M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə101/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   97   98   99   100   101   102   103   104   ...   171

247 

 

 Әcdad  türklәrin  ilk  folklorik  şeir  yaradıcılığı  animizim,  totemizm  vә  antropomorfizm 



çağından  mifologiya  çağına  vә  sonuncudan  isә  dastan  epoxasına  erkәn  keçiş  dönәmlәrindә 

gerçәklәşmişdir.  Sözügedәn  folklorik  şeir  yaradıcılığı  әdәbiyyat  tarixinin  ilk  inkişaf 

mәrhәlәlәrindә  orijinal  bir  mәtnlinqvistik  quruluşda  formalaşmışdır.  Bu  isә  sözügedәn  bәdii 

quruluşun  filologiyada  әdәbiyyat  tarixi,  nәzәriyyәsi  vә  әdәbi  tәhlil  baxımından  özәl  bir  elmi-

konseptual  açıqlanmsının  verilmәsini  günümüzdә  zәruri  hala  gәtirmişdir.  Sonrakı  dövrlәrdә  dә 

hәm  mәzmun,  hәm  dә  forma  etibarilә  eyni  әdәbi-bәdii  quruluşlarda  gerçәklәşәn  hәmin  şeir 

şәkillәnmәlәrinin adlandırılması vә ya dәqiq filoloji tәrifi ümumi mәtn tipologiyası baxımından 

mübahisә doğurmuşdur. Sözügedәn şeir şәkillәnmәlәri әdәbiyyat çevrәlәri vә ya әdәbiyatsevәrlәr 

arasında  daha  çox  “sәcli  şeir,  sәcli  nәsr”,  “nәsr  sәciyyәli  şeir”  vә  ya  sadәcә  mәnzumә  kimi 

adlandırılmışdır. 

Qeyd  olunmalıdır  ki,  “Sәc’  öz-özlüyündә  qafiyәlәnmә  demәkdir,  fәrqi  odur  ki,  qafiyә 

şeirdә işlәnilir vә misraların sonunda olur; sәc’ isә daxili qafiyәlәnmә prinsipi ilә qurulur, hәm 

şeirdә,  hәm  dә  nәsrdә  olur”  (Mirәhmәdov  1998:  193).  Vә  sәc’  bir  şeir  şәkli  olmaq  etibarilә, 

әsasәn, әruz vәznindә işlәnilir, M. Füzulinin vә M. Ә. Sabirin yaradıcılığında sәc’li şerin әn gözәl 

nümunәlәri  yer  almışdır  (1998:  193).  Әn  qәdim  türk  şerinin  ortaya  çıxması  isә,  yuxarıda  da 

göstәrildiyi  kimi,  Azәrbaycan  vә  ya  Türk  dünyası  şairlәrinin  әruz  vәznindәki  şeir 

yaradıcılığından çox-çox әvvәllәrә tәsadüf edir. Başlanğıcda heca vәznindә söylәnilmiş vә әruz 

vәznindә Azәrbaycan türkcәsindә vә ya digәr türk әdәbi dillәrindә sonralar da yazılmış olan sәcli 

vә  digәr  orijinal  şeir  şәkillәri  әn  qәdim  türk  poetik  mәtni  kontekstindә  araşdırılmaya  cәlb 

olunmalıdır. Çünki, ilk folklorik tәhkiyә dönәmәlәrindә hәmin folklorik şeir yaradıcılığı әslindә 

“bәdii nәsr”in vә ya sonralar qaravәlli, lәtifә, nağıl vә dastan vә s. olaraq gerçәklәşәn şifahi xalq 

әdәbiyyatı  növlәrinin  dә  yerindә  işlәnilmişdir.  Bunların  mәzmun  planı  baxımından  ifadәsi  isә 

qәdim  türklәrin  geniş  Avrasiya  coğrafiyasındakı  siyasi,  iqtisadi  vә  etnik-demoqrafik 

hәrәkәtlәnmәlәrinin  şifahi  olaraq  ifadәsi  ilә  sıx  bir  şәkildә  bağlı  olmuşdur.  Belәliklә,  xalq 

mahnılarımız әslindә sәcli şeirlә vә nәğmәlәrlә ifadә olunan ümumtürk yaşam mәzmununun vә 

sonralar  köçәri-yerlәşik  hәyat  şәrtlәrindә  dә  yaşanan  eşq,  sevgi,  sәmimiyyәt,  saflıq  vә  sәdaqәt 

duyğularının musiqili-lirik ifadәsi olmuşdur. Bu gün dә bu, belәdir.  



248 

 

Qәdim türk şeri başlanğıcda sözügedәn sәrbәst şeir formlaşmaları ilә daha yayğın olaraq 



işlәnilmişdir.  Hәmin  şeir  şәkli  yeddi  hecalı  ümumtürk  şeri  vә  ya  bayatıları  (manilәri)  vә  xalq 

mahnıları (türkülәri, jırları) ortaya çıxana qәdәr çox işlәk olmuşdur. Bunların içәrisindә yer alan 

nәğmәlәr  isә  daha  çox  kollektiv  surәtdә  oxunan  vә  çox  zaman  da  bәdii  hüdudları  açıq  qalan 

poetik-folklorik  mәtnlәrdәn  ibarәtdir.  Birincilәrin  vә  ya  sәcli  әdәbi-folklorik  hadisәnin  işlәkliyi 

Azәrbaycan filologiyasında ayrıca olaraq vurğulanmaqdadır (Nәbiyev 2002: 632-650). Ancaq bu 

vә ya digәr şәkillәrdә dastan söylәmә tәhkiyәsinә dә xas olan belә bir poetik mәtnlәşmә quruluşu 

daha  çox  asimmetrik  sәciyyәli  sintaktik-mәtnlinqvistik  hadisәlәrin  ümumtürk  mәtnindә 

işlәnilmәsilә  sonralar  da  gerçәklәşmişdir.  Sintaktik  paralellik,  inversiya  vә  parselyatiklәşmә 

kimi  dil-nitq  hadisәlәri  sözügedәn  poetik  mәtnlәşmә  quruluşunda  әsas  mәtnyaratma 

faktorlarındadır (Musaoğlu 2003).  



Sintaktik  paralellik  vә  ya  paralelizm  hadisәsinin  mәtnqurucu  bir  vasitә  olaraq 

işlәnilmәsindәn  “Türk  әdәbi  dillәrindә  mürәkkәb  cümlә  sintaksisi”  (2011:  281-316)  adlı  dәrs 

vәsaitimizdә ayrıca olaraq bәhs edilmişdir. Sözügedәn dil-nitq hadisәsi hәr hansı bir dil-danışıq 

ortamında  müәyyәn  qәdәr  fәrqli  vә  ya  yaxın  anlamların  eyni  qrammatik  meyarlarla 

müәyyәnlәşdirilә bilәn cümlә komponentlәri vә cümlәlәrlә ifadәsi demәkdir. Әslindә belә bir dil-

nitq hadisәsi vә ya ritmik-sintaktik paralelizm olayı bir-birilә qohum vә qohum olmayan müxtәlif 

dillәrdә  özünü  göstәrәn  nisbi  xarakterli  sintaktik  universallıqdır  (Жирмунский  1974:  652). 

Sözügedәn  sintaktik  hadisә  oxşar  vә  fәrqli  leksik  tәrkiblәrdә  (лeкcичecкoe  нaпoлнeниe) 

gerçәklәşir.  Ancaq  burada  söz  birlәşmәlәri  vә  qrupları,  cümlәlәr  vә  s.  kimi  eyni  qrammatik 

quruluşda  olan  dil  vahidlәri  eyni  bir  sintaktik-mәtnlinqvistik  vәzifәni  yerinә  yetirir.  Ümumtürk 

folklorik mәtninin müxtәlif növlәrindә istәr sadә, istәrsә dә mürәkkәb cümlәlәr vә onların ayrı-

ayrı  komponentlәri  sözügedәn  poetik-folklorik  mәtnlәşmә  prosesindә  sintaktik  paralellәr  olaraq 

işlәnilir. Mәsәlәn:  

A. Sadә cümlә örnәyindә: 

(1)  

Türkiyә türkcәsi:        Anasına bak, kızını al, 



                                     kenarına bak, bezini al

Azәrbaycan türkcәsi:  Anasına bax, qızını al,       



                                     qırağına bax, bezini al. 


249 

 

Türkmәn türkcәsi:      Enesini gör-de gızını al, 



                                     gırasın, gör-de bezini al (Musaoğlu 2002: 61). 

 

 Oğuz  qrupu  türk  әdәbi  dillәrindәn  gәtirilәn  atalar  sözü  örnәyi  genişlәnmiş  sadә  cümlә 



ilә  ifadә  olunur.    Onun  mübtәdası  “sәn”  şәxs  әvәzliyi  ilә  ifadә  edilәn  bir  leksik  vahiddәn 

ibarәtdir.  Buradakı  genişlәnmiş  sadә  cümlә  tarixi-diaxronik  xarakterli  bir  poetik-folklorik 

mәtnlәşmә  tәkamülü  keçirmişdir.  O,  hәmin  tәkamül  prosesindә  müәyyәn  bir  konseptual-

linqvistik  mahiyyәt  qazanmış  vә  oğuz  qrupu  türk  dillәrindә  әdәbi-folklorik  mәtn  sәviyyәsindә 

gerçәklәşmişdir. “Anasına bax, kәnarına bax;  qızını  al,  bezini al” sintaktik paralellәri bir atalar 

sözündә şeir misraları kimi qafiyәlәnmişdir. Başqa bir sözlә, poetik cümlә-mәtndә qafiyәlәnmә 

sintaktik  paralellәrin  işlәnilmәsi  ilә  mümkün  olmuşdur.  Eyni  sintaktik  mәtnqurucu  vasitәlәr-

paralellәr “Sarı gәlin” şerinin mәtnindә dә özünü bu vә ya digәr şәkillәrdә göstәrir:  

 

(2)  

Saçın ucun hörmәzlәr

Gülü sulu dәrmәzlәr, sarı gәlin. 

Bu sevda nә sevdadı? 

Sәni mәnә vermәzlәr, 

Neynim aman, aman, sarı gәlin. 

 

Bu dәrәnin uzunu



Çoban, qaytar quzunu, 

Nә ola bir gün görәm  

Nazlı yarın üzünü. 

Neynim aman, aman, sarı gәlin. 

 

Azad ellәr ayrısı, 



Şana tellәr ayrısı,  

Bir gününә dözmәdim, 

Oldum illәr ayrısı. 

Neynim aman, aman, sarı gәlin (Min bir mahnı 2007: 421) 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   97   98   99   100   101   102   103   104   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə