M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə108/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   104   105   106   107   108   109   110   111   ...   171

263 

 

varmış,  yalan  söylemiş,  beni  Öldi  dėmiş.  Aŋa  varur  olmış”  dėdi.  Böylę  dėgeç,  kız  Beyregi 

āşıklamışıdı,  eydür:  “Eger  seni  hi

șārdan  aşaġą  urġanılą  salınduracak  olurısam,  babaŋą  anaŋą 

șaġlıġılą  varacak  olurısaŋ  beni  bundą  gelüb  helāllıġą  alurmısın?”  dėdi.  Beyrek  and  içdi… 

(Tezcan 2001). 

Sözügedәn  mikromәtnlәr  danışıq  vә  ya  diskurs  ortamına  görә  müәyyәnlәşәn 

subordinativ-obyekt  mәnalı  mürәkkәb  cümlә  modelindә  işlәnilir.  Daha  doğrusu,  cümlә  vә  ya 

mürәkkәb cümlә izomorfizmi burada asanlıqla mürәkkәb sintaktik bütöv üzәrinә köçürülә bilir. 

Mәtnin  rema-komponenti  sadә  vә  mürәkkәb  cümlәlәrdәn  ibarәt  olan  sintaktik  vahidlәrlә  ifadә 

olunur. Bunlar bütövlükdә nәsr üslubu vә özünә mәxsus nәql etmә tәrzi ilә gerçәklәşәn konkret 

bir mәtnlәşmәnin linqvistik-konseptual nüvәsini tәşkil edir. 

Bәlli  bir  ölçüdә  Azәrbaycan  türkcәsinә  uyğunlaşdırılmış  olan  ia.  vә  orijinal  mәtndәki 

ib.-dә  başda baş cümlә vә sonda tәkrar olunan xәbәrlә ifadә edilmiş tema vә baş cümlә ilә tәkrar 

olunan xәbәrin arasındakı mәtn parçasından ibarәt olan rema arasındakı sintaktik-mәtnlinqvistik 

әlaqәlәr  mәtndә  ifadә  edilәn  әsas  qavrama  görә  qurulur.  Mәtndә  ifadә  edilәn  anlayış  isә 

İslamiyyәtdәn gәlәn “Qonşu haqqı, tanrı haqqı” konseptual düşüncәsinә bağlı olaraq gerçәklәşәn 

“qonşuluq  әlaqәlәri”  qavramından  ibarәtdir.  Qonşuluq  әlaqәlәri  qavramı  türk-islam 

mәdәniyyәtindә konkret olaraq hәyata keçirilәn praktik tәtbiq olunmaları ilә önәmli bir yer tutur. 

Sözügedәn  sintaktik-mәtnlinqvistik  quruluşda  da  qonşuluq  әlaqәlәri  qavramını  bir  dil-düşüncә 

qәlibi  olaraq  “Qonşu  haqqı,  Tanrı  haqqı!”  deyimi  ifadә  edir.  Hәmin  qәlib-ifadә    mәtnin 

söylәmdәki  qurucu-komponenti  vә  ya  frazeoloji  xarakterli  deyim  birlәşmәsi  olaraq  özünü 

göstәrir.  Sözügedәn  deyim-ifadә  hәm  çağdaş  Azәrbaycan  türkcәsinin  mәtn  sintaksisi  vә  durğu 

işarәlәri ilә müәyyәnlәşdirilә bilәn vә mәtnlinqvistik kontekstdә işıqlandırılan ia. mikromәtninin, 

hәm  dә  dastanın  ib.-dәki  orijinal  normal  mәtninin  retrospektiv  sәciyyәli  konseptual-linqvistik 

üzvü olaraq da qiymәtlәndirilә bilәr. 

 Azәrbaycan  türkcәsinә  uyğunlaşdırılmış  olan  ic.  sintaktik  bütövündә  vә  orijinal  mәtn 

olaraq verilәn iç. mikromәtnindә tema ilә (başda baş cümlә, sonda xәbәrlә) rema (baş cümlә ilә 

xәbәrin  arsındakı  mәtn  parçası)  sintaktik-mәtnlinqvistik  komponentlәr  olaraq  bir-birini 

tamamlayır.  Sözügedәn  mәtndә  komponentlәrin  aktual  üzvlәnmәsi  türk-islam  mәdәniyyәtini 

tәşkil  edәn  başqa  bir  dәyişmәz  amilә  görә  müәyyәnlәşir.  Bu  amil  ailәnin  başından  etibarәn 

sağlam  әsaslar  üzәrindә  qurulmasını  tәmin  edәn  bakirәlik  müәssisәsi  vә  ya  qavramından 



264 

 

ibarәtdir.  Bakirәlik  qavramı  vә  ya  etnik-dini  әsasına  görә  isә  ilk  dәfә  evlәnәn  oğlanlar  bakir, 



qızlar isә bakirә olmalıdır.  

Bu  kontekstdә  dastanın  mәtnindә  ifadә  edilәn  Beyrәklә  Banuçiçәyin  eşqi  vә  evlәnmә 

sәhnәsi  hadisәsi  böyük  maraq  doğurur.  Hәmin  eşq  vә  evlәnmә  sәhnәsi  hadisәsi  türk  ailә 

quruluşuna  dair  mentalitet  xarakterli  ilk  özәlliklәrdәn  birinin  bariz  örnәyi  vә  ya  simvoludur. 

Sözügedәn  yazılmamış  ailә  quruluşu  qaydası  mifoloji  vә  ya  yazısız  eradan  qopuz-dastan  vә  ya 

yazı epoxasına keçid dönәmindә “Türklük fenomeni”ni tәşkil edәn әsas elementlәrdәn biri olaraq 

özünü göstәrir. Hәmin etnik-milli özәllik dastanın mәtnindә sözügedәn dialoji-çәrçvәli-sintaktik 

quruluşla ifadә olunur. Buna görә dә sözügedәn dialoji-çәrçivәli-sintaktik quruluş türk konseptual 

düşüncәsinin  qurucu-koqnitiv  elementәrini  ifadә  edәn  әsl  ümumtürk  mәtni  örnәyi  olaraq 

sәciyyәlәndirilir.   



Qeyd.  Yuxarıda  sözügedәn  konseptual-linqvistik  xarakterli  süjet-mәtnlәşmә  hadisәsi 

antik  dövr  Hind-Avropa  dastanlarının  mәtnlәrindә  dә  özünü  göstәrir.  Bir  çox  Hind-Avrupa  vә 

Qәrb sivilizasiyalı dünya folklorik mәtnlәrindә yer tutan “әr öz arvadının toyunda, әrin qayıtması 

vә ya qәhrәmanla nişanlanma” folklorik süjetinә görә  yeni evlәnmiş bir gәnc әr 3, 5, 7, 14 vә s. 

il  müddәtindә    öz  arvadından  ayrılır.  O,  ya  bir  iş  dalınca  uzaq  sәfәrә  gedir  vә  ya  düşmәn 

qüvvәlәrinә әsir düşür. Әr evinә qayıtdıqda isә arvadının bir başqasına әrә verildiyini görür vә 

öz  arvadının  toyunda  iştirak  etmәk  mәcburiyyәtindә  qalır

 

(Әfәndiyev  1992:  377-378).  Türk 



qәhrәmanlıq vә mәhәbbәt dastanlarında isә belә deyildir. Türk dastnları mәtnlәrinin tәhkiyәsindә 

ayrılıb gedәn bir әr deyildir, bakir bir nişanlıdır. Cәnc nişanlını gözlәyәn isә bakirә bir qızdır.  

Axırda  bakir  vә  bakirә  nişanlılar  bir-birinә  qovuşur.  Buna  görә  dә  antik  dövr  Hind-Avropa 

mәnşәli  dastanlardan  fәrqli  olaraq  ümumtürk  dastanlarında  mәtnlәşәn  tema  vә  ya  süjet 

bütövlükdә bakirәlik qavramından ibarәtdir. 

 

3.2. Mәtn üslubiyyatı qavramı  

 İndiyә  qәdәr  istәr  sözün  geniş  mәnasında  mәtn  üslubiyyatı

  (

Одинцов1980;  Кожина 



1995),  istәrsә  dә    dar  mәnasında  makromәtnin  әsas  qurucu  vasitәlәrindәn  biri  olan  MSB-nin 

sәrhәdlәri,  funksional  kompozisiyası,  quruluşu,  qrammatikası  (Гальперин

 

1981;  Мocкaльcкaя



 

1981; Abdullayev 1999) vә bütün bunlara bağlı olaraq da folklorik janrların üslubi özәlliklәri vә 

ayrı-ayrı müәlliflәrin fәrdi-intellektual bәdii yaradıcılıq üslubları dilçilikdә bu vә ya digәr şәkildә 

öyrәnilmişdir (Musaoğlu

 

2003; 2010:41-57). Bu isә filologiya elmindә mәtn üslubiyyatına dair bu 



gün  artıq  ierarxik  bir  metalinqvistik  dil  vә  özünә  mәxsus  terminoloji  sistem  tәşkil  edә 

bilmәkdәdir. Mәtnin üslubiyyatının öyrәnilmәsi sadәcә onu tәşkil edәn konkret fonetik, fonoloji, 

qrammatik,  leksik  vә  frazeoloji  ifadәlәrin  üslubi  işlәnilmә  ümkanlarının  açıqlanması  ilә 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   104   105   106   107   108   109   110   111   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə