədislərini bir də əvvəldən axıra qədər oxudu. Həsən Müstəşriq və Həmid Tağızadə voleybol oyununu yada salıb zarafatlaşır və gülürdülər. Əhmədəli Hüseyni və Məhəmməd Babaxani də söhbətləşirdilər. Sardui qəza namazı qılırdı. Hər kəs bir işlə məşğul idi ki, birdən pəncərənin arxasından əsgər çəkmələrinin səsi gəldi. Az sonra qıfılların səsi hər kəsi öz yerində oturtdu. İraqlı İzzəddin və Həmid içəri girdilər. Çox həyəcanlı idik. Həmidin sözü yadıma düşdü: “Vallah, bu gecə Həmid həmişəki Həmid olmayacaq!” İzzəddin kameranın içində bir dövrə vurdu. Bəzilərinə başı ilə işarə verərək kameradan çıxmalı olduqlarını bildirdi.

Püşk Məhəmməd Sarduinin, Rza İmamquluzadənin, Abbas Purxosrovaninin, Mənsur Mahmudabadinin, Mahmud Rəiyyətnejadın, Həmid Müstəqiminin və Əbəlfəz Məhəmmədinin adına çıxdı. Onların hər biri çəkələyini geyinmiş və ya geyinməmiş halda möhkəm bir təpiklə kameradan bayıra düşürdü. Kameranın qapısı bağlandı. Kameramızın başçısı Kazim donub qalmışdı. Düşərgənin səsucaldanı qoşuldu. Qulaqbatıran səslə Bəndəri musiqisi səslənirdi. Pəncərədən gördük ki, uşaqları ayaqyoluna tərəf apardılar. Narahatlıqdan qocaların ayaqları əsirdi. Baba Əbud iraqlılar gələrkən oturmaq icazəsi olan yeganə şəxs idi. O anda o, əsasını əlləri ilə möhkəm sıxmışdı və gözlərinin yaşı eynəyinin altından qırışmış üzünə axırdı.

Təxminən bir saat keçdi. Pəncərənin arxasından ayaq səsi gəldi. Seyid Abbas Səadət dedi: "Gətirirlər". Qapı açıldı və uşaqlar içəri girdilər. Üz-başları şişmişdi və axsayırdılar. Nəzarətçilər qapını qıfıllayıb gedəndən sonra döyülənlərə sarı qaçdıq. Məhəmməd başlarına gələni danışdı.

- Bizi ayaqyolunun arxasına, kanalizasiya hovuzu ilə tikanlı məftillərin arasına apardılar. Dedilər ki, İmam Xomeynini söy. Biz isə söymədik.

Əhmədəli Əbəlfəzdən soruşdu: "Qardaş, sizi çox döydülər? İndi halın necədir?" Əbəlfəz ağrı çəkə-çəkə acı təbəssüm etdi və azəricə dedi: "Yaxçı". Rza İmamquluzadə dedi: "Həmid məni kanalizasiyaya salmaq istəyirdi, Casim Çirkunun27 Allah qorxusu qoymadı". Abbas Purxosrovani dedi: "Məgər qışqırıq səslərimizi eşitmirdiniz?!” Seyid Abbas dedi: "Bəndəri musiqisi qoydu ki?!"

Deyəsən, Həsən Müstəşriq o birilərdən çox döyülmüşdü. O, həmin anda da həmişəki kimi gülüb dedi: "Şərəfsizlər bir-iki nəfər deyildilər ki. On nəfər idilər. Necə də kabelləri vardı!" Həsən Müstəşriqlə səmimi dost olan və həmişə zarafatlaşan Həmid Tağızadə əlini Həsənin çiyninə vurub dedi: "Həsən Rinqo,28 cavabını aldın? İndi hey topu vur düşsün dama". Həsən Həmidin ayağına möhkəm bir yumruq vurub dedi: "Yaftabadlı oğlan, yerin əskik idi. Sən də bir az kabellə döyülsəydin, bəlkə bir az arıqlayardın". Qocalar uşaqların göyərmiş bədənlərini görüb yenidən ağladılar.

Gec yuxuya getdim. Döyülənlər isə səhərə qədər ağrıdan oyan-buyana çevrildilər.



Susuz balıqlar


Səkkizinci kameranın önündəki balkonun qırağında oturub uzaqlara baxırdım. Bir-iki kilometr o tərəfdə Ənbər düşərgəsinin divarları görünürdü. Fikirləşirdim ki, bəlkə də Əkbər Ənbər düşərgəsindədir. Onun yaşamasına ümidimi hələ üzməmişdim.

Baba Əbudun əsasının səsi koridordan eşidilirdi. Yəqin ki, Rəşidin yanından gəlirdi. Rəşid gənc bir kürd idi və yeddinci kamerada qalırdı. O, qocanı yuyub-qurutmaq işinə baxırdı; hamama aparırdı, kisələyirdi, paltarlarını yuyurdu, saqqalını qısaldırdı və ən mühümü, onunla zarafatlaşırdı ki, gülsün, uşaqlarının və nəvələrinin ayrılıq qəmini unutsun.

Sanki Allah Rəşidə Əbuda muzdsuz-minnətsiz qulluq etməyi tapşırmışdı. Qoca zəifləyən kimi üzüqibləyə uzanıb kəlmeyi-şəhadətini deyirdi. Belə anlarda azadol zamanı olsaydı, kimsə qaçıb Rəşidi çağırırdı. Rəşid Baba Əbudu belinə alıb həkim otağına sarı qaçırdı. Nəhayət, bir gün qocanın halı pisləşdi. Qibləyə doğru uzandı, kəlmeyi-şəhadəti dedi və Rəşid gəlmədən gözlərini həmişəlik yumdu.

Kanalizasiya maşını düşərgənin həyətinə girdi. Sürücü tualet quyusunu boşaltmağa gəlməzdən öncə maşını Rəmadi çayında doldurur və düşərgənin torpaq həyətinə səpirdi. Maşın yavaşca gedirdi. Əsirlərin biri lüləni tutub həyəti sulayırdı. Bu anda yerə böyük bir balıq düşdü. Bir qədər atıldı və hərəkətsiz qaldı. Bir az öndə daha bir balıq da yerə düşdü. Əsir balıqları götürüb tikanlı məftillərə tulladı. Ürəyim yandı. O balıqlar necə də pis aqibətli idilər; yarım saat qabaq böyük bir çayda üzürdülər, indi isə iti tikanlı məftillərin arasında hərəkətsiz qalmışlar. Bizim əsirliyimiz də o balıqlara bənzərsiz deyildi. Lakin aqibətimiz də eyni olacaqdımı? Bunu düşünə-düşünə bir neçə gecə öncə gördüyüm yuxunu xatırladım. Səddam tikanlı məftillərin yanında durub mənə deyirdi: "Əgər bir gün getməli olsam, öncə hamınızı edam etdirəcəyəm".

Birinci mərtəbənin koridorundan Hüseyncanın səsi gəlirdi. O, həmişəki kimi İran məmurlarını söyürdü ki, nə üçün Səddamın sülh təklifini qəbul etmədilər? Hüseyncan ölkənin qərb bölgəsindəki zastavalarından birində xidmət etmişdi. O, İslam inqilabını öyrənmək, şahın otuz il başı üstündə gördüyü şəklini unutmaq istəyirmiş ki, düşmənin hücumu ilə üzləşib işğalçılara əsir düşmüşdü. Birinci mərtəbənin koridorunda Haşimi Rəfsəncanini söydüyü zaman isə əsirliyindən iki il ötürdü.

Onun biz 23 nəfərdən və düşərgənin digər dindar uşaqlarından xoşu gəlmirdi. Ara-sıra bizə söz atır və təhqir edirdi ki, nə üçün İslam quruluşunu sevirik və onun kimi şahın övladının qayıtmasını gözləmirik. Bununla yanaşı, o, yazıq idi. Çox pis vəziyyətə düşmüş, məyus olmuşdu və onu mühasirəyə almış bütün tikanlı məftillərdən qurtulmaqdan başqa bir şey düşünmürdü. Bir saylı kamerada qalan və əsgərləri ilə birgə əsir düşmüş orta yaşlı zabit də əsirliyin şərtlərini qəbul edə bilməmişdi. Lakin Hüseyncan kimi haray-həşir salmırdı, bütün qəmini içinə tökürdü. Nəhayət, bir gün səhər əsgərləri “cənab kapitanın” ağzına gələni danışdığını görürlər və çox keçmədən dəlilik xəbəri düşərgəyə yayılır.

Onu həmişə ayaqyolunun yolunda görürdüm. Səliqəli geyimdə və saçı maşınla qırxılmış halda bir tərəfdə dururdu. Siyamək deyirdi ki, ixtiyarı əlində deyil, kameranı bulayır və dustaq yoldaşlarına iş artırır. Deyirdi ki, xörək boşqabını önünə qoyanda arvadının və uşağının şəklini çıxarıb onlara da yemək təklif edir. Sonra isə ümidsizcəsinə şəkli yerinə qoyub yalqız halda yeməyini yeyir.

Dəli kapitan və Hüseyncan bizim ordu və polisimizin həqiqi nümayəndəsi deyildilər. Birinci korpusda yüzlərlə müsəlman və vətənpərvər zabit və əsgərlər vardı. Onları nə tikanlı məftillər, nə nəzarətçi Həmidin kabelləri, nə də qürbət qəmi əyə bilmişdi. İnsanların fərqli çıxarları vardır.

Kanalizasiya maşını düşərgədən çıxırdı. Qapıçı maşının altına baxırdı ki, kimsə yapışıb qalmasın. Səsucaldandan isə ərəb musiqisi yayımlanırdı.

Mayorun “nəvazişləri”


Uşaqların döyülməsindən bir həftə ötməmiş düşərgənin yeni rəisi Mayor Mahmudi bir neçə yapon jurnalistlə gəlib birbaş bizim kameramıza daxil oldu. Yapon operator bizim əsir həyatımızın bütün cəhətlərini xüsusi həvəslə qeyd edirdi; divardakı mıxlardan asılmış çantalarımızı, qapının önündəki plastik çəkələklərimizi, ətrafını kisələrlə örtdüyümüz və guya tualet olan metal çərçivəni, səhərə qədər sidiklə dolan və səhər ayaqyoluna boşaltdığımız böyük vedrəni, kameranın ortasındakı su səhəngini, yerləşmək üçün qırağını lezva ilə kəsdiyimiz bulud döşəkləri, Mənsurun uşaq üzündən qocaların qırış əllərinə qədər hər şeyi çəkirdi.

İraq Kürdüstanından olan Mayor Mahmudi farsca bizim kimi sərbəst danışırdı. O, jurnalistlərə etiraz olaraq başımızı aşağı saldığımızı görüb pis söyüşlər verməyə başladı. Arxayın idi ki, yapon jurnalistlər heç nə başa düşmürlər. Başa düşmürdülər də. Bizim başlarımız isə eləcə aşağı idi. Mahmudi Mənsura sarı gedib yerdən qaldırdı. Operator kameranı mayora sarı çevirdi. O, hiyləgərliklə kameraya gülür, ağ və ətli əllərilə Mənsurun başını sığallayırdı. Yapon jurnalistlər isə ən yaxşı səhnəni tutmuşdular - iraqlı bir mayorun iranlı yeniyetmə əsirə mehribanlığını. Lakin həmin anda Mahmudinin Mənsura və bizə hədiyyə etdiyi söyüşləri anlamadılar. Mayor Mənsuru əzizləyə-əzizləyə deyirdi: "Qoy bu yapon köpək uşaqları düşərgədən çıxsınlar, bilirəm siz iranlı qoduqlarla nə edim!" Sonra yenə də hamıya ağır söyüşlər verməyə başladı.

Həmin gün axşamçağı sayma fiti çalınanda iraqlı qoca zabit həmişəki kimi əsirləri saymağa gəldi. O, mehriban adam idi. Kameraya girən kimi əvvəlcə bizim uşaqların qaldığı sağ tərəfə baxıb deyirdi: "Necəsiniz, gənclər?" Sonra isə solda oturmuş qocalara tərəf çevrilib soruşurdu: "Necəsiniz, qocalar?" Sonra saymağa başlayır və sayı kağıza yazıb çıxırdı. Lakin mehriban zabit həmin gün mehriban deyildi. Mayor Mahmudi ona bizi tənbeh etməyi tapşırmışdı, amma o, bu işlərin adamı deyildi. O günə qədər kimsə onun bir əsirə əl qaldırdığını görməmişdi. Həmin gün isə tapşırıq almışdı və üzrü vardı. Bəlkə də nəzarətçi Həmid yanında olmasaydı, tapşırığı icra etməzdi. İraqlı əsgərlər arasında tayı-bərabəri olmayan bu adama görə əmri yerinə yetirməli idi. Hamını vura bilməzdi, ya da vurmaq istəmirdi. Ona görə də bir nümayəndə kimi birimizi vurmaq qərarına gəldi. Həmin nümayəndə də Həsən Müstəşriqdən başqa birisi ola bilməzdi. Çünki dikbaş və hazırcavab idi, iraqlılar onu böyük kələkbaz çağırırdılar.

Qoca zabit Həsəni cərgədən çıxardı. Sual-cavabsız bambuq çubuğu qaldırıb Həsənin çiyninə vurdu. Həsən ikinci zərbədən yayındı. Üçüncüsü isə əlinin içinə dəydi və bərkdən qışqırdı. Ondan sonra Həsən bambuq zərbələrinin ona dəyməsinə imkan vermədi. Çox möhkəm zərbə almasa da, elə hay-küy salırdı ki, gəl görəsən. Bambuq çiyninin yanından keçəndə elə qışqırırdı ki, eşidən elə bilərdi dınaqlarını çəkirlər. Həsənin artistliyindən çox da narazı görünməyən qoca zabit nəhayət, Həsənə üç-dörd zərbə vurub kameranı tərk etdi.



Seçkilər


Mayor Mahmudi düşərgənin rəisi vəzifəsində çalışdığı qısa müddətdə nəzarəti tam ələ ala bilmişdi. O, İraqın Süleymaniyyə vilayətinin kürdlərindən idi. Deyilənə görə, hərbi təhsilini şah dövründə Şirazda almışdı. İranın bütün şəhərlərini tanıyırdı. İlk dəfə düşərgəyə girəndə əsirlərin birindən soruşmuşdu: "Haralısan?" Əsir cavab vermişdi ki, Qəsri-Şirindənəm. Mahmudi Qəsri-Şirinin zənginlərindən birinin adını çəkib demşidi: “Onu tanıyırsan? Yəqin ki bağından çox alma oğurlamısan. Düzdür?” O, İranın kəndlərinin də adını bilirdi.

Mahmudi düşərgədə nəzərdə tutduğu islahatlara düşərgə başcısını dəyişməklə başladı. Demokratik bir dəyişiklik oldu. Dedi ki, düşərgənin başçısını əsirlərin özləri seçməlidirlər.

Tez bir zamanda 24-cü kameradan ən layiqli bir namizəd irəli sürüldü. Əli Əhli-haqq camaatından bir zabit olmuşdu. Həmin günlərdə yenicə hizbullahçı qüvvələrə qoşulmuşdu və daha Əhli-haqla əlaqəsi olmadığını bildirirdi. O, bunu isbatlamaq üçün bığlarını qısaltmış və dindar əsirlərlə əlaqəsini artırmışdı.

Bizim 24-cü kameranın uşaqları ilə təmasda olan nümayəndəmiz Yəhya Kəsai xəbər gətirdi ki, Əliyə səs verməliyik. Biz də dinməz-söyləməz qəbul etdik. Cümə günü seçki keçirildi və namizədimiz böyük səs çoxluğu ilə düşərgənin başçısı seçildi.

Ertəsi gün Mayor Mahmudi düşərgədə nizam-intizam haqda danışmaq üçün Əlini öz otağında qəbul etdi. Bir saatdan sonra Əli bir dəst paltar və bir cüt kətan ayaqqabı ilə düşərgəyə qayıtdı. Əli gündüzlər düşərgənin hər yerini gəzir, kamera başçıları ilə iclas keçirir, onların problemlərini dinləyir və Mayor Mahmudiyə çatdırırdı. O, qısa müddət ərzində əsirlər üçün böyük işlər görə bildi. Onların ən mühümü xörəyin miqdarının artırılması idi. Əli azad şəkildə 24-cü kameraya gedib-gəlir və güman ki gənc ruhani ilə də söhbətləşirdi. Hər həftə bir neçə dəfə ştaba çağırılır və Mayor Mahmudi ilə saatlarla danışırdılar.

Əli tez bir zamanda düşərgənin bütün qruplarını, o cümlədən dindarların razılığını qazandı. İraqlılar üçüncü korpusda ona kiçik bir otaq verdilər. Həmin otaq sonralar onun daimi iqamətgahı və həm də qətl yeri oldu.

Getdikcə Əlinin Mayor Mahmudi ilə iclasları artdı. İclaslar gündüzdən gecəyə keçirildi. O, günboyu düşərgənin işlərilə məşğul olur, gecələr ştabda iclasdan qayıdıb birbaş otağına gedib yatırdı.29




Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə