M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə133/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   129   130   131   132   133   134   135   136   ...   171

316 

 

bölümünü  içerir;  Buhara-Hiva  sınırlarına,  İdil-Ural,  Ok  havzasına,  Kuzey  Kafkasya  ve  Kırım 



dağlarına  kadar  uzanır.  Litvanya'da,  Volın'da  ve  Doğu  Galitsiya'da  Karay  kolonileri  olarak 

“küçük adalar” halindeki bölgelerde de yayılmışlardır (Troki, Lutsk, Galiç). 

Kuzeybatı grubu dillerinde ve lehçelerinde konuşan çağdaş Türk halklarının çoğunluğu, 

kökence  Eski  Kıpçaklara  bağlıdır  (başka  bir  deyişle:  Polovetslere  veya  Kumanlara).  Bunların 

tümünü,  Kıpçak  grubu  olarak  adlandırabiliriz

13

.  Korş'un  Polovets  veya  Kuman  adlandırmasıyla 



doğu  grubuna  dahil  ettiği  Kıpçak  dilini  ise,  Bang'ın

14

  da  tanıtlamalarına  rağmen  Radloff’u 



izleyerek  kuzeybatı  grubuna  ait  ediyoruz.  Ancak  günümüze  kadar  erişen  söz  konusu  dilin 

yazıtlarında hem tau hem de tag-lehçeleri unsurları bulunduğunu da göz ardı etmiyoruz. 

Diğer  gruplarla  karşılaştırılmada,  özellikle  çok  sayılı  oluşuyla  dikkatleri  çeken 

Kuzeybatı  grubundaki  dillerin  ve  lehçelerin  niceliğine  göre  alt  gruplara  bölünmesi  ihtiyacı 

bulunmaktadır. Lehçeler arasında yakınlık belirlenmektedir: Altay, Teleüt, Kara Kırgız (tuu//too- 

lehçeleri)  arasında;  Kumuk,  Karaçay,  Malkar,  Karay

15

  ve  Tatarca  arasında;  Kara  Kırgız  ve 



Nogayca  arasında.  Son  alt  grubu  Moğol  sonrası,  ilk  ikisini  ise  Moğol  öncesi  olarak 

adlandırılmasını öneriyorum. 

 

VII. 

Tau  Kıpçak  (Polovets,  Kuman)  dil  çeşitliliği  belirgin  bir  biçimde  kuzeybatı  grubuna 

aittir.  Oysa  tag  çeşitliliği,  ne  kuzeydoğu  ne  de  güneybatı  grubuna  dahil  edilemez.  Kuzeybatı 

grubunun  temel  sesbilgisel,  dolayısıyla  “dilbilimsel”  (çevirmenin  notu)  belirtilerinden  biri, 

Kıpçakça  y  sesiyle  ayak  olarak  seslenen  biçimbirim  (morfem)  değil,  adak,  atak,  azak  ‘ayak’ 

biçimlerinde  uygun  d,  t,  z  sesleriyle  kullanılan  biçimbirimlerdir.  Güneybatı  grubunun  temel 

dilbilimsel  belirtilerinden  biri,  Kıpçakça  kalgan  olarak  seslenen  biçimbirim  değil,  kalan 

biçiminde  kullanılan  biçimbirimdir.    Korş'un  doğu  (bize  göre  kuzeydoğu)  grubu  içerisinden 

çıkarıp  ele  aldığımız  Çağatay  dili  de,  tarafımızdan  kabullenilen  sesbilgisel  belirtilerin  toplamı 

nicelikselliğinden dolayı ne kuzeybatı, ne de güneybatı grubuna ait olabilir. 

Böylece Türk dilleri  ve lehçeleri  sınıflandırmasının  dördüncü grubu, aşağıda belirtilen 

                                                 

13

 Radloff da böyle önermiştir (Mél. Asiat, IX, 2. s. 89). Berezin de Kıpçakça demiştir (s. 27). 



14

  Osttürkische  Dialektstudien.  Von  W.  Bang  und  I.  Marquart  (Abhandlungen  der  K.  Gesellschaft  der 

Wissenschaften zu Göttingcn. Phil.-hist. Klasse. Neue Folge. XIII. N: 1. Berlin, 1914). V. V. Bartold’un eleştirisi. 

Rus Tarihi Dergisine atıfta bulunularak (1921 y.), s. 138. 



15

 Bk. Grzegorzewski. Ein türk-tatarischer Dialekt in Galizien (Sitzungsberichte der K. Ak. der Wiss. İn Wien, 1903) 

ve Caraimica (Rocznik Oryentalislyczny I. 2, Kraków. 1916-1918 yy. s. 252). 




317 

 

sesbilgisel belirtilerin çeşitli gruplardaki kullanımlarından, dolayısıyla niceliksel bulunuşlarından 



dolayı  kendiliğinden  belirlenmektedir.  Şöyle  ki;  Kuzeybatı  ve  güneydoğu  gruplarında  

sesbilgisel  belirtisi;  kuzeydoğu  ve  kuzeybatı  gruplarında  bol-ol  ve  kalgan-kalan  sesbilgisel-

biçimbirimsel  (morfolojik  değişkeler)  belirtileri;  kuzeydoğu  ve  kuzeybatı  gruplarında  tag-tau 

belirtisi bulunmaktadır. Bir başka deyişle, belirtilen grup öncekilerin arasında orta bir pozisyonda 

yer almaktadır. Söz konusu grup, bazı düzeltmeleriyle Radloff’un sınıflandırmasındaki Orta Asya 

grubuyla  ve  Korş'un  sınıflandırmasındaki 

16

  karışık  olarak  nitelendirilen  a  alt  grubuyla 



örtüşmektedir. 

Biz, bu grubu daha net nitelendirmek ve aynı zamanda tag Kıpçak dil çeşitliliğinin söz 

konusu gruba, sözgelimi Tarançi lehçesine dahil edilemeyeceğini göstermek için Korş’un seçtiği 

sesbilgisel belirtinin uygulanma alanını genişletmeyi öneriyoruz. sesinin,  önceki geniş ünlüyle 

hece  sonunda  (tag-tau)  ve  son  ünsüzle  biten  sözcük  sonunda  (kalgan-kalan)  bulunuluşları 

dışında. Önceki dar ünlüyle sesinin kullanımı ise, ayrıca ele alınmalıdır. Çünkü  sesinin söz 

konusu  ses  birleşimindeki  ‘kaderi’,  daha  önce  belirtilen  ses  birleşimlerindeki  belirlediğimiz  

sesinin kullanımlarıyla örtüşmemektedir.  Burada sarık-sarı ‘sarı’, atlıg-atlı ‘atlı’ gibi sözcük ve 

biçimbirimlerinde yer alan ıg, ig tiplerindeki ses birleşimi

17

 veya biçimbirimi söz konusudur. Ig 



biçimbirimindeki  g  sesi,  kuzeydoğu  grubunda  yerini  muhafaza  etmektedir.  Kuzeybatı  ve 

güneybatı  gruplarında  ise  bulunmamaktadır.  Söz  konusu  biçimbiriminde  gözlemlenen  g  sesi, 

bizim belirlediğimiz grupta muhafaza edilir veya  sesiyle değiştirilir (sarıg//sarık, serig//şerik; 

atlık). Söz konusu belirtiye göre nitelendirilen her iki Kıpçak dil çeşitliliği (tag//tau), Çağatayca 

ve onun benzeri dillerle aynı grupta yer alamaz. Dolayısıyla Bang'ın adlandırılmasına göre Doğu 

Türkçesi, Radloff’un sistemine göre ise Orta Asya Türkçesi gibi. 

Böylece bizim belirlediğimiz dördüncü grupta, tartışılmaz olarak aşağıda belirtilen dil, 

lehçe ve ağızlar  yer almaktadır: Çağatayca, Çin  veya Doğu Türkistan'daki bütün Türk lehçeleri 

(Sarı Uygur ve Salarca dışında), Batı Türkistan'da Sart olarak adlandırılan ağızlar (Hiva Sartçası 

dışında)  ve  Fergana,  Taşkent,  Semerkent  bölgelerinin  ve  Buhara’nın  bize  belli  olan  Özbek 

ağızları. 

                                                 

16

  Berezin'e  göre  "Çağatayca  veya  Doğuca"  (s.  26).  Doğu  Avrupa’da  bu  grupta  yer  alan  diller  genellikle  "Doğu-



Türkce veya Türkçesi" olarak adlandırılmaktadır. 

17

 Bk. Katanov, Opıt issledovaniya. s. 88-91. 181-192. ve uygun şemalar: No III,  IV. 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   129   130   131   132   133   134   135   136   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə