M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə123/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   171

295 

 

Şerin  ikinci  bәndini  tәşkil  edәn    “Gözәl  kötük,  sızıldama,  göynәmә,  nә 



baltalar, nә  bıçaqlar  qalacaq” vә  “Ucalıqdan  yıxılsan  da, qәm  yemә,  sәn  yıxılan 

ucalıqlar qalacaq” misralarından hәr biri mürәkkәb sintaktik bütövün bir müstәqil 

komponentini  tәşkil  edir.  Sözügedәn  komponentlәr  mürәkkәb  cümlәlәrlә  ifadә 

olunur.  Hәm  birinci,  hәm  dә  ikinci  komponentlәr  koordinativ-sәbәb  mәnalı 

mürәkkәb  cümlәlәrdir.  Vә  ya  klassik  terminologiya  ilә  ifadә  etsәk,  onlar  sәbәb 

budaq  cümlәli  tabeli  mürәkkәb  cümlәlәrdәn  ibarәtdir.  Baş  vә  budaq  cümlәlәr 

sintaktik paralellәrlә ifadә olunur.  

Şerin  dördüncü  bәndini  tәşkil  edәn  “Mәndәn  sәnә  salam olsun,  başı  kәsik 

gözәl  kötük!  Balam  olsa,  balan  olsun,  başı  kәsik  gözәl  kötük”  misralarından 

birincisi  sadә,  ikincisi  isә  mürәkkәb  cümlә  ilә  ifadә  olunur.  İkinci  komponent 

koordinativ-şәrt  mәnalı  mürәkkәb  cümlәdir  vә  ya  klassik  terminologiya  ilә  ifadә 

etsәk,  şәrt  budaq  cümlәli  tabeli  mürәkkәb  cümlәdir.  Hәm  birinci,  hәm  dә  ikinci 

komponentlәrdә işlәnilәn “Başı kәsik gözәl kötük” ifadәsi burada sintaktik tәkrarla 

ifadә olunan vә ya müraciәt olunan şәxsi bildirәn bir xitabdır. 

Şerin  beşinci  bәndini  tәşkil  edәn  “Әyilim,  köksünә  başımı  qoyum,  gecәlәr 

laylamı  çalasan  mәnim.  Böyründә  bir  evin  daşını  qoyum,    Evimin  dirәyi  olasan 

mәnim”  misraları  da  mürәkkәb  cümlәlәrlә  ifadә  olunur.  Hәr  iki  komponent 

koordinativ-mәqsәd  mәnalı  mürәkkәb  cümlәdir,  klassik  terminologiya  ilә  ifadә 

etsәk,  mәqsәd  budaq  cümlәli  tabeli  mürәkkәb  cümlәlәrdir.  Baş  cümlәlәr  öncә, 

budaq  cümlәlәr  isә  sonra  gәlir  vә  sintaktik  paralellәrlә  ifadә  olunur.  Yuxarıdakı 

sintaktik  bütövlәrdә  vә  ya  şerin  digәr  bәndlәrindә  olduğu  kimi,  burada  da 

mürәkkәb  cümlәlәrlә  ifadә olunan  misralar  sintaktik  paralelizm  hadisәsinә  әsasәn 

qafiyәlәnir.  Şerin misralarını tәşkil edәn birinci komponentin baş cümlәsi ilә ikinci 

komponentin  baş  cümlәsi,  birinci  komponentin  budaq  cümlәsi  ilә  ikinci 

komponentin budaq cümlәsi sintaktik paralellәrdәn ibarәtdir.  

Şerin  birinci  bәndi  üçkomponentli  bir  mürәkkәb  sintaktik  bütövlә  ifadә 

olunur.  Komponentlәrdәn  birincisi  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  baş,  ikincisi  orta, 

üçüncüsü  isә  sonluq mәrhәlәsi vә  ya  hissәsi  olaraq  ayrıla  bilәr:  “Başı kәsik  gözәl 



kötük,  bu  dağı  sәnә  kim  çәkdi?  Baltanı  sәnә  kim  vurdu,  bıçağı  sәnә  kim 

çәkdi?”misraları  hәmin  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  sintaktik  paralellәrlә  ifadә 

olunan  pillәli  komponentlәrindәn  birincisidir.  “İpәk-ipәk  yarpaqların  külәklәrlә 



talandımı?  Bilәk-bilәk  budaqların  ocaqlarda  qalandınmı?”  misraları  sintaktik 

paralellәrlә  ifadә  olunan  hәmin  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  ikinci  pillәli 

komponentidir.  “Küsdünmü  taleyin  acılığından?  Zalımlar  keçmәdi  qocalığından, 

Yıxıldın  ucalığından,  başı  kәsik  gözәl  kötük…”  misraları  isә  sintaktik  paralellәrlә 

ifadә olunan mürәkkәb sintaktik bütövün sonluq-pillәli komponentidir. “Başı kәsik 




296 

 

gözәl  kötük”  xitabı  isә  burada  hәm  sözügedәn  sintaktik  bütövün,  hәm  dә  



bütövlükdә şerin tәkrar olunan kataforik vә  ya öngöndәrimli vә koranaforik vә ya 

eşgöndәrimli mәtnlinqvistik qurucu vasitәsidir.  

Şerin  üçüncü  bәndini  tәşkil  edәn  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  birinci  baş 

komponenti  әslindә  bir  sadә  cümlә  ilә  ifadә  olunur:  “Sәn  yıxılan  ucalıqdan 



dünyanın  külәyi,  qarı,  yağışı,  quşu, daş  atarlar daşı  keçәr”.  Yalnız hәmin  cümlә 

“keçәr”  felinin  digәr  cümlә  üzvlәri  ilә  eyni  bir  qrammatik  funksiyadakı  işlәm 

mәqamının  tәkrarı  ilә  sözügedәn  şerin  misraları  olaraq  qafiyәlәnir.  Belә  bir 

qafiyәlәnmә sisteminin sәrbәst vәzndә şәkillәnmәsi üçün isә sözügedәn şeirdә ifadә 

olunan vәtәn qavramının “külәk, qar, yağış, quş, daş” vә s. kimi tәbii vә ya maddi 

komponentlәri  sintaktik  paralellәrlә  sıralanır.  Sözügedәn  mürәkkәb  sintaktik 

bütövün orta  “Ümidli gözlәr dikilәr, Körpә ağaclar yekәlәr” vә  sonluq “Yekәlәr, 

qalxar,  dikәlәr  sәn  yıxılan  ucalığa…”komponentlәri  dә  birpillәli  sintaktik 

paralellәrlә ifadә olunur. 

Şerin altıncı bәndini tәşkil edәn mürәkkәb sintaktik bütövün komponentlәri 

sadә  vә  mürәkkәb  cümlәlәrdәn  ibarәtdir.  Burada  “Gözәl  kötük,    yaraların  köz 



bağlasın, sağalsın”, “Bu dünyada nә baltalar, nә bıçaqlar qalacaq”, “Bu dünyada 

sәn yıxılan ucalıqlar qalacaq…” komponentlәri sadә,“Ucalıqdan yıxılsan da, yenә 

canın  sağ  olsun”  komponenti  isә  koordinativ-güzәşt  mәnalı  mürәkkәb  cümlә  ilә 

ifadә olunur

47

. Birinci cümlә baş, ikinci vә üçüncü cümlәlәr orta, dördüncü cümlә 



isә mürәkkәb sintaktik bütövün sonluq komponenti olaraq ayrılır. 

 Vәtәn//ucalıq  vә  vәtәn  sevgisi  qavramının  bütün  әsas  komponentlәri  ilә 

sözügedәn  şeirdә  bәdii-fәlsәfi  açılımı,  göründüyü  kimi,  çox  orijinal  bir 

mәtnlinqvistik  quruluşla  ifadә  olunur.  Hәmin  şeirdә  sadә  vә  mürәkkәb  cümlәlәr 

“Kitabi-Dәdә Qorqud” dastanları vә digәr qәdim türk folklorik mәtnlәrindәki şeir 

parçalarındakı  kimi  pillәli  sıralanmalarla  sintaktik  paralellәr  olaraq  işlәnilir.  Vә 

buna  uyğun  olaraq  misralar  hәm  Ramiz  Rövşәn  şerindә,  hәm  dә  türk  folklorik 

mәtnlәrindә  sintaktik  paralelizm  hadisәsinә  görә  qafiyәlәnir.  Bu  isә  günümüzdә 

türk şerinin epik qafiyәlәnmәdәn öncәki sәviyyәsi ilә çağdaş türk әdәbiyyatlarında 

sәrbәst  vәzndә  yazılan  şerin  mәtnlinqvistik  olaraq  koordinativ-tutuşdurmalı 

yöntәmlә öyrәnilmәsini gәrәkdirir.  

  

 



İkinci

 

hissәyә

 

dair yoxlama sualları vә tapşırıqlar

  

1.  Türkoloji  dilçilikdә  indiyә  qәdәr  istifadә  edilәn  әsas  әnәnәvi  dilçilik 



metodları  hansılardır?  Türk  dillәrinin  öyrәnilmәsindә  1970-ci  illәrdәn  başlayaraq 

                                                 

47

 Klassik terminologiya ilә güzәşt budaq cümlәli tabeli mürәkkәb cümlә demәkdir.  






Dostları ilə paylaş:
1   ...   119   120   121   122   123   124   125   126   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə