M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə83/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   79   80   81   82   83   84   85   86   ...   171

207 

 

sistemindәki struktur-semantik  tipologiyası  müәyyәnlәşdirilirsә, ikincidә onun predikativliyә vә 



modallığa  әsaslanan  kommunikativ  yükü  vә  bununla  bağlı  olaraq  ünsiyyәtin  ümumi 

arxitoktenikasında yeri vә mәqamı başa düşülür. 

Türkoloji  dilçilikdә  isә  aktual  üzvlәnmәdәn  әsasәn  sadә  cümlә  sәviyyәsindә  bәhs 

olunmuşdur (Амиров 1970: 34-38; Әlizadә 1983: 75-82; Абдуллаев 1983: 68-91; 1999: 89-124; 

Джанибеков 1992). Yәni aktual üzvlәnmә sadә vә mürәkkәb cümlәlәr vә ya mәtn sәviyyәlәrindә 

daha  geniş  bir  tәdqiqata  çәlb  edilmәmişdir.  Onun  ayrı-ayrı  sintaktik  quruluşlarındakı  milli-özәl 

tәzahürlәri  isә  biri  digәrindәn  fәrqlәndirilmәmişdir.  Bununla  bәrabәr,  türk  әdәbi  dillәrinin 

sintaksisindә  aktual  üzvlәnmәnin  mürәkkәb  cümlә  sәviyyәsindә  öyrәnilmәsinin  perspektivli 

olduqu da qeyd edilmişdir (Абдуллаев 1983: 90-91).  Polipredikativ vahidlәrin xüsusi-mürәkkәb 

quruluşundan  danışılanda  onların  informatik-semantik  qütblәrә-  tema  vә  pemaya  bölündüyünә 

toxunulmuş vә hәmin dil-nitq hadisәsinin mәtn-söylәmdә reallaşmasına dair konkret nümunәlәr 

göstәrilmişdir (Мусаев 1987: 79). 

Bu kontekstdә yuxarıda sadә vә mürәkkәb cümlәlәrin aktual üzvlәnmәsinә dair gәtirilәn 

konkret  örnәklәr  ümumtürk  dilinin  konseptual-funksional  qrammatikasının  hazırlanmasında 

sintaktik-kommunikativ  sәciyyәli  araşdırma-öyrәnilmә  aspektinin  nә  qәdәr  gәrәkli  olduğunu 

göstәrir. Aşağıda gәtirilәn mikromәtnlәrdә dә mәtnlinqvistik xarakterli tema-rema üzvlәnmәsini 

komponentәrin tema vә remaya ayrılmasına görә asanlıqla müşahidә edә bilirik; mәsәlәn:  

i. Ala qarğa//qoruğa da lazım deyil. //Onu// ovlamıırsınız, /ona görә dә iki yüz il yaşayır 

(İ. Mәlikzadә. Yaşıl gecә). 

Göstәrilәn cumlәlәr daha böyük bir mәtnin bütöv bir hissәsi kimi mikromәtn tәşkil edir vә 

“vahid  kommunikativ  mәqsәd”(Шешукова  1972:  69)  bildirir.  Ona  görә  ki,  hәmin  sintaktik-

informatik  konstruksiyanin  vahid  bir  tema-pematik  üzvlәnmәsi  mövcuddur.  Onu  da  aşağıdakı 

kimi formullaşdırmaq olar: T [( T

1

s  -  R



1

v   ) -  ( T

2

s   -  R


2

v  )]  -  asılı hissә; R-әsas hissә. 

Sözügedәn  söylәm  çoxmәrhәlәli  mәtnlinqvistik  sәviyyәdә  aktuallaşmışdır  vә  kiçik  bir 

mikromәtndәn  ibarәtdir.  Birinci  komponent  ikinciyә  görә  tema  sәviyyәsindә  özünü  göstәrir. 

Belәliklә, konkret bir koordinativ-nәticә quruluşlu xüsusi-mürәkkәb polipredikativ vahidin (Onu 

ovlamırsınız,  ona  görә  dә  iki  yüz  il  yaşayır)  mәtndә  işlәnmәsi  özündәn  әvvәlki  cümlә  ilә  (Ala 

qarğa  qoruğa  lazım  deyil)  şәrtlәnir.    Mәtndә  cümlәlәrin  bu  cür  qarşılıqlı  әlaqәsi  haqqında 

Vittmeps  yazır:  “Cumlә  harada  oldu,  özünә  yer  tuta  bilmәz,  çünki  onunla  bağlı  olan  söylәmin 

mәtnin müәyyәn bir yerindә gәlmәsi zәruridir” (Wıttmers 1970:  9). 



208 

 

 ii. Sevil sakitcә oturub kitab oxuyurdu vә xәbәri yox idi ki, /cәmi yarımca saat bundan 



әvvәl  onun bu xurmayı  saçları  bütün  dәnizin  üzәrinә  yayılmışdı;  //xәbәri  yox idi ki,  Baladadaş 

dәnizin üzәrinә yayılmış bu saçları cәmi yarımca saat bundan әvvәl öpürdü; //xәbәri yox idi ki, 

onun bu xurmayı  saçlarının  şormәzә tәmini Baladadaş indi dә dodaqlarında hiss edirdi (Әylisli 

2006: 256).  

Yuxarıda  gәtirilәn  örnәk  әslindә  subordinativ-obyekt  mәnalı  mürәkkәb  cümlәnin  bir 

islubi-sintaktik variantı olaraq işlәnilir. Әgәr klassik terminologiya ilә ifadә etsәk, hәmin cümlәni 

tamamlıq  budaq  cümlәli  qarışıq  tipli  tabeli  mürәkkәb  cümlә  adı  ilә  adlandıra  bilәrik.  “Sevil 

sakitcә oturub kitab oxuyurdu vә xәbәri  yox  idi ki” komponenti  sözügedәn mürәkkәb sintaktik 

vahidin baş cümlәsidir. Burada baş cümlәnin  “xәbәri  yox idi ki” parçası  sintaktik tәkrar olaraq 

işlәnilmişdir.  Sintaktik  paralellәrlә  ifadә  olunmuş  hәmcins  budaq  cümlәlәr  klassik  qrammatik 

üzvlәnmә baxımından baş cümlәnin “nәdәn?” sualına cavab verәn buraxılmış tamamlığını әvәz 

edir. Cümlәnin aktual üzvlәnmәsi baxımından isә baş cümlә burada söylәmin temasını, sintaktik 

paralellәrlә  ifadә  olunan  hәmcins  budaq  cümlәr  isә  bütövlükdә  onun  remasını  tәşkil  edir.  Yәni 

burada tema olaraq bәlli olan vә bilinәn şey “Sevilin sakitcә oturub kitab oxuması vә hәr şeydәn 

xәbәrsiz  olması”  olayıdır.  Yeni  olan  vә  ifadә  edilәn  hadisә  isә  “Sevilin  xurmayı  saçlarının 

yarımca  saat  bundan  әvvәl  dәnizin  üzәrinә  yayılmasından,  Baladadaşın  yarımca  saat  bundan 

әvvәl hәmin saçları öpmәsindәn vә xurmayı saçların şormәzә tәminin Baladadaşın dodaqlarında 

indi  dә  hiss  olunması”ndan  ibarәtdir.  Әlbәttә,  budaq  cümlәlәrdә  müәyyәn  bir  zaman 

ardıcıllığında  gerçәklәşәn  sәbbәb-nәticә    kontekstindә  Baladadaşın  ilk  mәhәbbәtini  ifadә  edәn 

rema-cümlәlәr dә tema-rematik olaraq üzvlәnir. Belә ki, burada birinci vә ikinci budaq cümlәlәr 

tema, üçüncü cümlә isә rema olaraq dәyәrlәndirilә bilәr.   

Belәliklә,  mürәkkәb  cümlәlәrin  aktual  üsvlәnmәsi  sadә  cümlәdәki  uyğun  semantik-

sintaktik dil-nitq hadisisindәn iki cәhәti ilә fәrqlәnir:  

-Aktual-informativ  vahidlәrin  mürәkkәb  cümlәlәrdә  yerlәşmәsi  hәmin  konstruksiyaların 

özünәmәxsus  xüsusiyyәti  olub  sözügedәn  sintaktik  vahidlәrdә  tam  predikativ  mәrkәzin  birdәn 

çox olması ilә şәrtlәnmәkdәdir.  

-Mürәkkәb  cümlә  komponentlәri  informativ  hissәlәrә  bölünür,  çoxmәrhәlәli  xarakter 

daşıyır, ayrı-ayrılıqda tema vә remaya ayrılır.  

Mürәkkәb  cümlә  quruluşunda  әsas  hissә  çox  vaxt  temaya  uyğun  gәlir.    Asılı  hissә  isә 

әksәr hallarda remaya uyğun gәlsә dә, lakin әksinә qütblәnmә dә istisna deyildir. Bundan başqa, 

istәr әsas, istәrsә dә asılı komponentlәr ayrılıqda mәnalı informativ hissәlәrә, yәni qütblәrә bölü-

nür. Elә hallar da da olur ki, mükәkkәb cümlә özü bütövlükdә qütblәrә ayrılır: әsas komponentlә 

asılı  tәrәfin  bir  hissәsi,  yaxud  asılı  komponentlә  әsas  komponentin  bir  hissәsi,  yaxud  da  әsas 

komponentlә  asıslı  hissәnin  hamısı  vә  s.  tema  vә  ya  rema  kimi  diferensnallaşır.  Mürәkkәb 

cümlәnin özü bütövlükdә mәtnin aktuallaşmasında ya tema, ya da rema olur.  

Bütün  bunlar  isә  dilin  predikativ-sintaktik  sәviyyәlәrindә,  elәcә  dә  onun  sintaktik-

informatik  vahidlәri  olan  frazadanböyük  konstruksiyalarında  ortaya  çıxan  aktual  üzvlәnmәnin 

linqvistik baxımdan ayrıca olaraq qiymәtlәndirilmәsini şәrtlәndirir. Daha doğrusu, hәmin dil-nitq 






Dostları ilə paylaş:
1   ...   79   80   81   82   83   84   85   86   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə