M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə35/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   171

86 

 

cümlәlәr, istәrsә dә mürәkkәb cümlәlәr ümumtürk dilindә bir-biri ilә paralel olaraq işlәnilmişdir. 



Bunu  türkoloji  dilçilikdә  aparılan  son  araşdırmalarda  mürәkkәb  cümlәlәrin  daha  protodil 

sәviyyәsindә işlәnildiyinin göstәrilmәsi dә sübut etmәkdәdir (Şeka 2009: 127).  

Türk dillәrinin sintaktik quruluşunun inkişafına dair türkoloji dilçilikdә irәli sürülәn bәzi 

fikirlәr çağdaş dilçiliyin işığında hәr yönü ilә öyrәnildikdә bu gün artıq özünü doğrultmur. Bunlar 

әsas  etibarilә  nominativ  quruluşdan  predikativ  quruluşa  doğru  inkişaf,  feli  tәrkiblәrin 

transformasiyaya uğraması, tabesiz mürәkkәb cümlә komponentlәrinin müstәqilliyini itirmәsi vә 

flektiv  dillәrin  tәsiri  ilә  türk  dillәrindә  mürәkkәb  cümlә  quruluşlarının  formalaşması  kimi 

mülahizәlәrdәn ibarәtdir. Bütün bu fikir vә mülahizәlәr klassik vә yeni türk әdәbi dillәri, dialekt 

vә danışıq şәkillәri materiaları ilә retrospektiv, prospektiv vә interospektiv aspektlәrdә saf-çürük 

edildikdә hәr hansı ciddi bir tәnqidә dözmür. Belәliklә, ümumtürk dilinin sintaktik quruluşunun 

tarixi inkişaf mәrhәlәlәrinin vә tәmayüllәrinin düzgün müәyyәnlәşdirilmәsi üçün, onun klassik vә 

yeni  әdәbi  dillәri,  dialektlәri  vә  canlı  diskursiv  şәkillәri  çağdaş  linqvistik  yöntәmlәrlә 

öyrәnilmәlidir.      

 

2.1.3.1.1. Mürәkkәb cümlәlәrin konseptual-struktur tәsniflәndirmәsi  

 Türkoloji  dilçilikdә  indiyә  qәdәr  türk  dillәri  sintaksisinin  әn  mübahisәli  mövzusunu 

“tәrkib  vә  budaq  cümlә  mәsәlәsi”  tәşkil  etmişdir.  Sözügedәn  problemә  dair  mübahisәlәr,  artıq 

200  ildir  ki,  türkoloji  dilçilikdә  davam  edir.  Bәs  bu  problemin  әsl  linqvistik-filoloji  mahiyyәti 

nәdәn ibarәtdir? Nә üçün sözügedәn problemlә bağlı mübahisәlәr bu gün dә hәlә öz canlılığını 

qoruyur?  Sözügedәn  problemin  çözümlәnmәsinin  dilimizin  tәdrisindә  nә  kimi  elmi-praktik 

әhәmiyyәti vardır? Bütün bunlar vә mürәkkәb cümlә sintaksisi ilә bağlı digәr mübahisәli xüsuslar 

haqqında M. M. Musayevin “Türk әdәbi dillәrindә mürәkkәb cümlә sintaksisi” (2011) adlı dәrs 

vәsaitindәn  daha  geniş  vә  tәfәrrüatlı  mәlumat  ala  bilәrsiniz.  Burada  isә  sadәcә  mәsәlәnin  әsas 

mahiyyәtinә  vә  mürәkkәb  cümlәnin  sözügedәn  kitabda  verilәn  yeni  tәsnifinә  qısaca  olaraq 

toxunmaq istәyirik.  

Türk  dillәrinә  dair  qrammatika  kitabları  vә  lüğәtlәr,  yuxarıda  vә  aşağıda  da  göstәrildiyi 

kimi,  XI yüzildәn başlayaraq öncә әrәb, sonra isә Hind-Avropa dilçilik mәktәbi әnәnәlәrinә görә 

yazılmışdır.  XIX  yüzilә  qәdәr  yazılan  qrammatika  kitablarında,  әsasәn,  müәyyәn  fonetik 

mәlumatlar vә geniş morfoloji açıqlanmalar yer tutmuşdur. Qrammatika kitablarının sonunda çox 

zaman  haqqında  danışılan  dillәrin  leksikonuna  aid  qısa  lüğәtlәr  dә  verilmişdir.  Yalnız  XIX 



87 

 

yüzildәn etibarәn klassik Hind-Avropa dilçiliyi әnәnәlәrinә görә yazılan qrammatika kitablarında 



“Sintaksis”  bәhsi  vә  müvafiq  surәtdә  “Mürәkkәb  cümlә”  mövzusu  ayrıca  olaraq  işlәnilmişdir. 

Hәmin  mövzu  isә,  yuxarıda  da  göstәrildiyi  kimi,  iki  yüz  il  boyunca  türkoloji  dilçiliyin  әn 

mübahisәli  mәsәlәlәrindәn  birinә    çevrilmişdir.  Mübahisә  asılı  komponentin,  yәni  budaq 

cümlәnin  predikativ

18

mәrkәzinin  qrammatik  baxımdan  formalaşması  ilә  bağlıdır.  Yәni  hәmin 



mәrkәz vә ya xәbәr hansı feillә ifadә olunmalıdır?  Şәxsә, zamana vә kәmiyyәtә görә tәsriflәnәn 

feillәmi vә ya tәsriflәnmәyәn feli sifәt, feli bağlama vә mәsdәrlәrlәmi? 

Biz  hәmin  suala  birmәnalı  olaraq  belә  cavab  veririk:  mürәkkәb  cümlә  dilin  qrammatik 

sistemindә sadә geniş cümlәlәrlә vә mürәkkәb sintaktik bütövlәrlә bir sintaktik sistemin ayrı-ayrı 

müstәqil  vahidlәrindәn  birini  tәşkil  edir.  Sadә  geniş  cümlәlәrin  cümlә  üzvlәri  feli  sifәt,  feli 

bağlama, mәsdәr tәrkiblәri vә qoşmalı birlәşmәlәrlә ifadә oluna bilәr.  

Ancaq,  sözügedәn  tәrkiblәr  vә    yarımpredikativ  sәciyyәli  müxtәlif  söz  qrupları  dilin 

üzdәki  aqqilütinativ-diferensial  ifadәsi  baxımından  türk  dillәrindә  budaq  cümlә  olaraq  işlәnilә 

bilmәz.  

Hәmin  genişlәnmiş  cümlә  üzvlәri  dilin  “dәrindәki”  sintaktik  quruluşuna  vә  ya 

mәzmununa  görә  müyәyәn  predikativlik  vә  modallıq  münasibәtlәri  ifadә  edir.  Ancaq,  onların 

predikativ  mәrkәzlәri,  yәni  feli  sifәtlәr,  feli  bağlamalar  vә  mәsdәrlәr  şәxsә  vә  kәmiyyәtә  görә 

tәsriflәnәn  vә  ya  “verbum-finitum”da  işlәnilәn  feillәr  deyidir.  Hәmin  feillәr  nә  tәsriflәnәn  bir 

qrammatik formadadır, nә dә yeni düzәltmә leksik vahidlәrdir. Onlar, yuxarıda göstәrildiyi kimi, 

müәyyәn “yan leksik anlam” ifadә edәn “qrammatik gövdә”lәrdәn (Seçdirmәlәr bizimdir- M. M.) 

ibarәtdir.  Sözügedәn  tәrkiblәri  formalaşdıran  feli  sifәt,  feli  bağlama  vә  mәsdәrlәrin  şәkilçilәri 

leksik-qrammatik mәzmun ifadә edәn formadüzәldici morfoloji әlamәtlәrdir.  

  Azәrbaycanda vә digәr Türk Cümhuriyyәtlәrindә daha 1950-ci illәrdәn başlayaraq ali vә 

orta mәktәb praktikasında tәrkiblәr budaq cümlә kimi deyil, sadә cümlәnin genişlәnmiş üzvlәri 

olaraq  öyrәdilir.  Yalnız  Türkiyә  tәhsisl  sistemindә  vә  әsas  etibarilә  Avropa  türkoloji  dilçilik 

әnәnәsindә tәrkiblәr vә müxtәlif qoşmalı birlәşmәlәr, әsasәn, mürrәkkәb cümlә bәhsi içәrisindә 

işıqlandırılır. Vә bu zaman da mürәkkәb cümlәnin sәrhәdlәri itir. Bununla bәrabәr, postmodern 

Türk cümhuriyyәtlәrindә ana dilinin tәdrisi hәlә dә tabeli vә tabesiz,  bağlayıcılı vә bağlayıcısız 

                                                 

18

  Predikat”  termini  latın  dilindәn  alınmış  alınmış  olub  ‘praedicatum’sözündәndir,  lüğәvi  mәnası  “söylәnmiş, 



deyilmiş” demәkdir. Hәmin söz  hәm dilçiliyә, hәm dә mәntiq elminә mәxsus olan bir termindir vә ifadә edilәn hәr 

hansı bir hökmün dәyişilmәz üzvüdür.  

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə