Известия нахчыванского отделения национальной академии наук азербайджана серия общественных и гуманитарных наук, 2018, Же 1



Yüklə 55,83 Kb.

tarix14.07.2018
ölçüsü55,83 Kb.


AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI NAXÇIVAN BÖLMƏSİNİN XƏBƏRLƏRİ 

İctimai və humanitar elmlar seriyası, 2018, Же 1

ИЗВЕСТИЯ  НАХЧЫВАНСКОГО ОТДЕЛЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНА 

Серия общественных и гуманитарных наук, 2018, Же 1

PROCEEDINGS OF AZERBAIJAN NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES NAKHCHIVAN BRANCH OFFICE 

The series o f social sciences and humanities, 2018, Же 1

ÇİNARƏ  RZAYEVA

AMEA Naxçıvan Bölməsi 

E-mail:  cinarerzayeva@ yahoo.com.tr

AZƏRBAYCAN  VƏ DİGƏR TÜRK XALQLARI BAYATILARINDA 

VARİANTLILIQ MƏSƏLƏLƏRİ

Məqalədə  əsas məqsədimiz Azərbaycanda  toplanan  bayatıların  türk dünyasında varianthlıq məsə­

lələrini  araşdırmaqdan ibarətdir.  Həcmcə kiçik,  lakin zəngin  məzmun çalarına malik olan bayanlar özü­

nəməxsus  xüsusiyyətləri  ilə  seçilir.  Bir  çox  bayatılar  vardır  ki,  onlar  bu gün  həm  Türkiyə,  Ahıska,  Qa­

qauz,  Kərkük,  həm də digər türk xalqlarının folklorunda işlənir.  Həmçinin o da qeyd olunub ki,  bəzi baya­

tılar türk xalqlarının folklorunda məzmunca saxlanılmış, forma baxımından müəyyən dəyişikliyə uğramış­

dır. Məqalədə türk xalqlarında işlənən bayatılara aid nümunələr verərək fikrimizi təsdiqləmiş oluruq.

Açar sözlər: Azərbaycan,  türk,  bayatı,  ortaq, müqayisə.

İnsan  ruhunu  oxşayaraq  dildən-dilə,  nəsildən-nəslə,  əsrdən-əsrə,  ağızdan-ağıza  ke­

çib  gələn  folklor  nümunələrindən janr  etibarı  ilə  ən  çox  yayılanı  bayatılardır.  Həcmcə 

kiçik,  lakin dərin  mənası olan “bayatılar insan həyatının canlı poetik salnaməsidir.  Onun 

varlığını,  mənəvi  aləmini  dünyaya göz  açdığı  çağdan  ömrünün  son  anlarına kimi  müşa­

yiət  edir,  duyum  və  hisslərinə  estetik,  bədii  zövq  aşılayır”  [1,  s.  4].  El  ədəbiyyatının  ən 

geniş  yayılmış  qollarından  biri  olan  bayatılar  öz mövzu  müxtəlifliyi  ilə  seçilir,  Belə  ki, 

bayatıların  mövzu  dairəsi  genişdir.  Bayatıların  əhatə  etdiyi  mövzular  bunlardır:  Vətən, 

qürbət,  mərdlik-namərdlik,  eşq-məhəbbət,  sevgi,  xoşbəxtlik,  bolluq-bərəkət,  ayrılıq,  in­

tizar,  istək-arzu,  qəm-qüssə,  üzüntü,  öyüd-nəsihət,  hörmət-ehtiram,  xeyir-dua,  qarğış, 

ağ1,  şənlik,  toy-düyün  və  s.  Bayatılarda  insana  məxsus  müsbət  və  gözəl  xüsusiyyətlər, 

saf məhəbbət, həyat eşqi,  qəm,  kədər,  ayrılıq,  vətən sevgisi və sairlə yanaşı  “dostluq,  sə­

daqət,  humanizm  meyilləri  canlı,  şairanə bir dillə,  az  sözlə,  böyük və dolğun fəlsəfi  mə­

na ilə ifadə olunmuşdur”  [1,  s. 4].

Bayatıların  mövzu  əhatəsi  geniş  olması  ilə  bərabər  söylənmə  yeri  də  müxtəlifdir. 

Toy və xına mərasimlərində, hər hansı sevincli gündə söylənilən bayatılar və s.

Bayatılar  həmçinin  türk  xalqlarının  regionlarında  da  geniş  şəkildə  kök  salmış  və 

yayılmışdır.  Belə  ki,  bizim  bayatılarla  bərabər “pərvəriş  tapan  özbək,  türkmən,  qaqauz, 

türk,  kərkük  qoşuq-mani  xoyratları  da  həmin  poetik  aləmin  özülünü  təşkil  edib  yüzil­

liklər boyu yaşamış,  zəngin,  tükənməz bir xəzinəyə çevrilmişdir”  [1,  s.  5].  Tanınmış türk 

yazar,  publisist  və  dramaturq  Ə.Nesinin  təbirincə  desək,  “hər  bir  millətin  böyüklüyü 

onun  əhalisinin  çoxluğuna  və  ərazisinin  genişliyinə  görə  müəyyənləşdirilmir.  Hər  bir 

xalqın  böyüklüyü  onun  tarix  və  mədəniyyətinin  qədim  və  zənginliyinə  görə  müəyyən­

ləşdirilir”  [2,  s.  219].  Bu  qədimlik  və  zənginlik  folklorda  da  öz  əksini  tapır.  Biz  də  bu 

qədim və zəngin folklor janrı olan bayatıları tədqiqata cəlb etmişik.

Azərbaycanda  toplanan  bayatıları  digər  türk  xalqlarında  toplanan  bayatılarla  qar­

şılıqlı  şəkildə müqayisə etdikdə bunların həm eyni  olanı,  həm  də bir az dəyişik formada 

olanları  ilə rastlaşırıq.  Deyilən fikirlərə aid aşağıda bir neçə nümunəyə diqqət yetirək:

173



Azərbaycan:

Bulaq başı toz olar,

Üstü dolu qız olar.

Mən sənə gül demərəm,

Gülün ömrü az olar [1,  s.  145].

Qaqauz. 


Kala böyür saz olur,

Saz açılıb yaz olur.

Mən yarıma gül deməm,

Gülün ömrü az olur [10].

Türkiyə: 

Bağçalarda saz olur

Gül açılır yaz olur 

Mən yarimə gül deməm 

Gülün ömrü az olur [5,  s.  283]

Kərkük: 


Bağçalarda saz olur

Gül açılır yaz olur 

Mən yarıma gül deməm 

Gülün ömrü az olur [7,  s.  108].

Krım tatarları: 

Dərya dibi saz olar,

Gül açılsa, yaz olar.

Mən sənə gül demərəm,

Gülün ömrü az olar [9,  s.  15].

Qeyd  edək  ki,  verilən  bayatılarda  Azərbaycan  dili  ilə  İraq  türkmənlərinin  dilinin 

çox yaxın  olduğunu  görürük.  “Kərkük xoyrat və manilərinin  tanış  olduğum  nümunələri 

göstərir ki,  istər düşüncə yolu,  istər obrazlar silsiləsi,  istər iztirab,  həsrət, ümid,  sevinc və 

kədərlərinin ifadə forması etibarı  ilə İraqın türkdilli sakinləri  azərbaycanlılara çox yaxın­

dırlar” [4,  s. 236-241].

Yuxarıda  verdiyimiz  nümunələrdə  demək  olar  ki,  bəzi  dəyişikliklərin  olmasına 

baxmayaraq  hər  bir  nümunə  eyni  mənanı  verir.  Türkiyə  və  Kərkük  variantında  verilən 

bayatılar eynidir.  Sonra  daha yaxın olanı qaqauz variantıdır.  Azərbaycan  variantında  isə 

bayatının  başlıq  hissəsi  fərqli  formada verilmişdir.  Amma  əvvəlki  misraların  fərqli  ve­

rilməsinə baxmayaraq  hər beş bayatının  son iki  misrası  və ümumi  mənası  eynidir.  Veri­

lən  hər beş  nümunədə gülün gözəl  və  ömrünün  az olması  deyilir.  Bunun üçün də yarla­

rım gülə bənzətmirlər.

Digər bayatılara nəzər salaq:

Azərbaycan: 

Bu bağlar olmayaydı,

Saralıb  solmayaydı.

Bir ayrılıq, bir ölüm,

Heç biri olmayaydı  [1,  s.  169].

Türkiyə: 

Bu dağlar olmasaydı

Çiçəyi solmasaydı 

Olüm  Allahın əmri 

Ayrılıq olmasaydı [5,  s.  283].

174



Krım tatarları: 

Dəryalar dolmayaydı,

Çiçəklər solmayaydı,

Ölüm Allahdan gəlir,

Ayrılıq olmayaydı [9,  s.  62].

Axıska  türklərinin  bayatıları  da  öz  xüsusiyyətləri  ilə  seçilir.  Belə  ki,  onların  çək­

diyi  vətən  həsrəti,  yurd  dərdi,  özləm  hissləri,  eləcə  də  gələcəyə  ümid  də  bayatılarının 

əsas  mövzu  dairəsini  təşkil  edir.  Yuxarıda  verdiyimiz  bayatıya  Axıska  türklərinin  folk­

lorunda da rast gəlirik:

Bu bağlar olmayaydı,

Saralıb  solmayaydı.

Bir ayrılıq,  bir ölüm,

Heç biri olmayaydı  [3,  s.  112].

Verilən bu bayatıya qaqauzların folklorunda da rast gəlirik:

Bu dağlar olmayaydı 

Çiçəklər solmayaydı 

Ölüm Allahtan gəlir 

Ayrılıq olmayaydı [13].

Verdiyimiz  nümunədə  fərqlilik  çox  azdır.  Hətta  Azərbaycan və  Axıska  bayatı  nü­

munələri tamamilə eynidir.  Hər beş bayatıda güllərin,  bağların  saralıb  solmaması,  ayrılı­

ğın olmaması arzu edilir.

Nümunələrə  diqqət  etdikdə  görürük  ki,  türk  xalqlarının  düşüncə  və  təfəkkürü  ox­

şardır.  Bayatılar  (manilər)  türk  düşüncəsinin,  türk  təfəkkürünün  təsiri  nəticəsində  mey­

dana  gəlmiş  və  bu  gün  də  öz  dəyərini  qoruyur.  Ta  qədim  zamanlardan  bu  günə  qədər 

Türk  xalqlarının  birliyi,  həmrəyliyi  daim müşahidə olunmuşdur.  Bundan  sonra daha çox 

olacağına şübhəmiz yoxdur.

Vətən mövzusunda Azərbaycanda toplanan bir nümunəyə diqqət yetirək:

Qəribəm bu vətəndə,

Gözüm yoldan ötəndə.

Qəriblik yaman olur,

Baş yastığa yetəndə [1,  s.  16].

Axıska: 


Qəribəm bu vətəndə,

Qərib quşlar ötəndə.

Gövlüm göyərçin oldi,

Durmiyer yad vətəndə [3,  s.  89].

Yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  kimi,  bayatıların  mövzu  dairəsi  genişdir.  Onların  içəri­

sində  önəmli  yerlərdən birini  tutan  Vətən  mövzusunda  olanlardır.  Məhz  yuxarıda  qeyd 

etdiyimiz nümunələrdə  Vətən  həsrəti,  vətən  sevgisi öz əksini  tapmışdır.  Belə  ki,  bayatı­

larda  insanın  harda  olmağından  asılı  olmayaraq  Vətən  üçün  darıxmağını,  vətən  həsrəti­

ni,  vətən  sevgisini  görürük.  Bu  bayatılardan  aydın  görürük  ki,  “xalq  öz  ana  yurdunu, 

onun təbii gözəlliklərini həmişə sevmiş və poetikləşdirməyə çalışmışdır”  [6,  s.  148].

Bayatıları  zənginləşdirən  digər  bir  xüsusiyyət  də  onlarda  atalar  sözlərinin,  öyüd- 

nəsihətin,  hikmətli  sözlərin və alqışların yer almasıdır.  Bu xüsusiyyətlər öz zənginliyi ilə 

bayatılara da xüsusi  məna çaları qatmışdır.

Bayatılarda  olan  ortaq  xüsusiyyətlərdən  biri  də  yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  sözlərin 

əks olunmasıdır.  Təhlillər apardığımız zaman öyüd-nəsihətin,  hikmətli  sözlərin və  alqış­

ların  əks  olduğu  bayatılara  da  xeyli  sayda  rast  gəldik.  Belə  bayatılar  Azərbaycan,  Tür­

175



kiyə,  Axıska  və digər türk xalqlarının  folklorunda çoxluq təşkil  edir.  Dediyimiz fikirləri 

aşağıda verdiyimiz nümunələrlə təsdiqləyə bilərik.

Məsələn:

Əzizim il yarası,

Ağrıdır il yarası 

Xəncər kəssə sağalar,

Sağalmaz dil yarası  [1,  s.  223].

Əzizim aman gündə,

Sözün de aman gündə.

Dost kimdi, düşmən kimdi,

Tanırsan yaman gündə [1,  s.  218].

Azərbaycan  bayatıları  kitabından  verdiyimiz bu  nümunələrdə  “Qılınc  yarası  sağa­

lar,  söz  yarası  sağalmaz”,  “Dost  dar gündə tanınar”,  “Dost  yaman gündə tanmar”  və ya 

“Yaxşı  dostu  yaman gündə  sına”  atalar  sözlərinin  məna  mahiyyəti  özünə  yer tapmışdır. 

Belə  bayatılar  həm  də  nəsihət  xarakterlidir.  Bu  nümunələrdə  atalar  sözləri  olduğu  kimi 

verilməsə də eyni mənada verildiyi açıq-aydın görülməkdədir.

Yuxarıda  “Qılınc  yarası  sağalar,  söz yarası  sağalmaz”  atalar  sözünün  işləndiyi  bi­

rinci  bayatıya Kərkük folklorunda da rast gəlinir.  Məsələn:

Gül yarası;

Bülbüldə gül yarası.

Xəncər yeri sağalar,

Sağalmaz dil yarası [7,  s.  253].

Türkiyə: 

Altın dişim qanamaz

Sevda mənə yaramaz 

Ver ana sevdiyimə 

Özü düşən ağlamaz [11].

Lokman dünya heç demiş 

Əkdiyini biç demiş 

Dərdli zoru görüncə 

Keç igidim keç demiş [12].

Birinci  nümunədə  axırıncı  misra  “Özü  düşən  ağlamaz”  atalar  sözü  ilə  tamamlan­

mışdır.  İkinci  nümunədə  isə  “Nə  əkərsən  onu  da  biçərsən”  atalar  sözü  işlənmişdir.  Onu 

da qeyd edək ki,  atalar sözləri  bayatılarda bəzən  olduğu kimi  verilir,  bəzən bayatıya,  yə­

ni  qafiyəyə,  heca  sayma  uyğun  gəlsin  deyə  dəyişik  formada  işlənmişdir.  Elə  yuxarıda 

verdiyimiz  iki  nümunədə  deyilən  fikir  öz  əksini  tapmışdır.  Belə  ki,  birinci  nümunədə 

atalar  sözü  olduğu  kimi,  ikinci  nümunədə  isə  bir  az  yığcam  formada  verilmişdir.  “Lok­

man dünya hiç demiş,  Əkdiyini  biç demiş”  misralarının mənası yuxarıda verdiyimiz “Nə 

əkərsən  onu  da biçərsən”  atalar  sözü  ilə  eyni  mənanı  ifadə  edir.  Hər  iki  atalar  sözünün 

nəinki  Türkiyə  folklorunda  həmçinin  Azərbaycan  folklorunda  da  işlənmə  tezliyi  yük­

səkdir.

Axıska  türklərinin  folklorunda  atalar  sözləri  ifadə  olunan  bayatılara  xeyli  sayda 



rast gəlinir.  Məsələn:

Əzizinəm Vətəndə

İgid gərək Vətəndə

Elin  sözü bir olsa

Yağı qoymaz Vətəndə [3, s.  96]

176



Axıska  folklorundan  verdiyimiz  bu  nümunədə  “Elin  gücü  bir  olsa,  düşməni  dara 

çəkər”, “El bir olsa zərbi kərən sındırar”, “El bir olsa,  dağ oynadar yerindən”  mənalarını 

ifadə edən atalar sözü  işlənmişdir.  Bu  atalar sözləri  də  işlənmə tezliyi  yüksək olanlar sı­

rasındadır.

Kərkük: 

A yağa;


Düşmən baxar ayağa

Sən məclisə gedərkən

Hər kəs qalxar ayağa [7,  s.  59]

Yuxarıda  verilən  bayatıda  “Dost  başa  baxar  düşmən  ayağa”  atalar  sözünü  ifadə 

edən  “Düşmən  baxar  ayağa”  misrasını  görürük.  Lap  əvvəldə  qeyd  etdiyimiz  kimi,  ba­

yatılarda atalar sözlərinin ya bir hissəsi,  ya da müəyyən dəyişilmiş forması verilir.  Məhz 

bu bayatıda da atalar sözünün tamamı yox, bir hissəsi ifadə olunmuşdur.

Yazılanlardan belə  nəticəyə gəlinir ki,  Azərbaycan folklor nümunələri ümum  türk 

folklorunun  inkişafında  böyük  rol  oynamışdır.  Azərbaycanda  toplanan  bayatılara  digər 

türk xalqlarının  folklorunda bəzi  hallarda olduğu  kimi,  bəzi  hallarda  isə  məzmunu  sax­

lanılmaqla  forma  baxımından  dəyişik  formalarda  işlənib.  Hər  bir  xalqın  özünün  təfək­

kürü, düşüncəsi,  məntiqi bayatılarda öz əksini tapmışdır.

Təhlillər zamanı  həm  Azərbaycanda toplanan  bayatılarda,  həm  də  digər türk  xalq­

larının  folklorunda atalar sözləri  ilə  ifadə olunmuş  bayatılara da xeyli  sayda rast  gəldik. 

İşlənmə  tezliyi  yüksək  olan  bu  atalar  sözləri  bir  çox  bayatıların  əsasən  də  son  misrala­

rını  təşkil  edir.  Bu  da  bayatıların  nə  qədər  dərin  mənaya  malik  olmasını  bir  daha  sübut 

edir.  Bayatılar həcmcə kiçik olmasına baxmayaraq  həm  mövzu dairəsi,  həm də məna ça- 

larları  baxımından  müxtəlif və genişdir.  Demək olar ki,  nənələrimizdən,  babalarımızdan 

gələn bu folklor nümunəsi  hər dövr üçün öz aktuallığını qoruyub saxlamışdır.  Məhz biz­

lər də bunu gələcək nəsillərə ötürərək daim yaddaşlarda yaşatmalıyıq.



ƏDƏBİYYAT

1.  Azərbaycan bayatıları.  Bakı:  XXI Yeni Nəşrlər Evi,  2004,  304 s.

2.  Azərbaycanda türk xalqları tarixinin tədqiqi və tədrisi məsələləri.  Respublika elmi- 

praktik konfransı,  18-19 May.  Bakı,  2017,  250  s.

3.  Əhmədli A.  Qubadlı Q.  Axıska türk folkloru.  Bakı:  Nurlan,  2008,  269  s.

4.  Məmmədov E.  Naxçıvan və Kərkük bayatılarında variantlılıq məsələləri.  AMEA 

Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri. Naxçıvan:  Tusi, 2007, № 3,  s.  236-241.

5.  Şükrü E. Halk edebiyatma giriş.  Ankara:  Başer, 2004,  785  s.

6.  Əfəndiyev P.  Şifahi xalq ədəbiyyatı. Bakı:  Maarif,  1981, 404  s.

7.  Paşayev Q.  İraq-Kərkük bayatıları.  Bakı:  Yazıçı,  1983, 348 s.

8.  Naxçıvan folklor antologiyası:  3  cilddə,  III c. Naxçıvan:  Əcəmi,  2012,  560  s.

9.  Türk xalqları folkloru.  I kitab, Krım-tatar xalq şeirindən seçmələr.  Bakı:  Nurlan,  2013, 

180 s.

10.  http://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2015/dekabr/466641.htm



11.  http://www.usakkulturturizm.gov.tr/TR,75320/siirler- 

destanlarturkulermanilertekerlemelerninnileragi-.html

12.  https://tr.wikisource.org/wiki/Maniler_(L)

13.  http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR,78522/gagavuz-sozlu-turk-edebiyati.html

177



Чинара Рзаева

ПРОБЛЕМА ВАРИАТИВНОСТИ В БАЙТАХ АЗЕРБАЙДЖАНА 

И ДРУГИХ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ

Оновная  цель статьи  состоит  в  исследовании частоты  использования  в тюрк­

ском  мире баят,  собранных  в  Азербайжане.  Небольшие  по форме,  но обладающие 

богатоством  оттенков  содержания,  баяты  отличаются  уникальными  особеннос­

тями.  Есть  много  баят,  которые  используются  сегодня  и  в  фольклоре  турецкого 

народа,  а  так  же  в  месхетинском,  гагаузском,  киркукском  и  фольклорах  других 

тюркских  народов.  Кроме того,  было отмечено,  что  некоторые баяты  с точки зре­

ния сохранения  формы  подверглись  некоторым  изменениям.  Используемые  в  ста­

тье  примеры  баят,  взятые  из  фольклора  тюркских  народов,  подтверждают  наше 

мнение.


Ключевые слова: Азербайджан, тюркский,  баяты,  общий,  сравнение.

Chinara Rzayeva

THE PROBLEM OF VARIABILITY IN  BAYATS OF AZERBAIJAN 

AND OTHER TURKIC PEOPLES

The  main purpose of the article  is to investigate the frequency  of use  in the Turkic 

world of the bayat collected in Azerbaijan.  Small  in form,  but rich in the content shades, 

bayats  have unique  features.  There  are many  bajat that  are used today  in the  folklore of 

the  Turkish  people,  as  well  as  in  the  Meskhetian,  Gagauz,  Kirkuk  and  folklore  of the 

other Turkic peoples.  In addition,  it was noted that some bayat from the point of view of 

preserving  the  form  underwent  some  changes.  The  examples  of bayats  used  in  the  ar­

ticle, taken from the folklore of the Turkic peoples,  confirm our opinion.



Keywords: Azerbaijan,  Turkic,  bayats, general,  comparison.

(Filologiya iizrə elmlər doktoru Fərman Xəlilov tərəfindən təqdim edilmişdir)

178



Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə