M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə116/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   112   113   114   115   116   117   118   119   ...   171

279 

 

vә  ya  mәtnә  görә  bәlli  olandan  ayrılıb  әtrafındakılara  nәzәr  salır.  Mәhz  bunlar,  yәni  әtrafında 



özünә gecәlik yer elәyәnlәr, bütövlükdә isә karvan sözügedәn durumda MSB-nin remasını tәşkil 

edir. Çünki MSB-dә yeni verilәn bunlardır, mikromәtndә isә  bütölükdә karvandır.  

1.2.  İkinci  MSB:  “Karvan  lәhliyә-lәhliyә  gecәnin  sәssizliyinә  batırdı.  Hәrdәn  dörd  bir 

tәrәfdә  quru  toprağa  çöküb  bir-birinә  qısılmış  dәvәlәrdәn  kövşәyәn,  atlardan  kişnәyәn  olurdu, 

/haradansa bir az da uzaqdan ya köpәk, ya qurd sәsi idi qәrib-qәrib gәlib dürtürdü özünü adamın 

qulaqlarına. /Başqa bir sәs yoxuydu, bu mәşum sakitliyi pozaydı.” 

Sözügedәn MSB formal olaraq üç cümlәdәn ibarәtdir. Birinci cümlә MSB-dә baş, ikinci 

cümlә  orta,  üçüncü  cümlә  isә  son  mәrhәlәni  tәşkil  edir.  MSB-dә  birinci  vә  ikinci  cümlәlәr 

bütövlükdә onun temasını tәşkil edir. Çünki burada mәlum olan şey sәssizlik vә oradan-buradan 

eşidilәn  ayrı-ayrı  sәslәrdәn  ibarәtdir.  Hәrdәn  dәvәlәrdәn  eşdilәn  kövşәmә  vә  atlardan  eşidilәn 

kişnәmә  sәslәri.  Bir  dә  ki,  haradansa  bir  az  da  uzaqdan  gәlib  lap  adamın  qulaqlarına  dürtülәn 

köpәk vә ya qurd sәsi. Üçüncü cümlә isә üslubi-sintaktik şәkildә ifadә olunan subordinativ-tәyin 

mәnalı vә ya tәyin budaq cümlәli mürәkkәb cümlәdir. Hәmin cümlә hәm MSB-nin remasını, hәm 

dә  eşgöndәrimli  bir  mәtnqurucu  vasitә  olaraq  bütövlükdә  mikromәtnin  konseptual-predikativ 

mәrkәzini tәşkil edir. Çünki yeni verilәni vә ya sәssizliyin vә orada-burada vә haradansa eşidilәn 

sәslәrin xaricindәki mәşum sakitliyә işarә edir. Bu mәşum sakitlik orta әsrlәrin sirli-soraqlı Şәrq 

dünyasını  ifadә  edәn  mürәkkәb  bir  semiotik  işarәdir.  Qeyd  olunmalıdır  ki,  sözügedәn  MSB-dә 

ikinci cümlә vә ya parça-orta mәrhәlә olaraq ayırdığımız sintaktik konstruksiya isә әslindә sadә 

quruluşdakı parselyatikli bir MSB-dir. Parselyatik burada müvafiq surәtdә bir xәtt ilә ayrılmışdır.   

1.3. Üçüncü MSB: “Orda-burda ocaq çatmışdılar, yorğunluqdan üzülmüş gün kimi çatır-

çatır yanıb közәrmәyindә idi, dәvәlәr yerә çöküb bir-birinә qısılıb üstünü mamır basmış daş kimi 

hәrәkәtsiz qalmışdı, atlar, qatırlar da ki…  /Qәrәz gecәlik elә buradaca dincәlәn karvan, özü dә 

böyük bir kavran-heyvanı ilә, nökәri ilә, sarvanı, qulu ilә…” 

Sözügedәn  MSB-nin  birinci  cümlәsi  tipindәki  sintaktik  konstruksiyalar  әnәnәvi 

qrammatika  kitablarımızda,  әsasәn,  qarışıq  tipli  tabesiz  mürәkkәb  cümlәlәr  kimi  tәrif  olunurdu. 

Amma әslindә sözügedәn sintaktik konstruksiya iki sadә geniş cümlәdәn vә bir dә onlara qoşulan 

subyekt  mәnalı  parselyatikdәn  ibarәtdir.  “Orda-burda  ocaq  çatmışdılar,  yorğunluqdan  üzülmüş 

gün  kimi  çatır-çatır  yanıb  közәrmәyindә  idi”  sadә  geniş  cümlәsi  MSB-nin  baş  mәrhәlәsindәn 

ibarәtdir.  “Dәvәlәr  yerә  çöküb  bir-birinә  qısılıb  üstünü  mamır  basmış  daş  kimi  hәrәkәtsiz 

qalmışdı,  atlar,  qatırlar  da  ki…”  parselyatikli  parça  isә  MSB-nin  orta  mәrhәlәsidir.  “Qәrәz 

gecәlik  elә  buradaca  dincәlәn  karvan,  özü  dә  böyük  bir  karvan-heyvanı  ilә,  nökәri  ilә,  sarvanı, 

qulu  ilә…”  eliptik  cümlәli  parselyatikli  üslubi-sintaktik  konstruksiya  isә  ayrılıqda  sözügedәn 

MSB-nin, bütövlükdә isә mikromәtin temasıdır. Ondan әvvәlki cümlәlәr isә bütövlükdә MSB-nin 

remasını tәşkil edir. 

  Sözügedәn  paraqrafı  tәşkil  edәn  MSB-lәrin  aktual  üzvlәnmәsi  romandakı  müәllif 

fikrinin  makromәtndә  yer  alan  sonrakı  bәdii  açıqlanmasının  mikromәtndә  dә  verilәn  ayrı-ayrı 

mәtnqurucu özәl işarәlәrinә әsasәn gerçәklәşir. Birinci MSB-dә orta әsrlәrin möcüzәli dünyasına 

xitab edәn “Karvanbaşı”, “ulduz” vә “karvan”, ikinci MSB-dә “mәşum sәssizlik”, tәkrar olunan 

“dәvәlәr”,  “atlar”  vә  “qatırlar”,  “köpәklәr”  vә  “qurdlar”  özәl  mәtnqurucu  işarәlәri  yer  alır.  

Üçüncü  MSB-dә  isә  bunlara  әlavә  edilәn  “ocaq”,  “nökәr”,  sarvan”  vә  “qul”  özәl  mәtnqurucu 

işarәlәri işlәnilir.      

Hәr hansı bir elmi, bәdii vә ümumiyyәtlә prinsipial olaraq istәnilәn әdәbi mәtn müәllifin 

bir  fikir  vә    müәyyәn  konkret  düşüncәlәr  ifadә  edәn  mürәkkәb  monoloğundan  başqa  bir  şey 

deyildir.  Diskursiv ortamda ortaya çıxan monoloq-mәtn hәm  linqvistik,  hәm  dә  әdәbi  bir әsәrә 

mәxsus  olan konseptual sәciyyәli özәl  işarәlәrlә  gerçәklәşir. Yuxarıda  göstәrilәn mikromәtn  dә 



280 

 

orta әsrlәrin zaman vә mәkan şәrtlәrindә yaşayan insanların arzu, xәyal vә müşahidәlәrinin hәm 



özәl mәtn, hәm dә müstәqil mәnalı dil-danışıq işarәlәri ilә konkret bir ifadәsidir: 

 Aylı-ulduzlu  gecә,  özünәmәxsus  gecә  sәslәri,  mәşum  sәssizlik  vә  nәhayәt  yorğun  bir 

karvan! Bütün bunlar ayrı-ayrılıqda vә mikromәtn özü bütövlükdә özәl bәdii mәtn işarәlәri olaraq 

qiymәtlәndirilә bilәr. Mikromәtn üç MSB-dәn ibarәtdir. MSB-lәr sadә, sadә geniş, parselyatikli, 

ellipsisli  cümlәlәrlә  vә  üslubi-sintaktik  variantlarda  işlәnilәn  mürәkkәb  cümlәlәrlә  qurulur.  

Mikromәtndә “Karvanbaşı, karvan, xeylaq, qatır, dәvә, qurd, nökәr” kimi daha çox arxaik leksik 

tәrkiblә ifadә olunan kәlmәlәr dә işlәnilir. Bütün bunlar isә formal ifadә  planına görә  yuxarıda 

sözügedәn  semiotik  özәl  bәdii  mәtn  işarәlәri  ilә  üst-üstә  düşәn  müstәqil  mәnalı  dil-danışıq 

işarәlәri  olaraq  dәyәrlәndirilir.  Bu  baxımdan  rәssamlıq,  heykәl,  rәqs,  musiqi,  sәhnә  vә 

kinematoqrafiya  mәtnlәri  dә  özünәmәxsus  semiotik  işarәlәrlә  qurulur.  Onlar  da  incәsәnәtә  aid 

semiotika elminin müxtәlif şöbәlәrindә tәdqiqat obyekti olaraq işıqlandırılır. Belәliklә, hәr hansı 

bir bәdii mәtn ümumi “Semiotika” vә daha çox sәrbәst dil işarәlәrindәn bәhs edәn “Semiologiya” 

elmindә  “әdәbi-linqvistik  işarәlәr”  (Seçdirmә  bizimdir-  M.M)  sistemi  baxımından  müştәrәk 

olaraq öyrәnilә bilәr (Musaoğlu 2011: 43-47).  



 

3.4.  Kamal  Abdullanın  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanının  kavramlar  dünyası  vә 

konseptual-linqvistik tәhlili 

Kamal  Abdulla  “Yarımçıq  әlyazma”  vә  “Sehrbazlar  dәrәsi”  әsәrlәrindәn  sonra 

“Unutmağa kimsә yox” (Abdulla 2011) romanını da yazaraq öz mәşhur trilogiyasını tamamladı. 

Trilogiyanı  tәşkil  edәn  әvvәlki  iki  romanın  başlıqlarının  nәyә  işarә  etdiyi  hamıya  çox  yaxşı 

mәlumdur.  Birinci  romanın  başlığı,  hәr  şeydәn  öncә,  “Dәdә  Qorqud  kitabı”na,  ikincisi  isә 

mövcudiyyәti keçmiş zamanlarda xәyal edilәn möcüzәli-әfsanәvi bir “Sehrbazlar dәrәsi” mәkani 

düşüncәsinә işarә edir. Bәs “Unutmağa kimsә yox” romanının başlığı oxucusunu hansı möcüzәli, 

sirli-soraqlı  dünyalara  götürür?  Nә  üçün  mәhz  “Unutmağa  kimsә  yox”?!  Әslindә  bu  sözlәrlә 

Kamal Abdulla düşüncәsinin özü vә ya fәlsәfәsi ifadә olunur.   

Sözügedәn  kәlmәlәrlә  ifadә  edilәn  anlam  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanının  bir  özәl 

mәtnqurucu işarәsi olaraq da sәyyәlәndirilә bilәr. İlk öncә roman başlığının bir özәl mәtnqurucu 

işarә olaraq nәyә işarә etdiyinә bir açıqlıq gәtirәk

40

.  


Mәlum  olduğu  kimi,  “paralel  dünyalar,  möhtәşәm  ahәng  vә  hadisәlәrin  üfüqü  vә  ya 

üfüq cizgisi” anlayışları dünyanın  “qavramlar xәritәsi”nin insanlar tәrәfindәn dәrk olunmasında 

indiyә  qәdәr  әsas  amillәr  olaraq  özünü  göstәrmәkdәdir.  Hәmin  “açar  sözlәr”  müxtәlif  bәdii 

әsәrlәrdә hәmişә söhbәtin mövzusu olmuş vә bundan sonra da әbәdiyyәn olacaqdır. İnsanoğlunun 

dәrk  edә  bildiyi  hәr  bir  şey  sözügedәn  üçlü  sistemin  mexanizminin  gerçәklәşdiyi  qavramlar 

dünyasında  bu  vә  ya  digәr  şәkildә  yer  alır.  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanının  başlığı  da  mәhz 

böyük  bir  metamәtn  olaraq  yuxarıda  göstәrilәnlәrә  işarә  edir.  Kamal  Abdullanın  sözügedәn 

romandan çox-çox әvvәl yazdığı “Unutmağa kimsә yox” adlı bir şeri dә vardır. Onun hәmin şerin 

sonunda söylәdiyi yozum-nәticә vә ya rema misralar sadәcә sözügedәn romanın deyil, müәllifin 

digәr  bәdii  әsәrlәrinin  vә  onun  qavramlar  dünyasının  әsas  özәl  mәtnqurucu  işarәsi  olaraq 

göstәrilә bilәr.  



“Unutmağa kimsә yox” şeri: 

“Mәnә deyәn gәrәk nә olub axı, 

Nә çabalayırsan, söylә, nә xәbәr. 

Sәn çәtin tapasan axtardığını, 

                                                 

40

 Romanda işlәnilәn digәr özәl mәtnqurucu işarәlәr haqqında aşağıda daha geniş mәlumat verilәcәkdir.  



 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   112   113   114   115   116   117   118   119   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə