M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə120/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   116   117   118   119   120   121   122   123   ...   171

287 

 

semiosferada yer alır. Hәr bir elm sahәsinin vә ya incәsәnәtin müxtәlif sahәlәrinin, bәdii 



әdәbiyyatın  hәr  birinin  özünәmәxsus  işarәlәr  sistemi  vardır.  Semiotikada  hәr  cür 

sistemli, ardıcıl vә mәnalı işarәlәr

 

XIX. yüziln sonlarından başlayaraq 



sintaqtik, semantik 



  praqmatik 

yönümlәri

 

ilә


 

geniş  şәkildә    öyrәnilir  (P

eirce  1983:  151-210;  Erkman-

Akerson 2005: 93-116). 

Yuxarıda göstәrildiyi kimi, 

sintaktik 

istiqamәtdә nitq zәncirindәki 

vә ümumiyyәtlә zaman ardıcıllığındakı

 

işarәlәrin



, semantik isti

qamәtdә әşyanın mәnası 

 

işarә daşıyıcılarının, praqmatik olaraq isә işarә ilә ondan istifadә edәnlәrin arasındakı 



әlaqә müәyyәnlәşdirilir (ЛЭC 1990: 441).  

 

 

Müәyyәn bir tәdbir, mәrasim, rәqs, yuxu, oyun vә s. kimi işarәlәrlә qurulan fәrdi, 



kütlәvi fәaliyyәtlәr dә ayrı

-

ayrı mәtnlәr olaraq tәr



if edilir 

(ЛЭC 1990: 440

-442)

. Belәliklә, 



praqmatik vә sintaktik olaraq gerçәklәşәn hәr hansı bir mәtnin vә ya milli

-

mәnәvi mәtn



-

tәşәkkülün  bir  işarәlәr  sistemi  vә  ya  dünyası  vardır.  Vә  bütün  mәtnlәr  bu  vә  ya  digәr 

şәkildә  işarәlәrin  hәrәkәtlәri  ilә  qurulur.  Bәdii  mәtnin  özәl  mәtnqurucu  işarәlәri  isә, 

әlbәttә,  yazıçının  özünә  vә  ya  konkret  bir  durumda  onun  әsәrinә  mәxsusdur. 

Sözügedәn  işarәlәr,  hәr  şeydәn  öncә,  yazıçı

-

oxucu  vә  ifadә  edilәn  gerçәkliyә  müәllif 



münasibәti  kontekstindә  praqmatik  olaraq  müәyyәnlәşir.  Vә  ümumiyyәtlә,  semiotik 

işarәlәr arasındakı formal vә mәzmunlu bağlantıya görә isә hәr cür mәtnqurucu işarәlәr 

sintaktik özәlliklәriylә dә öyrәnilir. Bәdii mәtnlәrin başlıqları, ayrı

-

ayrı cümlәlәr, nominativ 



adlandırılmalı  sözlәr,  frazeoloji  ifadәlәr,  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәr,  anaqrammalar, 

qısaldılmış  nominativ  adlandırmalar,  arxaik  kәlimәlәr  vә  s.  özәl  mәtnqurucu  işarәlәr 

olaraq  işlәdilir.  Etnik, folklorik,  etnoqrafik,  demografik, demonoloji vә  mifoloji mahiyyәtli 

kult-


simgәlәr,  müxtәlif  fabulalar,  paralel  süjet  xәtlәri,  presuppozisyalar  vә  ya  öncә 

görmәlәr,  hissi  baş  vermәlәr  dә  bәdii  mәtnin  özәl  mәtnqurucu  işarәlәri  olaraq  özünü 

göstәrir.  Mәsәlәn:  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanında  aşağıda  göstәrilәnlәr  müәllifә 

mәxsus әdәbi

-

bәdii xarakterli özәl mәtnqurucu işarәlәr olaraq sәciyyәlәndirilә bilәr:



 

F.Q.  qısaltması



müәllifin  özünün  vә  ya  zamanın  yaradıcı  gәncliyinin 

qrafik 

işarәlәrlә ifadә olunan mәtnqurucu göstәricisidir



;  

-

Mifoloji  sәciyyәli  “Qarağac”,  “Çoban  papağı”,  “Çiçәkli  yazı”,  “Vәng  dağı”, 



“İşıqsaçan daş”, “Bozlar”,  “Mağara”  vә s.  sözlәr  vә söz birlәşmәlәri koqnitiv mәzmunlu 

mәtnqurucu özәl ad göstәricilәridir

;  

-F.Q.-


nin vә Bәhram kişinin paralel yuxuları vә eyni yuxuları görmә hadisәlәri vә 

ya  paralel  dünyalardan  birinin  yuxularda  yazıçı  gerçәkliyi  olaraq  gerçәklәşdirilmәsi

 

amillәri ayrılıqda özәl mәtnqurucu işarәlәr olaraq işlәdilmәkdәdir



-

Әryәnin  ölümdәn  qurtula  bilmәsi  üçün  qiyabәn  kәndin  mollası  Seyid  Cәfәrә 



“makintoj palto” alma sözü vermәsi olayı

 

da özәl mәtnqurucu işarә sәciyyәsi daşıyır vә 



s.;  

-

Güclü hәyati müşahidәlәrә, dәrin reminiseniativ duyuma vә duyğular kontekstinә 



dayanılaraq  yaradılan  “Dil  vә  tәfәkkür  institutu”nun

45

 



әdәbi  vә  bәdii

-psixoloji 

obrazlaşdırılması vә s. kimi. Dilçilik İnstitutu әmәkdaşlarının Allahın rәhmәtinә gedәn vә 

bir  çoxu  da  hәlә  hәyatda  olan  bәdii  obrazları  romanda  çox  böyük  tәhtәlşüur 

ümumilәşdirmә  vә 

Dostoyevskivari 

incә  bir  bәdii  ustalıqla  yaradılmışdır.  Bir  sözlә,  bu 

gün  Dilçiik  İnstitutunda  işlәyәnlәrin  bir  çoxu  diqqәt  etsәlәr,  öz  obrazlarını  romanda 

asanlıqla görә bilәrlәr. Hansı obrazlarını:

 

                                                 



45

  Hәmin  İnstitutun  prototipi  bu  sәtrlәrin  müәllifinin  dә  uzun  illәr  boyu  işlәdiyi  Azәrbaycan  Milli  Elmlәr 

Akademiyası Nәsimi adına Dilçilik İnstitutudur. 

 



288 

 



İnstitutun  intellektual  fikir  zirvәlәri,  yaradıcı  düşüncә  vә  praktik  әmәl  sahiblәri 

(Bunların böyük bir qismi indi, tәәssüflәr olsun ki, bu gün artıq hәyatda yoxdur.); 

 

-

Özlәrini  elmdә  doğrudan  da  bir  fikir



 

sahibi  hesab  edәnlәr, 

amma  basma-

qәlib 


düşüncә tәrzindәn vә pedantlıq sәviyyәsindәn uzağa gedә bilmәyәnlәr

 -



Vә  nәhayәt  gәnc  piranilәr  vә  ya  yaradıcılıq  ehtirası  ilә  elmdә  yenilik  yaratmaq 

istәyәnlәr, F.Q. vә onun kimilәr vә s. olaraq…

 

Sözügedәn romanın başlığı  vә Kamal Abdullanın öncәki romanlarının başlıqları,



 

yuxarıda  göstәrildiyi  kimi,

 

çox  uğurla  seçilmiş  özәl  mәtnqurucu  işarәlәr  olaraq 



qiymәtlәndirilә bilәr. 

 

 Kamal Abdull



anın roman mәtnindә

 

“Yarımçıq әlyazma” başlığıyla mifoloji



-folklorik 

vә  eyni  zamanda  әdәbi,  әfsanәvi  vә  tarixi  şәxsiyyәtlәrin  mәtnaltı  dünyası  bir  yazıçı 

gerçәkliyi  vә  ya  bәdii  modeli  olaraq  açıqlanır.

 

“Sehrbazlar  dәrәsi”  romanının  başlığıyla 



vә  mәtniylә  sufi

-

mistik  dünyamızın  olub



-

bitәnlәri  ruhlar  dünyası  vә  ruhun  gözü 

kontekstindә mәtnlәşdirilir. “Unutmağa kimsә yox” romanının başlığıyla isә, yuxarıda da 

deyildiyi  kimi,  bötövlükdә paralel dünyalara,  möhtәşәm  ahәngә  vә  hadisәlәrin üfüqünә 

işarә  edilir  ki,  bütün  bunların  da  günümüz  insanı  tәrәfindәn  unudulması  mümkün 

deyildir. Nә dünәn, nә bu gün, nә dә sabah!

 

 

3.4.2.2. “Unutmağa kimsә yox” romanındakı digәr mәtnqurucu işarәlәr



 

Romanın “Ön söz”ünü tanınmış folklorşünas alim Arif Acaloğlu yazmışdır. 



 

Әsәrin әsas mәtni VIII fәslә ayrılmışdır. 

 

Son söz yerindә ayrıca olaraq “Axır” adlı hissә verilmişdir. 



 

Romanın birinci fәsli 4, ikinci fәsli 6, üçüncü fәsli 6, dördüncü fәsli 3, beşinci fәsli 

6, altıncı fәsli 19, yeddinci fәsli 10 başlığa ayrılır. Sәkkizinci fәsil isә

 

7 başlı



qdan 

vә ya 


 

“kvaziparaqraf”dan (Әlәkbәrli

 2011) 

ibarәtdir. Roman mәtni toplam olaraq 61



 

başlıqdan 

vә  ya  adlıq  cümlәlәrlә  ifadә  olunan  müxtәlif  yarımbaşlıqlardan  tәşkil  olunur.  Hәmin 

başlıqlar  müәllifin  bәdii  qavramlar  dünyasının  “açar  sözlәr”i  olaraq  da  sәciyyәlәndirilә 

bilәr. Onlarla bilvasitә vә bilavasitә sәciyyәli qavramlara işarә edilir vә hәmin qavramlar 

uyğun  bölmәlәrdә  tәrkib  hissәlәri  ilә  açılır.

  Bununla  da 

bütün  başlıqlar  vә  ya 

yarımbaşlıqlar bәdii cәciyyәli özәl mәtnqurucu işarәlәr olaraq seçilir

.   


Qeyd: 

Özәl  mәtnqurucu  işarәlәr  yerindә  Kamal  Abdullanın  “Tarixsiz  gündәlik” 

(2005)  adlı 

povestinin 

mәtnindә  dә  başlıqlar  işlәnilir.  Oradakı  başlıqlar  konkret 

bir 

mәktәb  hәyatına  işarә  edir.  Buradakı  başlıqlar  isә  bütün  dünyaya,  ilahi  hәqiqәtә  işarә 

edir  vә  romanın

 

süjeti  konseptual

-

kateqorial  sәciyyәli  bir  mahiyyәt  daşıyır.  O,  yeni  bir 

roman qurma arxitektonikası örnәyi olaraq da diqqәti çәkir. 

 

 



Romanın mәtnindә müxtәlif dil

-

nitq vahidlәrindәn



 

özәl mәtnqurucu işarәlәr 

kimi 

istifadә  edilir.  Sözügedәn  durumlarda



  konkret 

sözlәrlә,  arxaik  kәlmәlәrlә  vә  ya  söz 

birlәşmәlәri,  cümlәlәr  vә  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәrlә  әdәbi

-

bәdii  sәciyyәli  özәl 



mәtnqurucu  işarәlәrin praqmatik  vә  sintaktik  funksiyaları

 

üst



-

üstә  düşür.  Bu  isә  müәllif

 

bәdii mәtninin әsas mәziyyәtlәrindәn biri olaraq sayıla bilәr. 



 

Mәsәlәn: 

 

-Professor, 



Günortaç,

 patriarx, burun, insasanlar

46

 

kimi sözlәr; 

 

                                                 



46

  İnsan  kimilәr  mәnasında

 

işlәnilir  vә 



 

müәllifin  fonetik  assosiasiya  vasitәsilә  düzәltdiyi  vә  böyük 

bir 

ehtimalla 



“başqa planetlilәr”ә  dә işarә edәn 

bir 


sәs tәqlidi xarakterli söz

-

ifadәdir. 



  

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   116   117   118   119   120   121   122   123   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə