M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə37/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   171

90 

 

Qaqauz  türkcәsindә  göstәrilәn  quruluşlu  koordinativ-zaman  konstruksiyalarında  “ki” 



bağlayıcısının funksiyasını açan ‘nә zaman, nә vaxt, haçan’ sözü yerinә yetirir. “Açan” sözü bir 

sıra  hallarda  bağlayıcı  söz  (nisbi  әvәzlik)  funksiyasından  uzaqlaşaraq,  tabelilik  bağlayıcısı 

yerindә dә işlәnir (Пoкрoвcкaя 1964: 157). Daha doğrusu, oğuz qrupu türk dillәrindә bağlayıcı 

söz  kimi  korrelyativ  konstruksiyalarda  işlәnәn  vә  әsas  komponentdә  korrelyat  qarşılığı  olan 

(mәsәlәn,  haçan-o  vaxt)  leksik-sintaktik  vasitә  burada  koordinativ  quruluşlu  xüsusi-mürәkkәb 

polipredikativ vahidlәrdә özünü göstәrir. Bu isә subordinativ MC uyğun ifadәlәrin qәlib-әvәzlik 

funksiyasından uzaqdır. Koordinativ-zaman mәnalı MC komponentlәrin yeri qaqauz türkcәsindә 

daha sәrbәstdir: asılı hissә hәm pre-, hәm inter-, hәm dә postpozisiyada gәlir; mәs.: Açan yoluk-



partal  fukara  gelmiş  beyara,  zengin  olan  artık  orodaymış.  ‘Haçan  sökük-yoluk  fәqir  biyara 

gәlmiş, zәngin olan artıq oradaymış’ (Babaoglu 1962: 89); Şindi açan şkolayı bitirdi, geri geldi, 

daa isle işler, hem de başkasını da üreder.  ‘İndi, haçan ki, mәktәbi bitirdi, geri gәldi, daha yaxşı 

işlәyir,  başqalarını  da  öyrәdir’(Budcaktan  sesler  1959:  22);  Çok  sevinersin,  açan  işidersin 



gagauz  melodiyalarını,  hem  kaval  sesini…  ‘Çox  sevinәrsәn,  haçan  eşidәrsәn  qaqauz 

melodiyalarını, hәm dә qaval sәsini…’ (Budcaktan sesler 1959: 24). 



–Korrelyativ-zaman mәnalı mürәkkәb cümlә: Azәrb. Havaxt toy sәsi eşitn, o gün 

bizdәsәn  (Mәlikzadә  1977:  247);  türk.  Ne  vakit  mümkün  olursa,  o  vakit  gelirsiniz.  ‘Nә  vaxt 

mümkün  olarasa,  o  vaxt  gәlәrsiniz’  (“Türk  Dili”  jurnalı,  1976,  s.199);  türkmәn.  –Siz  haçan 

gitseňiz,  menem  şonda…  ‘Siz  haçan  getsәniz,  mәn  dә  onda…’(B.  Seýtäkow.  Bedirkent,  1972, 

s.136). 

Korrelyativ-zaman  mәnalı  MC  komponentlәrini  әlaqәlәndirәn  bağlayıcı  vasitәlәr 

fakultativ dә olur; mәs.: Azәrb. Qaçan Qazan evin yağmalatsa, halalının әlin alır dışara çıxardı 

(KDQ,  1962,  s.150);  qaq.  Açan  baksalar,  derenin  kenarında  kum  içinde  düüner  bir  balık… 

‘Haçan baxsalar, dәrәnin kәnarında qum içindә çırpınır bir balıq…’(Budcaktan sesler 1959: 12); 

türkmәn.  Haysı  nomer  kime  degişli  bolsa,  şol  sekuntda  jogap  gaýtaryldy  ‘Hansı  nömrә  kimә 

aiddirsә, o saniyәdә cavab verildi’(Kerbabaýew 1957: 39); qәdim qıpçaq. Gaçan kelsä yangi eldä 

uzun tuqmi bolur “кoгдa винoгрaд oкaжeтcя в нoвoй cтрaнe, oн будeт кaзaтьcя киcлым.” ‘Nә 

vaxt üzüm  yeni bir ölkәdә meydana çıxsa, o turş olar’ (Сaрaи 1975:  26); qәdim özbәk. Kaçan 

kim iki saf tursa baзavlan seniң çekerläriң kökrär çu arslan “кoгдa жe cтaнoвятcя в ряды твoи 

вoйны, oни издaют грoмoвoй клич, слoвнo львы.” ‘Onlar nә vaxt sәnin ordunun sıralarında yer 

tutsalar, şir kimi  göy gurultusuna bәnzәr sәs çıxararlar’(Щeрбaк 1956:  131). Qәdim türk dilindә 




91 

 

tәsadüf edilәn koordinativ-zaman mәnalı MC dә әsas komponentdә qarşılıq söz fakultativ olur; mәs.: 



qačan ol moγočlar bidilχ їmqa tẹgdilär ẹrsär ol jultuz tẹbrämädin šük turdї “кoгдa тe мaги дocтигли 

Вифлeeмa, тa звeздa ocтaнoвилacь нeпoдвижнo.” ‘Nә vaxt hәmin sehrbazlar Viflemeyә çatsalar, o 

ulduz hәrәkәtsiz qalar’ (ДТC: 400). 

Mәlum  olduğu  kimi,    türkoloji  dilçilikdә  tabeli  mürәkkәb  cümlәlәr  olaraq  adlandırılan 

sintaktik  konstruksiyalar  sintaktik  әlaqә  üsullarına  görә  dörd  qrupa  ayrılmışdır:  analitik,  analitik-

sintetik, sintetik, leksik-morfoloji. Hәmin sintaktik konstruksiyalar struktur-funksional baxımdan isә 

cümlә üzvәlәrinә görә tәsnif eilmişdir (Musayev 2011: 92).  Daha doğrusu, türk dillәrindә nә qәdәr 

cümlә üzvü varsa, o qәdәr dә budaq cümlә vә ya tabeli mürәkkәb cümlә növü müәyyәnlәşdirilmişdir. 

Bunu aşağıdakı”Sxem”dә açıq-aydın görә bilәrik: 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

  

 



 

 

 

 

Mürәkkәb cümlә 

Sintaktik әlaqә üsulları 

analitik 

analitik-sintetik 

sintetik 

leksik-morfoloji 

mübtәda 


xәbәr 

tamamlıq 

tәyin 

zaman 


yer 

sәbәb 


mәqsәd 

tәrzi-hәrәkәt 

kәmiyyәt 

dәrәcә 


nәticә 

mübtәda 


xәbәr 

tamamlıq 

tәyin 

zaman 


yer 

sәbәb 


tәrzi-hәrәkәt 

kәmiyyәt 

nәticә 

şәrt 


güzәşt 

mübtәda 


tamamlıq 

zaman 


şәrt 

güzәşt 


tamamlıq 

tәyin 


b

u

d

aq

 c

ü

m

lәlә

rin

 tip

lәr

i

 


92 

 

 



 

 

 

 

 

 

Qeyd olunmalıdır ki, sözügedәn tәsniflәndirmә dә ali vә orta tәhsil sistemindә mürәkkәb 



cümlәnin  tәdrisi  prosesindә  özünü  adekvat  bir  yöntәm  olaraq  çox  da  doğrultmamışdır. 

Yuxarıdakı sxemdәn dә göründüyü kimi, cümlә üzvlәri ilә mürәkkәb cümlәnin növlәri hәm say, 

hәm dә mәzmun etibarilә üst-üstә düşmür. Mәsәlәn, “qarşılaşdırma, qoşulma vә nәticә” bildirәn 

cümlә  üzvlәri  yoxdur,  ancaq  qarşılaşdırma,  qoşulma  vә  nәticә  budaq  cümlәlәri  vә  ya 

qarşılaşdırma, qoşulma vә nәticә budaq cümlәli tabeli mürәkkәb cümlәlәr vardır. Bu baxımdan 

sözügedәn  kitabda  mürәkkәb  cümlәlәr  sadә-geniş  cümlәlәrdәn  fәrqli  olaraq  hәm  dә  xüsusi-

mürәkkәb  quruluşlu  polipredikativ  vahidlәr  olaraq  araşdırmaya  cәlb  olunaraq  tәsvir  edilir. 

Onların  komponentlәri  arasındakı  semantik-sintaktik  tebelilik  mürәkkәb  cümlә  sisteminin 

struktur, semantik, funksional vә konseptual özәlliklәri ilә qarşılıqlı olaraq müәyyәnlәşdirilir. 

Sintaksisdә 

polipedikativliyin 

xüsusi 


bir 

quruluş-kateqoriya 

sәviyyәsindә 

müәyyәnlәşdirilmәsi  ehtiyacı  әslindә  sadә  vә  mürәkkәb  cümlәlәrin  adekvat  tәsnifinin 

aparılmasındakı  çәtinliklәrdәn  irәli  gәlmişdir.  Belә  ki,  istәr  stpuktur-funksional,  istәrsә  dә 

әnәnәvi struktur-semantik aspektlәrdә mürәkkәb cümlәlәrin omonimik-semantik özәlliklәri vә 

buna uygun sintaktik modellәri nәinki göstәrilmәmiş, hәtta omonimliklә çoxmәnalılıq bir çox 

halda  qarışdırılmışdır.  Buna  görә  dә  mürәkkәb  cümlәlәrin  omomodellәrә  әsaslanan  struktur-



sematik tiplәri indiyә qәdәr müәyyәnlәşdirilmәmişdir.  

Ayrı-ayrı mürәkkәb cümlәlәr sintaktik-diskursiv kontekstdә ümumi semantikasına görә 

birdәn çox konseptual sәciyyәli mәnaya malik ola bilirlәr. Mәsәlәn, şәrt-zaman, şәrt-güzәşt vә s. 

konkret mürәkkәb cümlә növlәri kimi. Bunları mürәkkәb cümlә sintaksisindә sintaktik çoxmәna-

lılıq hadisәsi olaraq da adlandıra bilәrik. Bu barәdә  yuxarıda sözügedәn kitabın sonrakı bölüm-

lәrindә  daha  geniş  vә  örnәklәrә  әsasәn  әtraflı  danışılmışdır  (Musayev  2011:  207-237).  Bundan 

öncә,  mürәkkәb  cümlәnin  komponentlәrinin  eyni  bir  tabelilik  әlaqәsi  vә  buna  uyğun  bağlayıcı 

vasitәlәri ilә qurulan ayrı-ayrı sintaktik quruluşlarında müxtәlif vә eyni sәciyyәli mürәkkәb cümlә 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   33   34   35   36   37   38   39   40   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə