M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə105/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   101   102   103   104   105   106   107   108   ...   171

256 

 

şәkillәrinin  şәkillәndiyi  “Mifologiya  çağı”ndan  “Dastan  epoxası”na  keçid  dönәmindә 



yaranmışdır.  

 

B. Mürәkkәb cümlә örnәyindә:  



(1) 

85. Menin Manas kulunum 

 “Attanamın, jortom!” deyt, 

“Alıska sapar baram!” deyt. 

“Medineni sıdırıp, 

çon Bukardı kıdırıp 

 

90.   İt-Keçüüdөn keçem” deyt, 



“Beş-Terekten ötöm”, deyt, 

“Bejindegi Konurbayga 



Barıp uruş salam”, deyt (Manas 1968: 18) 

 

‘Mәnim Manas qulum (yavrum) 



Ata ninib gedәrәm!” deyir, 

Uzaqlara sәfәrә çıxaram!” deyir. 

Mәdinәni dolaşaram, 

böyük Buxaranı keçәrәm, 

 

İt-Keçüüden keçәrәm” deyir, 

Beş-Terekten keçәrәm” deyir, 

“Bejindәki Konurbaya  



Gedib savaş açaram” deyir’. 

 

Yuxarıda  “Manas”  dastanı  mәtnindәn  sintaktik  konstruksiyalar  verilmişdir.    Bu 



konstruksiylar  baş  vә  budaq  cümlәlәr  arasındakı  sintaktik  bağlılığa  görә  müәyyәnlәşәn 

konseptual-struktur  modeldә  işlәnilir.  Onlar  subordinativ-obyekt  mәnalı  mürәkkәb  cümlә 

komponentlәrinin  tәkrarlanması  ilә  qurulur.  85-ci  vә  90-cı  sәtirlәri  tәşkil  edәn  subordinativ-



257 

 

obyekt  mәnalı  mürәkkәb  cümlәlәrdә  qara  hәrflәrlә  yazılan  asılı  komponentlәr  sintaktik 



paralellәrdir. Hәmin sintaktik paralellәr mәtndә xәbәrlәri hәmcins olan vә tәkrarlanaraq işlәnilәn 

baş  cümlәlәrlә,  daha  doğrusu  hәm  birinci,  hәm  dә  ikinci  halda  tәk  bir  cümlә  ilә  çevrәlәnir 

(Musaoğlu 2003: 18-19). 

 

(2)

 

Küçәlәrә su sәpmişәm, 



Yar gәlәndә toz olmasın. 

Elә gәlsin, elә getsin,  

Aramızda söz olmasın                    

 

Samavara od salmışam, 



Stәkana qәnd salmışam. 

Yarım gedib, tәk qalmışam,  

Nә  әzizdir yarın canı! 

Nә şirindir yarın canı! 

 

Piyalәlәr irәfdәdir,  



Hәr biri bir tәrәfdәdir. 

Görmәmişәm bir hәftәdir

Nә әzizdir yarın canı,  

Nә şirindir yarın canı! (“Küçәlәrә su sәpmişәm” Azәrbaycan xalq mahnısı). 

 

Yuxarıda  gәtirilәn  örnәkdә  diaxronik  sәciyyәli  poetik-folklorik  mәtnlәşmә  prosesi 



mürәkkәb  cümlә  komponentlәrinin  qafiyәli  sıralaması  ilә  gerçәklәşmişdir.  Qafiyәli  sıralanma 

sözügedәn  mәtndә  sintaktik  paralellik  hadisәsinә  әsasәn  qurulmuşdur.  Göstәrilәn  mәtn-şeir 

parçasında  birinci  bәndin  vә  ya  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  2,  3,  4  misraları  әslindә  oxşar  bir 

leksik tәrkibdә gerçәklәşәn sintaktik paralellәrlә ifadә olunur. Şerin ilk iki misrası subordinativ-

mәqsәd  mәnalı  mürәkkәb  cümlәdәn  vә  ya  klassik  terminologiya  ilә  ifadә  etsәk,  mәqsәd  budaq 

cümlәli  tabeli  mürәkkәb  cümlәdәn  ibarәtdir.  Burada  baş  cümlә  öncә,  budaq  cümlә  sonra  gәlir. 




258 

 

Baş  cümlәdә  bağlayıcı  söz  vә  bağlayıcının  yeri  poetik  tәlәbә  görә  fakultativdir.  Әslindә  isә 



sözügedәn  mürәkkәb  cümlә  adi  danışıq  dilindә  belә  bir  normativ-sintaktik  quruluşda 

işlәnilәcәkdi: “Küçәlәrә su sәpmişәm ki, yar gәlәndә toz olmasın”. Mәtndә isә hәmin mürәkkәb 

cümlә  bir  üslubi-sintaktik  variant  olaraq  işlәnilir.  Mәtn-şeir  parçasının  üçüncü  vә  dördüncü 

misraları  isә  qismәn  çoxmәnalı  olan  subordinativ-tәrz-nәticә  mәnalı  mürәkkәb  cümlә  vә  ya 

klassik terminologiya ilә ifadә etsәk tәrz budaq cümlәli tabeli mürәkkәb cümlә ilә ifadә olunur. 

Baş cümlәdә “elә” bağlayıcı sözü tәkrarlanır.  

 Sözügedәn  şeir  parçasının  “Küçәlәrә  su  sәpmişәm”  şәklindә  işlәnilәn  ilk  cümlәsi 

bütövlükdә mәtnin kataforik, yәni öngöndәrimli bir komponenti olaraq qiymәtlәndirilә bilәr. Vә 

hәmin cümlә ilә mәtnin sonrakı komponentlәrindә ifadә olunan fikrә işarә edilir. Birinci bәndin 

son  misrası  isә  sözügedәn  durumda  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  öncәki  komponetlәrindә  ifadә 

olunmuş ana fikri tamamlayan altgöndәrimli vә ya anaforik mәtnlinqvistik göstәricidir. 

“Küçәlәrә  su  sәpmişәm”  şeir-makromәtnini  tәşkil  edәn  digәr  mürәkkәb  sintaktik 

bütövlәrin  komponentlәri  isә  sadә  cümlәlәrdәn  ibarәt  olan  sintaktik  paralellәrlә  ifadә  olunur. 

Hәmin  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәrdә  birinci  vә  ikinci  misralar  mikromәtnin  baş,  üçüncü 

misralar  orta,  hәr  iki  bәndin  sonunda  tәkrar  olunan  “nәqәrat”  isә  sonluq-komponent  yerindә 

işlәnilir. 

Belәliklә,  xalq  mahnılarımız  tariximizi,  bu  günümüzü  vә  sabahımızı  ifadә  edәn 

folklorik,  poetik  vә  musiqili  mәtnlәrimizdir.  Anadolu  türklәri  üçün  “Türkü”,  Qırğızlar  üçün 

“Manas” nәdirsә, Azәrbaycanlılar üçün dә xalq mahnısı odur. Mahnılar sadәcә Azәrbaycanlıların 

deyil,  bütün  avtoxton  xalqların  hәyatında  önәmli  bir  yerә  sahibdir.  Mәsәlәn,  rus  bılinaları, 

Ukrayna dumaları, ispan romanseroları kimi. Bir sözlә, “Mahnı xalqın mәnәviyyatı, daxili alәmi, 

fikri,  hissi,  düşüncәlәri,  istirabları,  sevinc  vә  kәdәridir,  mahnı  xalqın  özüdür.  Mahnılarına  görә 

xalqın  hәyat  tәrzini,  toyunu,  yasını,  mübarizәsini  müәyyәnlәşdimәk  mümkündür”  (Әfәndiyev 

1992:  22).  Buna  görә  xalq  mahnılarımızın  günümüzdә  çox  ciddi  bir  tarixi-,  folklorik-,  әdәbi-, 

linqvistik vә konseptual-filoloji tәhlilә ehtiyacı vardır. Hәmin tәhlil milli-mәnәvi dәyәrlәrimizi vә 

ya  bizi  biz  edәn  etnik-,  etnoqrafik-  vә  demoqrafik-konseptual  bütünlüyümüzü  tәşkil  edәn  milli 

mentalitetimizin  hәrtәrәfi  olaraq  öyrәnilmәsi  baxımından  çox  böyük  әhәmiyyәt  kәsb  edir.  Belә 

bir  tәhlil  hәm  dә  hәr  cür  milli-mәnәvi  dәyәrlәrimizә,  torpaqlarımıza,  әdәbi  abidәlәrimizә, 

rәqslәrimizә  vә  xalq  mahnılarımıza  sahib  çıxmaq  istәyәn  bәdxah  qonşularımız  üçün  dә  çox 

layiqli bir elmi-filoloji cavab olar!   






Dostları ilə paylaş:
1   ...   101   102   103   104   105   106   107   108   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə