Jacek czaputowicz



Yüklə 159,2 Kb.

tarix02.12.2017
ölçüsü159,2 Kb.


Mapa współczesnego realizmu: 

realizm klasyczny, neorealizm, realizm neoklasyczny

JACEK CZAPUTOWICZ

Agresja Rosji wobec Ukrainy, roszczenia Chin wobec wód przybrzeżnych, aser-

tywna polityka Japonii i Iranu, czy rozwój Unii Europejskiej w czasie kryzysu 

unaoczniają nam, że współczesne stosunki międzynarodowe nie są pozbawione 

przemocy. Świadczy to także o przydatności założeń realizmu w wyjaśnieniach 

funkcjonowania współczesnego świata. Chociaż realizm utracił wielu zwolen-

ników w środowisku akademickim, nie zatracił zdolności wyjaśniania współ-

czesnych stosunków międzynarodowych

1

. Wzrost zainteresowania tą teorią to 



zarazem powrót do korzeni teorii stosunków międzynarodowych.

Pojęcie „realizm”  może  oznaczać  pewną  postawę  wobec  świata,  która  kon-

centruje się na najistotniejszych cechach danej sytuacji, niezależnie od tego, czy 

cechy te są zgodne z naszymi oczekiwaniami i pragnieniami. Jest to – innymi 

słowy – zdolność uchwycenia „realności” takiej jaka ona jest i unikanie kiero-

wania się pozorem

2

. Realizm jest jednak także orientacją teoretyczną w nauce                         



o stosunkach międzynarodowych, która kieruje się powyższymi założeniami. Tak 

jak i cała nauka stosunków międzynarodowych bywa utożsamiany z nauką ame-

rykańską, gdzie po II wojnie światowej wyparł dominujący wcześniej idealizm

3



Zarazem  realizm  przybierał  różne  formy  w  poszczególnych  państwach.                       

W Wielkiej Brytanii uznawał znaczenie społeczności międzynarodowej przekształ-

cając się z czasem w tzw. angielską szkołę stosunków międzynarodowych 

4

. We Fran-



cji rozwijał się wokół postaci Raymonda Arona i jego prac na temat wojny i po-

koju


5

. W Niemczech rozwinął się w specyficzną szkołę monachijską, związaną 

z postacią Gottfrieda-Karla Kindermanna

6

. Polska była w czasie zimnej wojny 



odcięta od myśli zachodniej, jednak w drugiej połowie lat 70. XX wieku były 

prowadzone badania, których celem było przybliżenie myśli realistycznej pol-

skiemu środowisku akademickiemu

7

. Myśl realistyczna rozwija się także w in-



nych państwach, które wyszły z systemu komunistycznego i odrzuciły marksizm.               

W największych z nich – Rosji i Chinach – realizm zyskał po zakończeniu zim-

nej wojny status głównego nurtu intelektualnego, w ramach którego decydenci 

analizują system międzynarodowy i definiują interes narodowy

8

.     


Niniejszy rozdział koncentruje się na rozwoju realizmu w nauce o stosunkach 

międzynarodowych.  Zamiarem  autora  jest  zarysowanie  mapy  współczesnego 

25



ekonomicznymi, prawnymi czy moralnymi mogą według kryteriów politycz-

nych być błędne. Konflikt polityczny jest nieunikniony, a głównym wyzwaniem 

jest przezwyciężenie anarchii bez popadnięcia w tyranię

14



Realiści klasyczni, z których wielu było uchodźcami żydowskiego pochodzenia                                                                                    

z nazistowskich Niemiec, podzielali założenia polityki realnej i jej troskę o porzą-

dek, a zarazem bronili warunków koniecznych dla rozwoju państw liberalnych

15



Byli zarazem myślicielami postępowymi, zajmowali stanowisko pośrednie mię-

dzy  Realpolitik  a  idealizmem.  Postulowali  przezwyciężenie  systemu  państw                

i utworzenie porządku światowego alternatywnego do systemu westfalskiego. 

Hans Morgenthau twierdził wręcz, że wobec istnienia broni nuklearnej utwo-

rzenie rządu światowego staje się koniecznością

16

. Podobnie Edward Carr utrzy-



mywał, że wprowadzanie norm moralnych prowadzi do osłabienia suwerenności 

państwa narodowego i powstawania wspólnoty światowej

17

. Do myśli realizmu 



klasycznego nawiązuje tzw. realizm etyczny, który w polityce zagranicznej po-

stuluje ostrożność, odpowiedzialność, pokorę, patriotyzm oraz uznanie intere-

sów innych państw

18

.  



Hans Morgenthau, Reihold Niebuhr, Walter Lippmann i Paul Nitze byli zwo-

lennikami podejścia tradycyjnego. Zachowywali sceptycyzm wobec rewolucji be-

hawioralnej w naukach społecznych i krytykowali „metodologiczny imperializm 

rewolucji behawioralnej”, za którym z kolei opowiadali się Karl Deutsh, Morton 

Kaplan i David Singer

19

. Realiści klasyczni nie byli jednak zwolennikami geopo-



lityki, nie uciekali bowiem od pytań moralnych, a więc także od uwzględnienia 

oddziaływania norm i wartości w polityce międzynarodowej. Geopolityka nie 

postrzega siebie jako nurt teorii stosunków międzynarodowych, lecz jako od-

rębną dyscyplinę nauki. Chociaż spotyka się opinie, że jest ona formą aplikacji 

zasad realizmu w teoretyzowaniu o polityce światowej, Carr i Morgenthau nie 

odwoływali się do niej

20



Geopolityka  jest  często  traktowana  jako  doktryna  polityczna  pozbawiona 



wiarygodności naukowej i podstaw moralnych. Posługuje się takimi kategoria-

mi jak przestrzeń, położenie, odległość, zasoby naturalne, klimat i demografia. 

Właściwym  instrumentem  realizacji  polityki  państwa  jest  podbój,  rozumiany 

jako premia dana przez naturę tym narodom, które mają najodpowiedniejsze 

cechy i są najlepiej przystosowane do wygrywania wojen

21

. Podejście holistyczne 



w ramach geopolityki zajmuje się wpływem przestrzeni i czynników geogra-

ficznych na politykę międzynarodową, natomiast podejście indywidualistyczne 

koncentruje się na relacjach między cechami geograficznymi państwa, a jego 

polityką zagraniczną

22

.  


W gorącym okresie zimnej wojny lat 1950. i 1960. myśl realistyczna na ame-

rykańskich uczelniach została pozbawiona wielu niuansów i wieloznaczności. 

27

Mapa

współczesnego 

realizmu...

realizmu, pokazanie jego rozwoju w ujęciu chronologicznym i występujących               

w nim nurtów. W części pierwszej zostanie przedstawiony realizm klasyczny, 

który  powstał  po  drugiej  wojnie  światowej  w  odpowiedzi  na  rozwój  sytuacji 

międzynarodowej. W części drugiej przedyskutowane zostaną założenia neore-

alizmu (realizmu strukturalnego), sformułowane na przełomie lat 1970. i 1980. 

przez Kennetha Waltza, oraz alternatywna koncepcja Roberta Gilpina, określana 

mianem realizmu postklasycznego. Przeprowadzone zostanie także rozróżnie-

nie między dwoma nurtami w ramach neorealizmu – realizmem defensywnym 

i ofensywnym. Cześć trzecia zostanie poświęcona dynamicznie rozwijającemu 

się od lat 1990. realizmowi neoklasycznemu, który czerpiąc z neorealizmu, po-

stuluje szersze uwzględnienie założeń realizmu klasycznego

9

. By uwypuklić róż-



nice między poszczególnymi nurtami zostaną one porównane ze sobą w części 

czwartej. W konkluzjach zostanie przedstawiona krytyka oraz możliwe kierunki 

dalszego rozwoju realizmu w nauce o stosunkach międzynarodowych. 

Realizm klasyczny 

Realizm jako teoria stosunków międzynarodowych ukształtował się w latach 

40. i 50. XX w. Jego pierwsi zwolennicy twierdzili, że najlepiej zrozumiemy pro-

cesy i wydarzenia na scenie międzynarodowej badając interesy i potęgę państw. 

Stosunki międzynarodowe są nacechowane przemocą i wojnami, historię cha-

rakteryzuje powtarzalność i cykliczność, jednak wiedza nie jest kumulowana,                

a kolejne generacje polityków popełniają te same błędy co poprzednie

10

. Pole 



rywalizacji wyznacza zasada równowagi sił, która głosi, że państwa nie dopusz-

czą  do  uzyskania  przewagi  przez  jedno  z  nich.  Przypisywanie  decydującego 

znaczenia potędze, egoizm, praktyczność oraz dwuznaczność moralna skutkuje 

niechęcią wobec realistów opinii publicznej

11

.

W wydanej w 1948 r. książce pt. Polityka między narodami Hans Morgen-



thau twierdził, że polityka rządzi się obiektywnymi prawami, które mają swe 

korzenie w naturze ludzkiej. Polityka jest dziedziną autonomiczną, a punktem 

odniesienia są interesy definiowane w kategoriach potęgi. Państwa rządzone są 

przez ludzi, którzy, zgodnie z naturą człowieka, dążą do dominacji. Występuje 

napięcie między zasadami moralności, a wymogami sukcesu działania politycz-

nego. Państwa przedstawiają swoje cele i działania w taki sposób, aby wykazać 

ich zgodność z uniwersalnymi zasadami moralnymi

12

.



Realiści klasyczni twierdzili, że życie polityczne państwa jest z natury plura-

listyczne, nie ma też zgody co oznacza sprawiedliwość i „dobre życie”. Państwa 

mają cechy ludzkie, na ich zachowanie wpływają emocje, pasje i impulsy, które 

są motorem napędowym wszelkich zmian

13

. Decyzje uzasadnione czynnikami 



26

Czaputowicz


za niewłaściwe, i w ten sposób zachęca państwa do określonego zachowania. 

Państwa, które stosują się do warunków narzuconych przez strukturę, częściej 

osiągają sukces i zajmują pocześniejsze miejsce w hierarchii państw. W wyni-

ku oddziaływania konkurencji i socjalizacji państwa upodabniają się do siebie                  

i przyjmują role określone przez ich relatywną potęgę

26

. Empiryczne prace Wal-



tza nie były wolne od rozważań normatywnych. Badacz ten wierzył bowiem, 

że dwubiegunowość sprzyja zarządzeniu mocarstw i w ten sposób umożliwia 

unikniecie wojny nuklearnej

27



Gdy realizm klasyczny dąży do utworzenia teorii polityki zagranicznej, neo-

realizm stawia sobie za cel zbudowanie teorii polityki międzynarodowej. Oba 

nurty inaczej wyjaśniają też relacje przyczynowe; realiści klasyczni postrzegają je 

jako biegnące od państw, poprzez interakcje między państwami, do rezultatów 

na scenie międzynarodowej. Neorealiści twierdzą z kolei, że czynnikiem spraw-

czym jest struktura systemu międzynarodowego. W ujęciu realistów klasycz-

nych potęga jest celem samym w sobie, a dążenie do niej wynika z natury ludz-

kiej, natomiast zdaniem neorealistów jest ona środkiem prowadzącym do celu,                                                                                                                                           

a samym celem jest przetrwanie i bezpieczeństwo państwa. Zbyt mała potęga 

jest zaproszeniem do agresji, lecz także zbyt duża zachęca inne państwa do zbro-

jeń i zawiązywania sojuszy, a w konsekwencji, do osłabienia bezpieczeństwa. 

Dla Morgenthaua anarchia leży w ramach kontinuum opisującego relatywne 

uporządkowanie społeczeństwa. Podobnie jak Hedley Bull i szkoła angielska, 

uznawał on możliwość zmiany anarchicznego systemu międzynarodowego na 

bardziej  uporządkowany

28

.  Z  kolei  dla  Waltza  anarchia  jest  niestopniowalną 



cechą stosunków międzynarodowych, a jej przezwyciężenie upodobniłoby nie-

uchronnie te stosunki do stosunków wewnątrzpaństwowych. W ujęciu realistów 

klasycznych  anarchia  jest  więc  ogólnym  warunkiem  funkcjonowania  państw, 

które różnią się formą rządów i ideologią, natomiast w ujęciu neorealistów anar-

chia oddziałuje na państwa w ten sposób, że stają się one do siebie funkcjonalne 

podobne


29

Czołowy przedstawiciel realizmu postklasycznego Robert Gilpin w wydanej 



1981 r. książce pt. War and Change in World Politics utrzymywał, że system mię-

dzynarodowy nie jest w pełni anarchiczny, a państwa mogą pełnić w nim różne 

funkcje. Badacz ten inaczej rozumie strukturę systemu międzynarodowego niż 

Kenneth Waltz, wyróżniając trzy jej rodzaje: hegemonistyczną, dwubiegunową, 

której cechą jest występowanie stref wpływów, oraz równowagi sił, kiedy pań-

stwa wzajemne kontrolują swoje poczynania. Gdy zmienia się struktura systemu 

międzynarodowego, zmieniają się również wzory interakcji między państwa-

mi

30



. W wyniku zróżnicowanego wzrostu państw następuje redystrybucja siły     

w systemie. Dochodzi do nierównowagi, kryzysu i ekspansji wtedy, gdy korzyści 

29

Mapa

współczesnego 

realizmu...

Uproszczony realizm okazał się jednak mało przydatny, kiedy potęga militarna 

nie dała Amerykanom zwycięstwa w Wietnamie, a kryzys surowcowy w latach 

1970.  ujawnił  współzależność  państw,  znaczenie  korporacji  wielonarodowych                

i zacieranie się różnic między polityką wewnętrzną i międzynarodową. Realizm 

spotkał się z krytyką ze strony teorii kompleksowej współzależności i liberal-

nego  instytucjonalizmu

23

.  Wyparcie  z  historii  dyscypliny  liberalnych  wątków                      



w ramach realizmu pozwoliło liberalnemu instytucjonalizmowi określić się jako 

jedyna alternatywa wobec polityki siły

24

.

Neorealizm i realizm postklasyczny



Wprowadzone przez Richarda Ashley w 1984 r. pojęcie neorealizmu dało nazwę 

odrębnemu nurtowi w ramach realizmu

25

. Dzielił on z realizmem klasycznym 



przekonanie, że państwa są głównymi aktorami w stosunkach międzynarodo-

wych. Wewnątrz państwa występuje hierarchia, która przynosi ład i porządek, 

na zewnątrz – anarchia, która oznacza brak władzy nadrzędnej ponad państwa-

mi. Stałym przedmiotem troski jest stosunek własnej potęgi do potęgi jaką po-

siadają inne państwa.

Gdy realiści klasyczni dążyli do edukowania elit politycznych w zakresie pro-

wadzenia  polityki  zagranicznej,  neorealiści  byli  silniej  zakorzenieni  w  środo-

wisku akademickim i zwracali się przede wszystkim do niego. Kenneth Wal-

tz postawił pytanie dlaczego państwa, które różnią się ideologią i organizacją 

systemu politycznego, prowadzą taką samą polityką zagraniczną. Zachowanie 

Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego było w czasie zimnej wojny 

podobne; oba mocarstwa dążyły do zwiększenia siły militarnej, rywalizowały                                

o wpływy w świecie i prowadziły wojny (Wietnam, Afganistan). Zarazem Waltz 

zastąpił naturę ludzką, która była zdaniem realistów klasycznych praprzyczyną 

wszelkich działań, oddziaływaniem struktury systemu międzynarodowego w sys-

temie anarchicznym.

Badacz  wprowadził  rozróżnienie  na  teorie  systemowe,  które  umiejscawiają 

przyczyny rezultatów na scenie międzynarodowej na poziomie systemu między-

narodowego, oraz teorie redukcyjne, które uznają, że przyczyny te są wypadkową 

działań państw lub/i jednostek, uwarunkowanych ich cechami wewnętrznymi. 

Na przykład teoria, która wyjaśnia wojnę naruszeniem równowagi sił jest teorią 

systemową, natomiast teoria, która wyjaśnia wojnę brakiem demokracji na po-

ziomie państwa jest teorią redukcyjną. 

Zdaniem Waltza zachowanie państw jest determinowane przez miejsce zaj-

mowane w strukturze systemu międzynarodowego, np. przez to, czy mają one 

potężnego sąsiada, czy też nie. Struktura wynagradza właściwe strategie, a karze 

28

Czaputowicz



Aleksandra Wendta. Łatwo można było wykorzystać jej ograniczenia do uza-

sadniania innych teorii. Badacze twierdzą, że gdyby podejście Gilpina uzyskało 

bardziej  znaczące  miejsce  w  teorii  stosunków  międzynarodowych,  bylibyśmy 

lepiej intelektualnie przygotowani do zrozumienia zmiany systemu międzyna-

rodowego, która miała miejsce na przełomie lat 1980. i 1990

35

.  



W ramach studiów nad bezpieczeństwem w obrębie neorealizmu wyodręb-

niły  się  dwa  nurty:  realizm  defensywny  i  realizm  ofensywny.  Oba  uznają,  że 

przyczyną rywalizacji państw jest struktura systemu międzynarodowego, czym 

różnią się od realizmu klasycznego, który doszukuje się niej w naturze ludzkiej. 

Realizm defensywny głosi ponadto, że państwa motywowane dążeniem do bez-

pieczeństwa będą dążyć do równowagi sił i nie będą skłonne do podejmowania 

działań ryzykownych

36

. Z kolei realizm ofensywny utrzymuje, że anarchiczny 



system międzynarodowy zmusza państwa do maksymalizacji potęgi, także po-

przez podbój, co rodzi konflikt, prawdopodobny zwłaszcza między państwa-

mi opowiadającymi się za status quo i państwami rewizjonistycznymi

37

. Podział 



między te nurty możemy przedstawić w sposób syntetyczny w tabeli 1.

tabela 1. Realizm klasyczny, defensywny i ofensywny

Realizm klasyczny

Realizm defensywny

Realizm ofensywny

Przyczyna rywalizacji

Natura ludzka

Struktura systemu

Struktura systemu

Cel


Maksymalizacja potęgi

Utrzymanie 

równowagi sił

Maksymalizacja potęgi

Krytycy wskazują, że neorealizm nie jest zdolny do wyjaśnienia świata po zakoń-

czeniu  zimnej  wojny.  Jego  słabością  jest  także  nieuwzględnianie  czynników  we-

wnątrzpaństwowych oraz niemożność wyjaśnienia dlaczego państwa, poddane takiej 

samej presji ze strony struktury systemu międzynarodowego, zachowują się inaczej. 

Przyjmując ontologię państwocentryczną i dychotomiczny podział na stosunki we-

wnętrzne i zewnętrzne neorealizm pomija także znaczenie sił transnarodowych. Inni 

dowodzą, że neorealizm nie znalazł także potwierdzenia empirycznego

38



Cześć  współczesnych  realistów  próbuje  zwiększyć  zdolność  eksplanacyjną 

neorealizmu za pomocą Waltzowskiej kategorii struktury

39

. Inni świadomie wy-



kraczają poza założenia neorealizmu i nawiązują do koncepcji Gilpina twier-

dząc, że obok struktury systemu międzynarodowego należy także uwzględniać 

oddziaływanie czynników wewnątrzpaństwowych. Ci ostatni zostali określeni 

mianem realistów neoklasycznych. 

Źródło: John J. Mersheimer, The Tragedy of Great Power Politics, W. W. Notron & Company, 

New York, London 2001, s. 22 (własna modyfikacja).

31

Mapa

współczesnego 

realizmu...

ze zmiany przewyższają koszty jej przeprowadzenia. Ostatecznie powstaje nowa 

równowaga, która odzwierciedla nowy układ sił. 

Dla Gilpina interesy są wynikiem racjonalnych kalkulacji, ale także oddzia-

ływania kultury. Racjonalność jednostek polega na ocenie użyteczności, jednak 

interesy i sposoby ich realizacji zależą zarówno od czynników materialnych, jak 

i norm społecznych

31

. Interesy państw nie są z góry określone, lecz wnoszone 



przez konkretnych ludzi. Do ważnych dzieł napisanych w latach 1980. w nur-

cie realizmu badacze zaliczają także analizy konfliktów Stepfena Krasnera oraz 

sojuszy Stepfena Walta

32

. We wcześniejszej pracy Krasner dowodzi, że wybitni 



przywódcy są w stanie odkryć i realizować interes państwa, natomiast marni 

liderzy realizują jedynie preferencje, które tylko częściowo odzwierciedlają in-

teresy państwa

33



Między  teoriami  Waltza  i  Gilpina  występują  podobieństwa:  oba  nurty  są 

państwocentryczne, koncentrują się na systemie międzynarodowym, przypisują 

znaczenie czynnikom materialnym oraz przyjmują, że system międzynarodowy 

jest konkurencyjny, a państwa są aktorami egoistycznymi i dążącymi do samo-

wystarczalności. Różnice dotyczą stosunku do innych państw; w przypadku teo-

rii Waltza aktorzy kierują się samą możliwością wystąpienia konfliktu, dlatego 

zawsze zakładają scenariusz najgorszy, co z kolei czyni, że współpraca między-

narodowa jest trudna. W przypadku podejścia Gilpina aktorzy kierują się praw-

dopodobieństwem wystąpienia konfliktu, co oznacza, że wybiorą korzyści go-

spodarcze, jeżeli będą wystarczająco duże w stosunku do prawdopodobieństwa 

obniżenia bezpieczeństwa

34

. Z perspektywy pierwszej teorii agresywne działania 



wobec Ukrainy powinny skłonić państwa zachodnie do zerwania współpracy           

z Rosją, natomiast z perspektywy drugiej teorii współpraca ta byłaby kontynu-

owana, jeżeli przyniosłaby państwom zachodnim znaczne korzyści gospodarcze. 

Wśród kontynuatorów tej tradycji spotyka się często opinie, że błędem było 

przydawanie większego znaczenia teorii Waltza niż koncepcji Gilpina. Jeszcze na 

początku lat 1980. teorie obu badaczy były traktowane jako równorzędne, jednak 

później, zwłaszcza po wydaniu w 1986 r. tomu pod redakcją Roberta Keohane’a 

pt. Neorealism and Its Critics, teoria Waltza stała się punktem odniesienia dla 

badaczy rozwijających własne teorie. Stało się tak z trzech powodów. Po pierw-

sze, lata 1980. to okres względnej stabilności systemu międzynarodowego, którą 

dobrze wyjaśniał neorealizm, natomiast „wojna i zmiana” wydawała się nierealna. 

Po  drugie, Waltz  zaprezentował  spójny  program  badawczy  w  sposób  ceniony 

przez naukowców amerykańskich i odpowiadający dominującej koncepcji nauk 

społecznych. Po trzecie, teoria Waltza stała się dogodnym punktem odniesienia 

dla innych podejść, liberalnego instytucjonalizmu Roberta Keohane, teorii de-

mokratycznego pokoju Michaela Doyle’a i Bruce’a Russetta i konstruktywizmu 

30

Czaputowicz



leżną – polityka zagraniczna państwa. Czynniki na poziomie państwa decydują 

ostatecznie o tym, że jedne państwa odgrywają większą rolę międzynarodową, 

a inne mniejszą, niż wynikałaby to z ich potęgi

44

. Uznanie oddziaływania czyn-



ników wewnątrzpaństwowych może rodzić zarzut redukcjonizmu, realiści neo-

klasyczni twierdzą jednak, że prostota i elegancja, właściwa dla neorealizmu, jest 

osiągana kosztem siły eksplanacyjnej

45



Zdaniem realistów neoklasycznych, badania przypadków historycznych po-

twierdzają, że rozkład potęgi i miejsce w hierarchii państw nie jest czynnikiem 

decydującym  o    polityce  zagranicznej.  Randal  Schweller  twierdzi  np.,  że  w 

okresie międzywojennym system międzynarodowy był trzybiegunowy, a biegu-

ny tworzyły Niemcy, Związek Radziecki i Stany Zjednoczone

46

. Na politykę 



tę wpływa także sytuacja gospodarcza, rozwiązania instytucjonalne, ideologia, 

polityka wewnętrzna oraz kod moralny

47

. Czasami państwa są nastawione poko-



jowo, a priorytetem dla nich jest zapewnienie bezpieczeństwa, czasami jak ha-

zardziści podejmują ryzyko, by przekształcić scenę międzynarodową zgodnie ze 

swoim interesem. Wyjaśniając współpracę w dziedzinie bezpieczeństwa w Unii 

Europejskiej realiści neoklasyczni dowodzą, że ukształtowała się ona w wyniku 

oddziaływania relacji sił i zaangażowania przywódców głównych państw

48



Wzrost poczucia zagrożenia skłania państwo do zawarcia sojuszu z rywalem 

geopolitycznym mniej zagrażającym. Realiści neoklasyczni przewidują, że w ta-

kiej sytuacji państwo będzie: 1) lekceważyć i ignorować niestosowne zachowanie 

sojusznika, 2) podkreślać i przeceniać znaczenie koncesji o marginalnym zna-

czeniu ze strony sojusznika, 3) nie dotrzymywać wcześniejszej obietnicy prowa-

dzenia działań odwetowych w sytuacji niestosownego zachowania partnera, 4) 

 

 

 



Realizm klasyczny (Morgenthau) 

 

lata 1950–70.

 

 

 



Neorealizm  (Waltz)   Realizm postklasyczny (Gilpin)

lata 1980–90.

 

   



lata 2000.–

Realizm ofensywny          Realizm defensywny         Realizm neoklasyczny

     (Mearsheimer)   

(Walt, Glaser)                (Schweller, Wohlforth)

Źródło: oprac. własne.

Rysunek 1. Rozwój realizmu w nauce o stosunkach międzynarodowych

33

Mapa

współczesnego 

realizmu...

Realizm neoklasyczny

Termin „realizm neoklasyczny” został użyty po raz pierwszy przez Gideona Ro-

se’a dla określenia prac amerykańskich badaczy w latach 1990.: Thomasa Chri-

stiansena, Randalla Schwellera, Williama Wohlfortha i Fareeda Zakarii

40

. Nurt 


ten dążył do przezwyciężenia słabości zarówno neorealizmu, który nie doceniał 

czynników wewnątrzpaństwowych, jak i neoliberalizmu, który nie doceniał zna-

czenia czynników systemowych

41

. Podkreśla, że państwa różnią się strukturą we-



wnętrzną, relacjami ze społeczeństwem oraz możliwością wykorzystania potęgi 

do prowadzenia polityki zagranicznej. Stawia sobie za cel wyjaśnienie różnic                                                                          

w polityce zagranicznej danego państwa w różnych okresach oraz różnic między 

politykami  zagranicznymi  poszczególnych  państw  w  podobnych  warunkach. 

Dostrzega, że te same przyczyny mogą dać różne rezultaty, a te same rezultaty 

mogą mieć różne przyczyny. Podobnie jak realizm klasyczny, dąży do zbudo-

wania teorii polityki zagranicznej państwa, a nie, jak neorealizm, do stworzenia 

teorii stosunków międzynarodowych.

Państwo nie jest aktorem w pełni unitarnym, nie jest także podzielone na 

zwalczające się frakcje, lecz zdolne do prowadzenia optymalnej polityki zagra-

nicznej, której kierunek jest określany w negocjacjach ze społeczeństwem. In-

teresy państwa są tworzone „z góry do dołu”, a nie poprzez agregację różnych 

interesów grupowych, jak w ujęciu liberalizmu. Władze mają możliwość pozy-

skiwania zasobów do prowadzenia polityki zagranicznej poprzez kontrolowanie 

działalności gospodarczej za pomocą centralnego planowania, interweniowanie 

w celu pobudzenia rozwoju i zapewnienie przychodów z podatków

42

. Państwa 



o podobnej wielkości, lecz o innym systemie wewnętrznym, postępują inaczej             

w stosunkach zewnętrznych. W miarę jak potęga państwa rośnie, włącza się ono 

w politykę poza swymi granicami i stara kształtować środowisko zewnętrzne 

zgodnie z własnym interesem

43

. W kategoriach ekonomicznych realiści neokla-



syczni są merkantylistami. Z ich perspektywy państwa częściej stosują strategię 

przyłączania się do silniejszego (bandwagoning) niż równoważenia.

Realizm neoklasyczny korzysta z ustaleń zarówno neorealizmu, jak i realizmu 

neoklasycznego (zob. rysunek 1). Polityka zagraniczna państwa jest odpowiedzią 

na wyzwania zewnętrzne, zwłaszcza zmiany relatywnej potęgi państw, jednak 

sposób odpowiedzi zależy od czynników umiejscowionych na poziomie państwa, 

w szczególności od relacji państwa ze społeczeństwem i wewnętrznego procesu 

politycznego.  Interesy  państw  zależą  od  ich  potęgi,  stopnia  kontroli  sprawo-

wanej nad społeczeństwem, ideologii oraz ambicji i osobowości przywódców. 

Zmienną niezależną jest rozkład siły w systemie międzynarodowym, zmienną 

interweniującą – wewnętrzne ograniczenia i możliwości, natomiast zmienną za-

32

Czaputowicz




Zmienną zależną, czyli tym, co ma być wyjaśnione, jest w ujęciu realizmu 

klasycznego i neoklasycznego polityka zagraniczna państwa, natomiast w ujęciu 

neorealizmu są nimi rezultaty na scenie międzynarodowej. Dwa pierwsze nurty 

dążą więc do stworzenia teorii polityki zagranicznej, natomiast trzeci uznaje, że 

państwa zachowują się w określonych warunkach tak samo, dlatego potrzeb-

na jest raczej teoria stosunków międzynarodowych niż teoria polityki zagra-

nicznej. Odnośnie do relacji struktura-podmiotowość realizm klasyczny uznaje 

nadrzędność podmiotu, neorealizm nadrzędność struktury, natomiast realizm 

neoklasyczny utrzymuje, że struktura i podmiot są ze sobą powiązane.

Powyższe  nurty  inaczej  postrzegają  także  cel  państwa.  W  ujęciu  realizmu 

klasycznego, celem państwa jest maksymalizacja potęgi, która umożliwia kon-

trolowanie innych uczestników stosunków międzynarodowych. W perspekty-

wie neorealizmu Kennetha Waltza celem państwa jest maksymalizacja bezpie-

czeństwa. Potęga rozumiana jest jako suma zasobów i mierzona w stosunku do                       

35

Mapa

współczesnego 

realizmu...

Tabela 2. Porównanie realizmu klasycznego, neorealizmu 



i realizmu neoklasycznego

Realizm klasyczny

Neorealizm

Realizm neoklasyczny

Zmienna niezależna

Państwa i ich interesy

Struktura systemu 

międzynarodowego

Struktura systemu 

międzynarodowego w 

kontekście czynników 

wewnątrzpaństwowych

Zmienna zależna

Polityka zagraniczna 

państw

Rezultaty na scenie 



międzynarodowej

Polityka zagraniczna 

państw

Relacje struktura-pod-



miotowość

Nadrzędność podmiotu Nadrzędność struktury Struktura i podmiot są 

powiązane ze sobą

Cel państw

Maksymalizacja potęgi

Maksymalizacja bez-

pieczeństwa

Maksymalizacja 

wpływu

Potęga


Kontrola nad innymi

Suma zasobów, brak 

i nadmiar może być 

szkodliwy

Funkcja czynników 

materialnych i niemate-

rialnych

Sposób realizacji celu

Hegemonia

Równowaga sił

Utrzymanie status quo 

lub rewizjonizm

Metodologia

Podejście historyczne, 

rozważania filozoficzne

Testowanie hipotez za 

pomocą metod ilościo-

wych i jakościowych

Metody jakościowe, 

zwłaszcza analiza 

przypadku i śledzenie 

procesu


Źródło – opracowanie własne

wspierać grupy interesu popierające sojusz i bronić je wobec wewnętrznej opo-

zycji, oraz 5) przeciwstawiać się nakładaniu politycznych warunków czy ograni-

czeń na współpracę z sojusznikiem

49



W ramach realizmu neoklasycznego badacze wyróżniają dwa nurty: amerykań-



ski i europejski. Pierwszy z nich, racjonalistyczny i bliższy neorealizmowi (neo-

realizm plus zmienne wewnątrzpaństwowe), jest formą programu badawczego, 

przydaje znaczenie czynnikom materialnym i unika pytań o motywy działania 

państw.  Drugi  wykorzystuje  ustalenia  neorealizmu,  jednak  odwołuje  się  także 

do realizmu klasycznego, konstruktywizmu i szkoły angielskiej, nie unika pytań 

normatywnych  oraz  przydaje  znaczenie  czynnikom  niematerialnym,  takim  jak 

kultura. Europejczycy wcześniej już uwzględniali zmienne na poziomie państwa, 

pełniejszego uwzględnienia wymagają natomiast zmienne systemowe

50

.

Porównanie realizmu klasycznego, neorealizmu i realizmu neoklasycznego



Zyskiwanie popularności przez realizm neoklasyczny nie oznacza stagnacji neo-

realizmu i realizmu klasycznego. Nurty powstały w różnych okresach historycz-

nych, jednak dziś współwystępują ze sobą. Neorealizm rozwija się dzięki pracom 

wcześniej wspomnianych Johna Mearsheimera i Stephena Walta, a także Char-

lesa Glasera, który dążąc do poprawy technik badawczych nadaje realizmowi 

nowy kierunek rozwoju

51

. Od początku XXI w. obserwujemy renesans realizmu 



klasycznego, m.in. za sprawą prac Michaela C. Williamsa i Richarda Ned Le-

bowa


52

. J. Samuel Barkin podejmuje z kolei próbę połączenia założeń realizmu    

i konstruktywizmu w ramach realistycznego konstruktywizm. Chociaż brzmi to 

jak oksymoron, nurt ten wykorzystuje epistemologiczne podejście konstrukty-

wizmu w badaniach stosunków międzynarodowych

53

.



Nurty w ramach realizmu łączy przekonanie, że głównymi aktorami na scenie 

międzynarodowej są państwa, stosunki międzynarodowe są oparte na rywaliza-

cji/konkurencji, a decydujące znaczenie mają czynniki materialne. Państwa są 

aktorami egoistycznymi i dążą do samowystarczalności. Podejścia te różni jed-

nak postrzeganie zmiennych niezależnych, czyli czynników sprawczych działań 

na scenie międzynarodowej. 

Zdaniem realistów klasycznych państwa są nadrzędne wobec struktury syste-

mu międzynarodowego, ich polityka zagraniczna określona jest przez interesy, 

a potęga determinuje możliwości ich realizacji. Neorealiści twierdzą z kolei, że 

na politykę zagraniczną państw wpływa miejsce zajmowane przez nie w struk-

turze systemu międzynarodowego. Zgadzają się z tym także realiści neoklasycz-

ni, którzy dodają jednak, że oddziaływanie struktury jest modyfikowane przez 

czynniki wewnątrzpaństwowe. 

34

Czaputowicz




oraz kontroli sprawowanej nad społeczeństwem, w więc czynników umiejsco-

wionych na poziomie państwa.  W ramach realizmu neoklasycznego możemy 

wyróżnić nurt amerykański, który wywodzi się z neorealizmu i uznaje nadrzęd-

ność struktury systemu międzynarodowego, oraz nurt europejski, który nawią-

zuje od realizmu klasycznego i w szerszym zakresie uwzględnia oddziaływanie 

czynników na poziomie państwa. W ramach tego ostatniego podejmowane są 

także wyjaśnienia Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa.  

Spotyka się opinie, że realizm neoklasyczny ma przed sobą dwie alternatywne 

drogi rozwoju. Pierwsza droga to zaakceptowanie roli podporządkowanej wobec 

neorealizmu, przyjęcie za Kennethem Waltzem, że uwarunkowania systemowe 

przeważają i wyjaśnianie za pomocą czynników wewnątrzpaństwowych anoma-

lii w zachowaniu państw w oczekiwaniu, że w dalszej perspektywie anomalie 

te, na skutek oddziaływania mechanizmów socjalizacji i konkurencji, zanikną.  

Druga droga to uznanie, że różnice w zachowaniu państw nie są anomalią, lecz 

zjawiskiem stałym, które wymaga wyjaśnienia za pomocą nowych teorii, oraz 

przedstawienie  własnego  programu  badawczego

60

.  W  pierwszym  przypadku 



możliwe jest pokojowe współżycie z neorealizmem, natomiast w drugim, napię-

cie między tymi nurtami byłoby nieuniknione. 

przypisy

1 W badaniach na temat stanu dyscypliny „stosunki międzynarodowe”, przeprowadzonych  

w latach 2004–5 r., 25% badaczy amerykańskich twierdziło, że stosuje paradygmat reali-

styczny lub neorealistyczny, 33 %, że liberalny lub neoliberalny, natomiast 15%, że konstruk-

tywistyczny. Z kolei w 2011 r. konstruktywizm i liberalizm uzyskały po 20%, natomiast 

realizm – 16%. Wyniki te dotyczą badaczy amerykańskich, natomiast biorąc pod uwagę 

dwanaście państw – 16% badaczy określiło się jako pracujących w ramach paradygma-

tu realistycznego, 22% – konstruktywistycznego, a 15% – liberalnego. Zob.: S. Peterson,                        

M. J. Tierney, D. Maliniak,  Teaching and Research Practices, Views on the Discipline, and 

Policy Attitudes of International Relations Faculty at U.S. Colleges and Universities, College 

of William and Mary, Williamsburg VA, August 2005, s. 31, D. Maliniak, S. Peterson,                    

M. J. Tierney, TRIP Around the World: Teaching, Research, and Policy Views of International 

Relations Faculty in 20 Countries, The College of William and Mary 2012, s. 27. 

2 D. Bell, „Introduction: Under an Empty Sky-Realism and Political Theory”, [w:] 

D. Bell, Political Thought and International Relations: Variations on a Realist Theme,  

Oxford University Press, New York 2009, s.1.

3 S. Hoffmann, „An American Social Science. International Relations”, Daedalus t. 106, 

nr 3, 1977, s. 41–60, O. Wæver, „The Sociology of Not So International Discipline. 

American and European Developments in International Relations”, International 

Organization 1998, t. 52, nr 4, s. 687–727. Zob. także: T. Pawłuszko, „Anglosaskie źró-

dła nauki o stosunkach międzynarodowych”, Stosunki Międzynarodowe – Internatio-



nal Relations 2011, nr 3–4 (44), s. 101–7.

37

Mapa



współczesnego 

realizmu...

innych państw; zarówno jej brak, jak i nadmiar, może być szkodliwy

54

. W ujęciu 



realizmu neoklasycznego celem państwa jest maksymalizacja wpływu. Potęga 

jest funkcją czynników materialnych, sprawności instytucji państwa, nacjona-

lizmu i ideologii, a jej różne rodzaje mają różne właściwości i nie mogą być 

dodawane


55

. Cele państwa mogą być realizowane poprzez osiągnięcie hegemonii 

(realizm klasyczny), równowagi sił (neorealizm), oraz – w zależności od moty-

wów państwa – utrzymanie status quo lub rewizjonizm (realizm neoklasyczny). 

Powyższe nurty preferują także inną metodologię. Większość realistów kla-

sycznych stosuje podejście historyczne i chętnie prowadzi rozważania filozo-

ficzne.  Neorealiści  wolą  testować  konkurencyjne  hipotezy  za  pomocą  metod 

ilościowych i jakościowych. Realiści neoklasyczni preferują metody jakościowe, 

takie jak studium przypadku i śledzenie procesu (process tracing). Główne cechy 

powyższych nurtów w ramach realizmu zostały przedstawione w tabeli 2.



Konkluzje

Krytycy twierdzą, że współczesny realizm jest niespójny, obejmuje bowiem sze-

reg przeciwstawnych stanowisk. Wprowadzenie nowych zmiennych umożliwi-

ło dostosowywanie teorii do rzeczywistości i wytłumaczenie niemal każdego 

zachowania państwa w środowisku międzynarodowym

56

. Inni stawiają zarzut 



Kennethowi Waltzowi, że pozbawił tradycję realistyczną subtelności oraz zro-

zumienia, że potęga łatwo przekształca się we wpływ i ukrywa się pod postacią 

akceptowanych norm

57

. Dowodzą, że neorealizm, zarówno w odmianie defen-



sywnej, jak i ofensywnej, nie potrafi wyjaśnić polityki międzynarodowej po za-

kończeniu zimnej wojny

58

. Spotyka się także ironiczne stwierdzenia, że realizm 



co prawda dobrze wyjaśnia wydarzenia na scenie międzynarodowej, jednak do-

piero post factum

59

.

Następuje  z  drugiej  strony  wzrost  zainteresowania  historią  dyscypliny  i  re-



alizmem klasycznym. W ostatnim okresie popularność zyskuje realizm neokla-

syczny, który jest rekcją na przemiany w świcie współczesnym. Z czasach kryzysu 

państwa wracają do polityki nastawionej na bezwzględne realizowanie własnego 

interesu, także za pomocą siły, czego dowodem są działania Rosji wobec Ukrainy. 

Trawestując znane zdanie dotyczące demokracji możemy stwierdzić, że realizm 

jest najgorszą teorią stosunków międzynarodowych, jeśli nie liczyć wszystkich in-

nych teorii, które próbowano stosować. 

Realizm  neoklasyczny  uznaje  wyjaśnienia  polityki  zagranicznej  państw  za 

pomocą jednej zmiennej niezależnej – struktury systemu międzynarodowego – 

za niewystarczające. Zdaniem przedstawicieli tego nurtu polityka zagraniczna 

jest także wynikiem oddziaływania ideologii, osobowości i ambicji przywódców 

36

Czaputowicz




Visions of European Union: E.H. Carr and Integration”, Millennium 2013, t. 41, 

nr 3, s. 221–46.

18 A. Lieven, J. Hulsman, Ethical Realism. A Vision for Americas Role in the World, Pan-

theon Books, New York 2006, s. 53–86. 

19 N. Guilhot, „The Realist Gambit: Postwar American Political Science and the Birth 

of IR Theory”, [w:] N. Guilhot [red.], Invention of International Relations Theory: 



Realism, the Rockefeller Foundation, and the 1954 Conference on Theory, Columbia Uni-

versity Press, New York 2011, s. 129. Zob. szerzej: M. Filary, „Wybrane problemy me-

todologiczne II debaty w stosunkach międzynarodowych”, Politeja 2010, nr 1 (13),              

s. 345–73.

20 J. Czaputowicz, „Geopolityka w perspektywie teorii stosunków międzynarodowych”, 

[w:] J. Tymanowski [red.], Polityka zagraniczna państw Europy Środkowej i Wschodnie 



na przełomie XX i XXI wieku. Ujęcie geopolityczne, WDiNP UW, Warszawa 2013, s. 

17–26.


21 Por. B. A. Thayer, „Bringing in Darwin. Evolutionary Theory, Realism, and Interna-

tional Politics”, International Security 2000,  t. 25, nr 2, s. 124–151. 

22 Zob. szerzej: J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systema-

tyzacja, Warszawa 2008, s. 84-91.

23 Ch. Brown, „Realism: Rational or Reasonable?”, International Affairs 2012, t. 88, nr 4, 

s. 859.  

24 M. C. Williams, „In the Beginning: The International Relations Enlightenment 

and the Ends of International Relations Theory”, European Journal of International 

Relations 2013, t. 19, nr 3, s. 657.  

25 R. K. Ashley, „The Poverty of Neorealism”, International Organization 1984, t. 38 nr 2, 

s. 225–286.

26 K. N. Waltz, Struktura teorii stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe 

SCHOLAR, Warszawa 2010; C. G. Thies, „State Socialization and Structural Re-

alism”, Security Studies 2010, t. 19, s. 690.

27 A.R.C. Humphreys, „Waltz and the World: Neorealism as International Political 

Theory?”, International Politics 2013, t. 50, nr 6, s. 863-879.  

28 Zob. R. Little, The Balance of Power in International Relations: Metaphors, Myths, and 

Models, Cambridge University Press, Cambridge 2007.

29 K. N. Waltz, „Relist Thought and Neorealist Theory”, [w:]  Kenneth N. Waltz, Re-



alism and International Politics, Routledge, New York and London 2008, 70–80. 

30 R. Gilpin, War and Change in World Politics, Cambridge University Press, New York–

Cambridge 1981, s. 28.

31 Ibidem, s. XIII.

32 S. Krasner, Structural Conflict: The Third World against Global Liberalism, University 

of California Press, Berkeley 1985, S. Walt, The Origins of Alliances, Cornel University 

Press, Ithaca 1987. Zob. Ch. Brown, „The Poverty of Grand Theory”, European Jour-

nal of International Relations 2013, t. 19, nr 3, s. 486.

33 S. Krasner, Defining the National Interests: Raw Materials, Investment and American 



Foreign Policy, Princeton 1978. 

34 S. G. Brooks, „Dueling Realism (Realism in International Relations)”, International 



Organization 1997, t. 52, nr 3, s. 445–77.

39

Mapa



współczesnego 

realizmu...

4 Zob. zwłaszcza H. Bull, The Anarchical Society. A Study of Order in World Politics, Mac-

millan, London–Basingstoke 1977.

5 R. Aron, Pokój i wojna między narodami (teoria), tłum. Adam Mielczarek, Centrum im 

Adama Smitha, Warszawa 1995.

6 G.-K. Kindermann, Grundelemente der Weltpolitik – eine Einführung, Erweiterte Neu-



auflage, Serie Piper, München/Zürich 1986, Zob. szerzej, S. Maciejewski, „Teoretycz-

ne i metodologiczne podstawy Szkoły Monachijskiej”, Przegląd Zachodni (w druku).

7 Zob. A. Wojciuk, J. Czaputowicz, „Realizm w polskiej nauce o stosunkach międzyna-

rodowych”, w niniejszym tomie.

8 T. A. Shakleyina, A. D Bogaturov, „The Russian Realist School of International Re-

lations”, Communist and Post-Communist Studies 2004, t. 37, nr 1, s. 37–51, J. Wię-

cławski, „Contemporary Realism and the Foreign Policy of the Russian Federation”, 

International Journal of Business and Social Science 2011, t. 2 nr 1, s. 170–9, E. Haliżak, 

„Realizm w chińskiej nauce o stosunkach międzynarodowych”, w niniejszym tomie.

9 Nurty w ramach realizmu wyodrębniane są także w inny sposób. Np. w wydanym 

ostatnio zbiorze realizm został podzielony na: realizm klasyczny, teorię równowagi 

sił, neorealizm, realizm strukturalny defensywny, realizm strukturalny ofensywny, re-

alizm wzrostu i upadku oraz realizm neoklasyczny. Zob. C. Elman, M. Jensen [red.] 



Realism Reader, Routledge, 2014. Inni badacze wyróżniają też realizm ludowy ( folk 

realism), którego cechą jest, w przeciwieństwie do realizmu akademickiego, pewna 

predyspozycja psychiczna, polegająca na podzielaniu pesymizmu co do ludzkiej na-

tury, nieuchronności konfliktu i decydującego znaczenia siły. Zob. J. D. Kertzer, K.M. 

McGraw, „Folk Realism: Testing the Microfoundations of Realism in Ordinary Ci-

tizens”, International Studies Quarterly 2012, t. 56, s. 245-258.

10 E. H. Carr, The Twenty Years’ Crisis 1919-1939. An Introduction to the Study of Inter-



national Relations, Macmillan, London 1940,  H. J. Morgenthau, Scientific Man vs. 

Power Politics, University of Chicago Press, Chicago 1946.

11 R. Gilpin, „No One Loves a Political Realist”, Security Studies 1986, t. 5, s. 3-26. 

12 H. J. Morgenthau, Politics Among Nations. The Struggle for Power and Peace, New York 

1967, Knopf, s. 3–4.

13 A. G. Ross, „Realism, Emotion, and Dynamic Allegiances in Global Politics”, Inter-

national Theory 2013, t. 5, nr 2, s. 273–99.

14 W. Galston, „Realism in Political Theory”, European Journal of Political Theory 2010, 

t. 9, nr 4, s. 385–411.

15 R. N. Lebow, „German Jews and America Realism”, Constellations 2011, t. 18, nr 4,               

s. 558; M. C. Williams, „In the Beginning: The International Relations Enlighten-

ment and the Ends of International Relations Theory”, European Journal of Inter-



national Relations 2013, t. 19, nr 3, s. 648, 655. Zob. szerzej W. E. Scheuerman, Hans 

Morgenthau, Realism and Beyond, Polity Press, Cambridge 2009. 

16 W. E. Scheuerman, The Realist Case for Global Reform, Polity Press, Cambridge 2011, 

Campbell Craig, Glimmer of a New Leviathan: Total War in the Realism of Niebuhr, 



Morgenthau and Waltz, Columbia University Press, New York 2003. 

17 E.H. Carr, Nationalism and After, Macmillan, London 1945, s. 43. Zob. szerzej:                       

W. Scheuerman, „The (Classical) Realist Vision of Global Reform”, Interna-

tional Theory  2010,  t.  2,  nr  2,  s.  246–82,  D.  Kenealy,  K.  Kostagiannis, „Realist 

38

Czaputowicz




50 A. Toje, B. Kunz, „Introduction”, [w:] A. Toje, B. Kunz, Neoclassical Realism in Eu-

ropean Politics. Bringing Power Back In, Manchester University Press, Manchester 

and New York 2012, s. 6. Zob. szerzej: J. Sterling-Folker, „Realist Theorizing as Tra-

dition: Forward Is as Forward Does”, [w:] A. Freyberg-Inan, E. Harrison, P. James 

[red.], Rethinking Realism in International Relations: Between Tradition and Innova-



tion, John Hopkins University, Baltimore 2009, s. 191–218; D. Battistella, Raymond 

Aron: a Neoclassical Realist Before the Term Existed?”, [w:] A. Toje, B. Kunz, Neoc-



lassical Realism in European Politics..., op.cit, s. 117–37; T. Romanova, E. Pavlova, „To-

wards Neoclassical Realist Thinking in Russia?”, [w:] ibidem, s. 234–54. 

51  C.L.  Glaser,  Rational Theory  of  International  Politics,  Princeton  University  Press, 

Princeton 2010.

52 M.C. Williams, The Realist Tradition and the Limits of International Relations, Cam-

bridge University Press, Cambridge 2005; R.N. Lebow, The Tragic Vision of Politics

Cambridge  University  Press,  Cambridge  2003;  R.N.  Lebow,  A Cultural Theory of 

International Relations, Cambridge University Press, Cambridge 2008.

53 J.S. Barkin, Realist Constructivism: Rethinking International Relations Theory, Cam-

bridge University Press, Cambridge 2010. 

54 Dotyczy to realistów defensywnych, takich jak Kenneth N. Waltz, natomiast w uję-

ciu realistów ofensywnych, takich jak John J. Mearsheimer, celem państwa jest mak-

symalizacja potęgi. 

55 B.C. Schmidt, Th. Juneau, „Neoclassical Realism and Power”, [w:] A. Toje, B. Kunz, 

Neoclassical Realism in European Politics... op.cit, s. 64-68. Zob. szerzej: A. Wojciuk, 

Dylemat potęgi, Praktyczna teoria stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Uni-

wersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 68–76.

56 A. Wivel, Explaining Why State X Made a Certain Move Last Tuesday: the Promi-

se and Limitations of Realist Foreign Policy Analysis”, Journal of International Rela-



tions and Development 2005, t. 8, nr 4, s. 357; J. W. Legro, A. Moravcsik, „Is Anybody 

Sill a Realist?”, International Security 1999, t. 24, nr 2.

57 R. N. Lebow, „The Ancient Greeks and Modern Realism: Ethics, Persuasion, and 

Power”,  [w:]  D.  Bell,  Political  Thought  and  International  Relations:  Variations  on                     



a Realist Theme, Oxford University Press, New York 2009, s. 26.

58 A.H. Pashakhanlou, „Waltz, Mearsheimer and the Post-Cold War World: The Rise 

of America and the Fall of Structural Realism”, International Politics 2014, t. 51, nr 3  

s. 295–315.

59 J. Vasques, The Power of Power Politics: From Classical Realism to Neotraditionalism

Cambridge 1998, s. 324. 

60 A. Quinn, Kenneth Waltz, Adam Smith and the Limits of Science: Hard Choices 

for Neoclassical Realism”, International Politics 2013, t. 50, nr 2, s. 160.

41

Mapa

współczesnego 

realizmu...

35 W.  C. Wohlforth, „Gilpinian  Realism  and  International  Relations”,  International 



Relations 2011, t. 25, nr 4, s. 500-504.

36  J.  Grieco,  „Realist  International Theory  and  the  Study  of  World  Politics”,  [w:]                     

M. W. Doyle, G. J. Ikenberry, New Thinking in International Theory, Boulder: We-

stview Press 1997, s. 167.

37 J. J. Mersheimer, The Tragedy of Great Power Politics, W. W. Norton & Company, 

New York–London 2001. Zob. szerzej: J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynaro-



dowych, op.cit., s. 190–5.

38  Np.  John  Vasquez  zbadał  7,827  hipotez  testowanych  przez  badaczy  ilościowych                    

w latach 1960 i 1970. Hipotezy „realistyczne” stanowiły ok 92–94%, jednak były one 

częściej  falsyfikowane  niż  hipotezy „nierealistyczne”.  J Vasquez,  The Power of Po-



wer Politics: From Classical Realism to Neotraditionalism, Cambridge University Press, 

Cambridge 1998, s. 104–20.

39 P. James, International Relations and Scientific Progress: Structural Realism Reconside-

red, Ohio State University, Columbus 2002.  

40 G. Rose, „Neoclassical Realism and Theories of Foreign Policy”, World Politics 1998, 

t. 51, nr 1.

41 A. Reichwein, „The Tradition of Neoclassical Realism”, [w:] A. Toje, B. Kunz, Neo-



classical Realism in European Politics. Bringing Power Back In, Manchester University 

Press, Manchester–New York 2012, s. 32, T. L. Knutsen, „Realism: a Distinctively 

European Academic Tradition”, [w:] ibidem, s. 17–29.

42 J.W. Taliaferro, „State-Building for Future Wars: Neoclassical Realism and the Re-

source-Extractive State”, Security Studies 2006, t. 15, nr 3, s. 487.

43 G. Rose, Neoclassical Realism... op.cit., s. 146–7.

44 B. C. Schmidt, „Competing Realist Conception of Power”, Millenium 2005, t. 33, 

nr 3, s. 528, R. L., Schweller Unanswered Threats: Political Constraints on the Balance 



of Power, Princeton University Press, Princeton 2006, s. 6, J. Sperling, „Neoclassical 

Realism and Alliance Politics”, [w:] A. Hyde-Price, M. Webber [red.], Analysing 



NATO: the Theory and Practice of Alliance, Routledge, Abingdon (w przygotowaniu).

45 S. E. Lobell, N.M. Ripsman, J. W. Taliaferro, „Introduction: Neoclassical Realism, 

the  State  and  Foreign  Policy”,  [w:]  S. E.  Lobell,  N. M.  Ripsman,  J. W. Taliaferro 

[red], Neoclassical Realism, the State and Foreign Policy, Cambridge University Press, 

Cambridge 2009. 

46 R. Schweller, Deadly Imbalances: Tripolarity and Hitler's Strategy of World Conquest

New York 1998, s. 18-19

47 E. R. May, R. Rosecrance, Z. Steiner, History and Neorealism, Cambridge , Cambrid-

ge University Press 2010. 

48 A. Hyde-Price, „Neorealism: A Structural Approach to CSDP”, [w:] X. Kurowska, 

F. Breuer [red.], Explaining the UE's Common Security and Defence Policy. Theory in 

Action, Palgrave MacMillan 2012, s. 18–21; T. Dyson, Neoclassical Realism and De-

fense Reform in Post-Cold War Europe, Palgrave Macmillan 2010, s. 120; Zob. sze-

rzej J. Czaputowicz, „Teoretyczne wyjaśnienia Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa                               

i Obrony”, Stosunki Międzynarodowe - International Relations 2013, nr 2 (48), s. 9–25.

49 E. N. Resnick, S. Bedfellows, „U.S. Bargaining Behavior with Allies of Convenien-

ce”, International Security 2010/11, t. 35, nr 3,  s. 157.

40

Czaputowicz





Dostları ilə paylaş:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə