M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə102/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   98   99   100   101   102   103   104   105   ...   171

250 

 

 



Folklorik  bir  növ  olaraq  atalar  sözlәri  vә  mәsәllәrin  yaranması  çox  vaxt  tarixdә  baş 

vermiş  ayrı-ayrı  konkret  ibrәtamiz  hadisәlәrdәn  nәşәt  tapır.  Vә  ya  etnik,  etnoqrafik  sәciyyәli 

gedişat  vә  gәlişmәlәri  meydana  gәtirәn  canlı  faktorlarla,  müxtәlif  semiotik  işarәlәrlә  sıx  bağlı 

olur. Buna görә dә hәr hansı bir atalar sözü örnәyindә bütün bunları söylәyәn müdrik bir danışan 

vә düşünәn atamız vә bir dә onu dinlәyәn oğullar vә qızlarımız vardır. Xalq mahnısında isә belә 

deyildir. Xalq mahnısında danışan ozandır vә ya aşıqdır. O, yuxusunda “buta” verilmiş bir haqq 

aşiqidir.  Dinlәyәn  dә  sıradan  adi  bir  vәtәndaş  deyildir.  Dinlәyәn,  yәni  müraciәt  olunan  şәxs 

burada sayılan, sevilәn vә seçilәn bir Azәrbaycan türk gözәlidir! Uzunboylu, incәbelli, gülәrüzlü, 

telli-toqqalı,  uzunhörüklü  Sarı  Gәlindir  vә  ya  Sara  Gәlindir,  Dilbәrimdir,  Qara  Gilәdir, 

Azәrbaycan Maralıdır!  

Xalq  mahnılarımızda  müәyyәn  bir  bitkin  mәna,  anlam  vә  mәzmun  ardıcıllığı  vardır. 

Onlarda  çox  yığcam  olaraq  konkret  bir  bәdii  fikir  ifadә  olunur.  Hәmin  fikir  Azәrbaycan  türk 

qavramlar dünyasının  ana  xәritәsi  vә  ya  Azәrbacançılıq  ideologiyası  ilә  bağlı olur. Çünki,  türk-

islam  mәdәniyyәtinә  bağlı  “Tanrı  haqqı,  axirәt,  qәdәr,  qonşuluq  әlaqәlәri,  ailә,  bakirәlik, 



qәhrәmanlıq,  yol,  sevgi,  eşq,  mәhәbbәt,  hәsrәt,  qonaqpәrvәrlik,  nifrәt”  kimi  qavramların 

bәdii  açıqlanması  da  ümumtürk  mәtninin  poetik-folklorik  tәhkiyәsindә  geniş  yer  tutur.  Hәmin 

qavramlara  әsasәn  gerçәklәşәn  bәdii  mәtnlәşmә  vә  ya  diskursiv  anlatım  isә  türkcә  olaraq 

konseptual-linqvistik  sәciyyәli  mikro-  vә  makromәtn  komponentlәrinin  dialoji-çәrçivәli  vә 

ontoloji-sintaktik  sıralanmamalrı  vә  sintaktik  paralellәrlә  qurulur.  Sözügedәn  qavramlar 

xәritәsindә  yer  alan  ailә,  bakirәlik;  bakir  vә  bakirә;  sevgi  vә  gözәllik;  eşq,  mәhәbbәt  vә  hәsrәt 

duyğularının  “izoqlosları”  mәhz  Azәrbaycan  adlı  etnoqrafik-folklorik  coğrafiyada  da  yanıb-

sönür. Hәmin qavramları vә onların Azәrbaycan türk kontekstindәki semiotik işarәlәrini poetik-

musiqili  mәtndә  canlı  bir  ifa  vә  qolça  qopuzu  ilә  tәqdim  edәn  uzaq  keçmişimizdә  ozanlarımız 

olmuşdur.  Sonralar  hәmin  işi  telli  sazı  ilә  aşıqlarımız,  yaxın  keçmişimizdә  vә  günümüzdә  isә 

milli  musiqi  komponentlәri  ilә  xanәndәlәrimiz  vә  müğәnnilәrimiz  yerinә  yetirmәkdәdir.  Daha 

doğrusu, hәr hansı bir xalq mahnımızın vә “Sarı gәlin” mahnısının da mütlәq bir ilk Azәrbaycanlı 

türk  ifaçı  yaradıcısı  vә  ya  dilә  gәtirәni  olmuşdur.  Bu  baxımdan  sözügedәn  xalq  mahnımızın 

yaranmasının  müxtәlif  hadisә  vә  rәvayәtlәrlә  әlaqәlәndirilmәsi  tәbiidir  vә  әn  yaxşı  halda  xoş 

niyyәtli xalq etimologiyasından başqa bir şey deyildir.      



251 

 

Qeyd:  “Sarı  gәlin”  xalq  mahnısının  tarixi  mәzmunu,  yaranması  vә  ya  semantik 



etimologiyası haqqında çox maraqlı folklorik hekayәtlәr, rәvayәtlәr vә müxtәlif tәzadlı fikirlәr dә 

vardır. Mәsәlәn, Sarı Gәlin proobrazının “Günәş” vә ya bir slavyan, gürcü, ermәni gözәli olduğu 

söylәnilir. Hәtta hәmin gözәlin bir xristian dininә mәnsub olan qıpçaq türkü olduğu da deyilir. 

“Apardı sellәr Saranı” xalq mahnımıza әsaslanılaraq “Sarı Gәlin” ifadәsinin “Sara Gәlin”dәn 

a//ı  sәs  dәyişmәsi  nәticәsindә  әmәlә  gәldiyini  söylәyәnlәr  dә  vardır.  Ancaq  bir  çox  rәvayәtdә 

xristian  dininә  mәnsub  olan  gözәlә  aşiq  olanın  mәhz  bir  türk  olduğu  nәticәsinә  dә  gәlinir.  O 

zaman  hәmin  igidin  xristian  bir  qıpçaq  türkü  olması  da  istisna  deyildir!  Sözügedәn  mahnı 

mәtninin  müxtәlif  folklorik  variantları  vardır.  Qıpçaq,  Azәrbaycan  vә  Әrzurum  variantları 

bunların  içәrisindә  әn  yayğın  olanlarıdır.  Bu  isә  mahnı  mәtninin  ilkin  folklorik  variantlarının 

mәhz  Türk-Qıpçaq-Oğuz  dünyasının  yovşanlı  çöllәrindә,  axarı-baxarlı  ellәrindә  vә  obalarında 

meydana gәlmәsinә dәlalәt etmirmi?! Belәliklә, bütövlükdә xalq әdәbiyyatı növlәrinә mәxsus olan 

folklorik  örnәklәrin  çox  variantlılıq  hadisәsi  burada  hәm  sözügedәn  mahnı  mәtninin 

söylәnilmәsindә,  hәm  dә  onun  yaranmasına  dair  hadisә  vә  rәvayәtlәrin  müxtәlifliyindә  özünü 

göstәrir.   

Azәrbaycanda  xalq  mahnılarımız  daha  XIX  yüzildәn  etibarәn  görkәmli  elm  vә  fikir 

adamlarının,  maarifçilәrin,  şairlәrin,  yazıçıların,  müәllimlәrin  vә  böyük  dövlәt  adamlarının 

diqqәtini  özünә  cәlb  etmişdir.  M.  F.  Axundzadәnin,  F.  Köçәrlinin,  R.  Әfәndiyevin,  M. 

Mahmudbәyovun,    M.  İbrahimovun,  S.  Vurğunun,  B.  Mәmmәdovun,  Ü.  Hacıbәylinin,  B. 

Vahabzadәnin vә nәhayәt ulu öndәr Heydәr Әliyevin xalq mahnılarımız haqqında söylәdiyi çox 

qiymәtli  fikirlәr  vardır.  Bu  baxımdan  ulu  öndәr  Heydәr  Әliyevin  xalq  artisti  Әlibaba 

Mәmmәdova  yazdığı  mәktubunda onun qoşduğu  mahnıları  vә ümumiyyәtlә xalq  mahnılarımızı 

çox yüksәk qiymәtlәndirmәsi ibrәtamizdir. Ulu öndәrin özünün dә xalq mahnılarımızın sözlәrini 

çox  yaxşı  bildiyini  vә  yeri  gәlәndә  onları  әzbәr  söylәdiyini  vә  hәtta  oxuduğunu  belә  bu  gün 

hamımız çox yaxşı xatırlayırıq. 

Xalq  mahnılarımız  musiqili  poetik-folklorik  mәtnlәrdәn  ibarәtdir.  Hәmin  anonim 

mәtnlәr keçmiş zamanlardan etibarәn başlanğıcda ayrı-ayrı müәlliflәr tәrәfindәn bәstәlәnәrәk vә 

ya qoşularaq mahnı kimi oxunmuşdur. Bu baxımdan XIX әsrin axırları vә XX әsrin әvvәllәrindә 

yaşamış xanәndә Cabbar Qaryağdıoğluna istinad edilәn 500-dәn artıq xalq mahnımızı xatırlamaq 

yerinә  düşәr.  Hәmin  mahnıların  bir  çoxunun  sadәcә  musiqisini  deyil,  sözlәrini  dә  Cabbar 

Qaryağdıoğlunun  yazdığı  söylәnilir.  Onun  hәr  hansı  bir  şәhәrә  vә  ya  bir  yerә  el  şәnliyinә 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   98   99   100   101   102   103   104   105   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə