M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə134/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   130   131   132   133   134   135   136   137   ...   171

318 

 

Tomskiy  vilayetinin



18

  yer  aldığı  bölgedeki  Çulım,  Abin  ve  Çernevoy  ağızları,  bizim 

kabullendiğimiz  sesbilgisel  belirtilerin  nicelikselliğine  göre  y  lehçeleri  nitelikli  kuzeydoğu  ve 

şimdiki grupların sınırlarında yer almalıdır. 

Terminoloji  açısından  daha  düzgün  olsun  diye  bu  grubu  güneydoğu,  temel  sesbilgisel 

belirtisine  göre  ise  taglık-  lehçeleri  olarak  adlandırıyorum.  Henüz  söz  konusu  grubun  en  eski 

öğeleri üzerine bilgi azdır. Bunun yanı sıra,  temel dili olan Çağatayca’ya göre söz konusu grubu 

iki  alt  gruba  bölüyorum:  1)  Özel  Çağatay  alt  grubu  ve  2)  Çulım,  Abin,  Çernovoy  ağızları. 

Güneydoğu  grubunun  sonraki  sınıflandırılışı  sürecinde  iki  bağımsız  grubun  ortaya  çıkacağını 

sanıyorum. 

Çağatay  grubu  dilleri  ve  lehçelerinde  konuşan  çağdaş  Türk  nüfusu,    Doğu  ve  Batı 

Türkistan'da  (Hiva

19

  dışında)  ve  Hazar  ötesi  (Türkmen)  bölgesinde  (Afgan  Türkistan’ı 



Özbek'lerinin  ağızlarını  bilmiyorum)  ve  Tomskiy  vilayetinin  bazı  yerleşim  birimlerinde 

meskûnlaşmıştır. 

 

“VIII. 

Tag  dil  çeşitliliğiyle  belirlenen  Kıpçak  lehçeleri  ve  çağdaş  Harezm  Cumhuriyeti  (Eski 

Hiva hanlığı  ) lehçesi  özellikleri, dolayısıyla Hiva Özbekçesi  ve Hiva Sartçası,  bizi  Radloff’un 

sınıflandırmasındaki "Orta Asya" grubunu iki grup olarak ele almaya teşvik etmektedir: Yukarıda 

bahsettiğimiz dördüncü ve birazdan niteliklerini araştıracağımız beşinci grup olarak. 

Beşinci  grubun  dördüncü  gruptan  farkı  şudur:  Söz  konusu  grup,  -ıg,-  ık  sesbilgisel-

biçimbirimsel  belirtisine  göre  dördüncü  grup  gibi  kuzeydoğu  grubuyla  değil,  kuzeybatı  ve 

güneybatı  gruplarıyla  bağlı  bulunmaktadır.  Ayrıca  Hiva  Özbekçesi  ve  Sartçası  lehçelerinde 

ağırlıklı  olarak  güneybatı  grubu  unsurlarına  rastlanmaktadır.  Bunu  şöyle  açıklayabiliriz:  Hiva 

Sartları ve Özbek'leri Türkmenlerle sınır komşusudurlar. 

Beşinci  grup  için  gerek  belli  bir  Türk  boyuna,  gerek  bölgedeki  ülkelere,  gerekse 

sesbilgisel belirtilerine göre ayırt edici bir adlandırma bulmak zor gibi gözüküyor. Ben aşağıdaki 

adlandırmaları öneriyorum: Orta grup, Kıpçak-Türkmentaglı grubu



 

“IX. 

                                                 

18

 Bk. S. E. Maloff’ un, Rusya, Orta Asya ve Doğu Asya araştırma yüksek kuruluna sunduğu raporu. No: 9. (1909 y.) 



s.35. 

19

 Hivalı Abulgazı Hanın (XVII. yüzyıl) eseri Çağatayca değil, ancak Çağataylaşmış Özbekçedir. 




319 

 

Yakut  dilini  (t-  alt  grubu)  kuzeydoğu  grubunda  düzeltmeleriyle  bir  alt  grup  olarak 



sınıflandırdım.  Çuvaş  dili  için  ise,  sınıflandırmamızda  altıncı,  dolayısıyla  özel  bir  grup 

oluşturmaya karar verdim.  Bunun için sınıflandırmamıza birinci derecede ilave olarak bir başka 

kategorileştirici  nitelikli  sesbilgisel  belirti  ekledim.    Çuvaş  dilinin  birincil  dört  sesbilgisel 

belirtisini  ele  aldım.  Söz  konusu  belirtiler,    diğer  Türk  dilleriyle  karşılaştırmada  Çuvaş  dilinin 

Moğol

20

 dil ailesiyle ile yakınlığını göstermektedir. 



Söz  konusu  sesbilgisel  belirtiye  göre  bütün  Türk  dilleri  ve  lehçeleri,  her  şeyden  önce 

eşit olmayan iki kategoriye bölünmektedir: (tokuz ‘dokuz’) ve (taxar ‘dokuz’) dilleri. Birinci 

kategorileştirmede  daha  önce  belirlediğimiz  beş  grubun  tümü,  ikincide  ise  sadece  Çuvaşça  ve 

onun  ecdadı  olan  Bulgar  dili  yer  almaktadır.  Bundan  dolayı  sınıflandırmamızın  bir  üst  başlıkla 

belirlenen  söz  konusu  bölümünü  Bulgar  grubu  olarak  adlandırmayı  öneriyorum.  Bulgar 

grubundaki  r  sesi,  kuzeydoğu  grubunda  bir  alt  grubu  belirleyen  z  sesine  ve  diğer  gruplardaki 

belirleyici  y  sesbirimine  uygun  düşmektedir  (ura-azak-ayak).  Böylece  iki  sesbilgisel  belirtiye 

göre Bulgar grubu öncekilerden çok farklıdır.  Diğer sesbilgisel-biçimbirimsel belirtilerine göre 

ise, şu veya bu biçimde gözlemlenebilir uygunluk veya temas söz konusudur. Sözgelimi, ol//bol 

belirtisiyle  bol  dilleri  (pul),  tag//tau  belirtisiyle  tau  dilleri  (tu  ‘dağ’),  ıg//ı  belirtisiyle  ı  dilleri 

(sulu,  nemli  anlamında  ‘sulug’  yerinde  ‘şıvla’),  kalan//kalgan  sesbilgisel-biçimbirimsel 

belirtisiyle kalan dilleri ( Osm. ‘tutan’ - Çuvaşçada ‘tıtna’ "tutan" anlamında). Bulgar grubunun 

Türkmen grubuyla uygunluğu ise dikkate değerdir… 

 

X. 

Hem  Radloff'un  hem  de  benin  sınıflandırmam,  sadece  sesbilgisel  (fonetik)  belirtilere 

göre kurulmuştur. Korş'un önerdiği şimdiki zaman biçimini oluşturan biçimbilimsel (morfolojik) 

belirti  ise,  bana  göre  açık  ve  belirleyici  nitelikte  değildir.  Çünkü  söz  konusu  belirtinin  ortadan 

kaldırılması  ve  aynı  zamanda  sesbilgisel  belirtilerin  arttırılması,  Türk  dilleri  sınıflandırmasında 

olumsuz bir yankı uyandırmamaktadır. 

Söz konusu sınıflandırmanın  sesbilgisel belirtilere göre sonraki  kategorileştirilmesinde 

veya  mükemmeliyete  eriştirilmesinde,  her  şeyden  önce  iki  sesbilgisel  özelliğin  de  dikkate 

alınması gerekmektedir: 1) Söz başında diğer değişkeleriyle (varyantlarıyla) y-dj ses uygunluğu, 

                                                 

20

 Gombocz. Die Bulgarisch-lürkischen Lehnvörter in der Ungarischen Sprache (Mém. De la Soc. Finno-Ougrienne. 



XXX), s. 188. 




Dostları ilə paylaş:
1   ...   130   131   132   133   134   135   136   137   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə