M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə121/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   117   118   119   120   121   122   123   124   ...   171

289 

 

-



Ay zolağı, yağış anı, ay axşamı

 

kimi söz birlәşmәlәri vә s. 



 

Romanda  işlәnilәn  “Professor”  sözünün  üzәrindә  ayrıca  olaraq  durmaq 

istәyirәm.  “Professor”  sözünün  lüğәvi  mәnası,  mәlum olduğu  kimi,

 

“elmi  ad”  demәkdir. 



Müәllif  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanında  hәmin  sözdәn  bir  әdәbi

-

bәdii  sәciyyәli  özәl 



mәtnqurucu  işarә  olaraq  istifadә  edir.  Müәllifin  “Dilçiliyә  sәyahәt” 

(2010) 


әsәrindә  dә 

sözügedәn söz özәl mәtnqurucu işarә yerindә işlәnilir.  

 

Mәlum olduğu kimi, dilçi



-

akademik Mәmmәdağa Şirәliyev bu adı Azәrbaycanda 

çox gәnc yaşlarında ilk alan alimlәrdәn biri olmuşdur. XX. yüzildә Azәrbaycan dilçiliyinin 

qurucularından  olan  akademik  Mәmmәdağa  Şirәliyev  istәr  xalq  arasında,  istәrsә  dә 

elmi-

pedaqoji  içtimaiyyәtdә  “Professor”  olaraq  adlandırılır  vә  hәmin  adla  da  çağrılırdı. 



Hәtta o zamankı Sovetlәr Birliyinin digәr şәhәrlәrindә dә Mәmmәdağa Şirәliyevә bu adla 

müraciәt edirdilәr.  Moskvada, Leninqradda, Daşkәnddә,

  Alma-Atada

, Aşqabatda vә 

s. 

Çünki bu söz görkәmli alimin bütün elmi, pedaqoji, insani keyfiyyәtlәrinә vә rәsmi dövlәt 



işlәrindәki  fәaliyyәtlәrinә  bir  bütün  olaraq  işarә  edirdi.    Romanın  mәtnindә  “Professor” 

sözünün  lüğәvi  mәnasının  ifadә  etdiyi  anlam  sahәsi,  hәmin  sözün  rәhmәtlik 

Mәmmәdağa  Şirәliyevin  şәxsiyyәtinә  aid  bildirdiyi  digәr  elmi,  pedaqoji,  rәsmi  dövlәt 

işlәrindәki fәaliyyәtlәrinә dair anlam sahәlәri ilә eyni bir müstәvidә ayrı

-

ayrı “konseptual 



çәrçivә”lәr  olaraq  metakontekstә

 

görә  bir  yerdә  çәrçivәlәnir.  Buna  görә  dә  sözügedәn 



söz

-

işarә burada söhbәtin mövzusuna çevrilir.



  

Belәliklә,  müәllif  әdәbiyyatımızda  ilk  dәfә  olaraq  rәhmәtlik  akademik 

Mәmmәdağa Şirәliyevin parlaq bәdii obrazını yaratmışdır. Sağ olsun!

  

Qeyd: 



Burada  rәhmәtlik  Aydın  Mәmmәdov

un  1979-

cu  ildә  akademik 

Mәmmәdağa  Şirәliyevin  70  yaşının  tamam  olması  münasibәtilә  yazdığı  “Professor” 

mәqalәsini  xatırlamaq  yerinә  düşәr.  Mәqalә  “Әdәbiyyat  vә  incәsәnәt”  qәzetindә 

yayımlanmışdı.  Sözügedәn

 

mәqalәdә  Mәmmәdağa  Şirәliyevә  hәm  Ali  Attestasiya

 

Komissiyasının, hәm dә xalqın verdiyi “Professor” adının ifadә etdiyi  “konseptual  mәna 

çәçivә”si çox yaxşı açılırdı. 

 

Bu  baxımdan



 

romanda  Mübariz  kişi  obrazını  yaratmaq  üçün  özәl  mәtnqurucu 

işarә  olaraq  işlәdilәn  “burun”  sözünün

 

“konseptual  anlam  çevrә”lәri



nin 

göstәril


m

әsi  dә 


yerinә  düşәr.  Hәmin  sözün  müstәqim  lüğәvi  mәnası

 

“insan  vә  heyvanın  üzündә  olan 



iybilmә  vә  tәnәffüs  orqanı”nın  adını  bildirmәkdәn  ibarәtdir.  Bu  söz

 

müxtәlif  şeylәrin, 



alәtlәrin vә s.

 

uc tәrәfi, irәli çıxan hissәsi mәnasında isimlәrlә dә işlәnilir. Onda mәcazi 



anlamlı müәyyәn vә

 qeyri-


müәyyәn sabit ismi vә bәzәn dә feli birlәşmәlәr әmәlә gәlir. 

 

Mәsәlәn:  Çәkmәnin  burnu,  dәhrәnin  burnu,  Zığ  burnu,  Ümid  burnu;  burun 



vurmaq (tәnәklәrin ucunu kәsmәk) vә s. Vә ya “burun” sözü feli  vә adverbial frazeoloji 

ifadәlәrin  qurucu  komponenti  olaraq  işlәnilir.  Mәsәlәn:  Burnu  qanamamaq,  burnu 

ovulmaq,  burnundan  düşmәk,  burnundan  gәlmәk,  burnunu  yuxarı  tutmaq,  burnunu 

ovmaq,  burnunun  ucu  göynәmәk,  burnunun  ucunda//burnunu  dibindә  (Azәrbaycan 

di

linin izahlı lüğәti



 1964: 330).  

Romanda 


Mübariz  kişinin  burnu  Cәlil  Mәmmәdquluzadәnin  “Danabaş  kәndinin 

әhvalatları” әsәrindә yer alan  Xudayar bәy obrazının burnu ilә müqayisә edilir.  Müәllif 

belә bir nәticәyә gәlir ki, müxtәlif parallel dünyalarda çox şey dәyişmir. Dәyişәn çox vaxt 

müәyyәn  zahiri  әlamәtlәr  olur:  “F.Q.  Mübariz  kişinin  uzun  burnuna  yenә  diqqәtli  bir 

nәzәr  saldı.  Әslindә,  gözlәrini  ha  çalışsa  da  qaçırsın,  bu  burun  özü  gәlib  girirdi  onun 

gözlәrinin  içinә.  Mübariz  bunu  duydu,  hәqiqәtәn  yazıq  Mübariz  özü  dә  bәzәn  bilmirdi, 

burnunu  hara  gizlәtsin,  yeri  gәldi

-

gәlmәdi  cibindәn  dәsmal  çıxarıb  sәliqәylә  onu  silirdi. 



F.Q.-

nin  yadına  yenә  Mirzә  Cәlilin  Xudayar  bәyi  gәlib  düşmәdimi,  düşdü  vә  o, 




290 

 

tәbәssümünü  zorla  gizlәtdi:  adamlar,  onların  duyğuları,  hisslәri,  qulaqları,  burunları 



zamandan  zamana  dәyişmir.  Dәyişәn  zahiri  formadır

paltardır,  saç  düzümüdü,  әtirin,



-

kirşanın  növlәridi,  bir  balaca  da  ağlın  (o  da  әgәr  varsa)  azlığı,  çoxluğudu…”  (Abdulla 

2011: 380).  

Ancaq  obrazlar  arasındakı  fәrq  bundan  ibarәtdir  ki,  Xudayar  bәy  burnunu 

gizlәtmәyә ehtiyac hiss etmirdi. Mübariz kişi isә hәqiqәtәn burnunun uzunluğundan çox 

utanır. Sanki burnunu gizlәtmәk üçün tez

-

tez cibindәn ütülü vә qatlı dәsmalını çıxardıb 



burnunu  silir  vә  dәsmalını  yenә  dә  cibinә  qoyur.  Bu  sәhnә  romanın  ikinci  parallel 

dünyasında Mübariz kişi obrazının yer aldığı sәhnәlәrdә müxtәlif şәkillәrdә tәkrar olunur. 

 

Әlbәttә,  “burun”  bizi  әhatә  edәn  dünyanın  qavranılmasında  iştirak



 

edәn  әn 

önәmli  duyğu  orqanlarımızdan  biridir.  Çünki  biz  qavramları,  hadisәlәri  vә  ya  әşyanın 

tәbiәtini çox zaman eşidәrәk, görәrәk vә ya duyaraq hiss edirik. Soyuqda soyuğu hiss 

edәrәk әn çox üşüyәn orqanlarımızdan biri dә burundur. Elә “burnunun ucu göynәmәk” 

vә ya “burnunu hara gәldi soxmaq” deyimlәrinin “frazeoloji әhatәyә vә ya çevrәlәnmәyә” 

(Tağıyev

 1966


) görә obrazlı dil vahidlәri olaraq müәyyәnlәşmәsindә “burun” qurucu söz

-

komponentinin  tibbi  baxımdan  özünü  göstәrәn  orqanik  hәssaslığının  әsas  alındığı 



söylәnilә bilәr. Bu baxımdan “burun” sözü ilkin konseptual anlam sahәlәriylә bütövlükdә 

bәdii  әdәbiyyatda  vә  ayrılıqda  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanının  mәtnindә  özәl 

mәtnqurucu  işarә  olaraq  işlәnilmişdir.  Romanın  ikinci  parallel  dünyasının  konseptual 

açılımında

 

“burun”sözünün  leksik



-

frazeoloji  anlam  sahәlәri  ilә  onun  bәdii

-funksional 

mәtnqurucu özәlliklәri üst

-

üstә düşür.



 

Belәliklә, “burun” sözü әdәbiyyatda vә dildә әsas 

etibarilә mәcazi mәnalarda işlәnilir vә çox vaxt da insan hәyatı, duyğu vә düşüncәlәri ilә 

bağlı “fövqәladә anlamlandırmaları” (S

e

çdirmә bizimdir



- M.M.) ifa

dә edir.


 

Elә mәhz belә 

bir  özәlliyi  “Unutmağa  kimsә  yox”  romanının  mәtnindә

 

hәmin  sözün



 

özәl  mәtnqurucu 

işarә olaraq işlәnilmәsini şәrtlәndirmişdir. 

 

 



3.5. 

Ramiz  Rövşәnin“Başı  kәsik  gözәl  kötük”  şerinin  konseptual-

linqvistik tәhlili  

Ramiz  Rövşәn  Azәrbaycan  әdәbiyyatında  altmışıncı  illәr  nәslinin  әn 

görkәmli  nümayәndәlәrindәn  biridir.  O,  әdәbi-bәdii  prosesdә  vә  milli-konseptual 

düşüncә  tariximizdә,  hәr  şeydәn  öncә  bir  şair,  daha  sonra  isә  nasir,  ssenarist  vә 

publisist  kimi  dә  tanınır.  Onun  şeirlәri  altmışıncı  illәr  nәslinә  mәnsub  olan  milli 

poeziyamızda  lirik-fәlsәfi  mәzmununun  intellektual  dәrinliyi  ilә  seçilir.  Şeirlәri 

intellektual-anlatım  tәrzi  baxımından  XIV  yüzildә  yaşamış  sәlәfi,  böyük 

Azәrbaycan şairi İmadәddin Nәsiminin yaradıcılığını xatırladır.  

 Ramiz  Rövşәnin  şeirlәri  hәm  Şimali,  hәm  dә  Cәnubi  Azәrbaycanda  çox 

böyük  maraqla  oxunur.  Bu,  dupduru,  milli,  intellektual,  başa  düşülәn  vә  sadәcә 

özünә mәxsus olan şirin bir poeziyadır. Oxucuları arasında hәr kәs vardır. Tәlәbә, 

müәllim, alim, kәndli, fәhlә, dövlәt mәmuru, әskәr, polis… Bir sözlә, millәt, xalq 

vә  geniş  toplum  onu  çox  oxuyur.  Çünki,  o,  gücün  tәrәfindә  deyil,  haqqın 

tәrәfindәdir. 

Şairin yaradıcılığında  “Başı kәsik gözәl kötük” adlı şeri hәm mövzusunun 

konseptual  dәrinliyi,  hәm  dә  mәtninin  mәtnlinqvistik  olaraq  açıqlana  bilәn 

orijinallığı  ilә  seçilir.  Şeirdә  “vәtәn//ucalıq  vә  vәtәn  sevgisi”  qavramı  (konsepti) 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   117   118   119   120   121   122   123   124   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə