M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə85/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   171

211 

 

sәviyyәsindә  dәyәrlәndirilmәkdәdir.  Bunlar  cümlә  intonasiyalı  vә  sadә  quruluşlu  mikromәtn 



örnәklәridir.  Vә  subordinativ-,  koordinativ-  vә  korrelyativ-sintaktik  mürәkkәb  cümlә  modellәri 

olaraq 


adlandırdığımız 

(Musayev 

2011:123-262) 

xüsusi-mürәkkәb 

quruluşdakı 

konstruksiyalardan fәrqlidir. 

 

Cümlә intonasiyalı mikromәtn örnәklәri, xüsusi-mürәkkәb sәciyyәli cümlәlәr kimi eyni 



bir  mövzunu  vә  ya  durumu  ifadә  edә  bilsәlәr  dә,  onlar  kimi  qapalı  deyil,  açıq  bir  sintaktik 

quruluşa  malikdir.  Yәni  xüsusi-mürәkkәb  quruluşlu  cümlәlәr  bağlayıcılar  vә  bağlayıcı  özәllikli 

digәr qurucu yardımçı morfemlәri olan sintaktik vahidlәrdir. Tabesiz mürәkkәb cümlәlәr olaraq 

adlandırılan  sintaktik  konstruksiyalar  isә  cümlә  intonasiyalı  mikromәtn  örnәklәridir  vә  özünә 

mәxsus  konkret  qurucu  üzvlәri  yoxdur.  Klassik  dilçilikdә  tabesizlik  bağlayıcıları  olaraq 

adlandırılan  bağlayıcı  vasitәlәr  isә  yalnız  onların  deyil,  sadә  geniş  cümlәlәrin  vә  sintaktik 

bütövlәrin dә komponentlәrini bir-birinә bağlayır.  

 Sözügedәn mikromәtn örnәklәri konkret qurucu üzvlәri olmayan, kontekstә vә diskursa 

görә diferensiallaşan dil-danışıq parçalarıdır. Buna görә dә  cümlә intonasiyalı hәmin mikromәtn 

örnәklәri  dil-danışıq  әlaqәlәri  sistemindә  sintaksis  vә  mәtnlәr  arasındakı  kontekstual  bağlılığı 

әmәlә  gәtirәn  diskursiv  parçalar  olaraq  müәyyәnlәşdirilir.  Çünki  bunlar  monopredikativ  vә 

yarımpredikativ quruluşlu sadә cümlәlәr vә xüsusi-mürәkkәb sәciyyәli polipredikativ vahidlәrlә 

әsl  mәtn  örnәklәri  arasındakı  linqvistik  qarşılaşmanı  “yumşaltmaqda”  vә  bütövlükdә  bunların 

birindәn digәrinә keçid rolunu oynamaqdadır. Bu baxımdan ümumtürk dilinin vә ya türk әdәbi 

dillәrinin  gәlәcәkdә  yazılacaq  bir  funksional  qrammatikasının  әsas  başlıqlarından  biri  “cümlә 

intonasiyalı  vә  sadә  quruluşlu  sintaktik  bütövlәr  vә  ya  mikromәtnlәr”  olaraq  müәyyәnlәşdirilә 

bilәr.  

Bütövlükdә  ümumtürk  dilindә  vә  ayrılıqda  Azәrbaycan  dilindә  sözügedәn  sintaktik 

kateqoriyalaşdırmanın göstәrilәn aspektdә düzgün aparıldığını tabesiz mürәkkәb cümlәlәr olaraq 

adlandırılan sintaktik konstruksiyaların komponentlәrinin aktual,  yәni semanik üzvlәnmsi ilә dә 

tәsdiq  edilir.  Bu  baxımdan  aşağıda  müxtәlif  türk  dillәrindәn  gәtirilәn  atalar  sözlәri 

komponentlәrinin semantik-funksional bağlılıqlarına görә sralanması vә ya aktuallaşması diqqәti 

çәkir. Müq. et: 

 



212 

 

(1) T = tema, R = rema, S = subyekt vә ya mübtәda, O= obyekt vә ya 



tamamlıq,  V=xәbәr vә ya predikat 

T + R// T + R vә s. = (S = O+V//S=OV; S=OV//S=O+V; O=S+V//O=SV) 

– ümumi formul 



(1.1.)   T (S) R(OV) 

T(S) R(OV) 

Aç// ne yemez, / tok// ne demez (Türk.) 

Ac// nә yemәz,/ tox //nә demәz (Azәrb.) 

Açlyk// näme iýdirmez, /dokluk //näme diýdirmez (Türkmәn.) 

Aç //ne cemes, /toq// ne demes (Qazax.) 

( 1. 2.) T (S) R (OV) 

T (S) R (OV) 

Koyun //can derdinde, /kasap //yağ derdinde (Türk.) 

 Keçi  //can  hayındadır,/qәssab  //piy  axtarır 

(Azәrb.)  

 

(1.



 

3.) T(O) R(SV) T(O) R(SV) 

Anlayana //sivrisinek saz, /anlamayana //davul zurna az (Türk.) 

Anlayana  //bircә  milçәk  dә  sazdır,  /anlamayana  //zurna-qaval  da  azdır 

(Azәrb.)  

 

Yuxarıdakı  sxemdә  göstәrilәn  cümlә  intonasiyalı  sadә  quruluşlu  mürәkkәb  sintaktik 



bütöv  vә  ya  mikromәtn  örnәklәrinin  semantik-kommunikativ  parçalara,  başqa  bir  ifadә  ilә 

temaya vә remaya görә aktuallaşması uyğun bir şәkildә işarәtlәnmişdir. Daha doğrusu, gәtirilәn 

atalar sözlәri örnәklәrindә / xәtt mikromәtnin iki kommonentini vә ya sadә cümlәni bir-birindәn 

ayırır.  Komponentlәrdә tema vә remanı tәşkil edәn cümlә üzvlәri isә klassik adlandırmaları ilә 

“mübtәda”,  “tamamlıq”  vә  “xәbәr”  olaraq  göstәrilir.  Mikromәtnin  komponentlәri,  göründüyü 

kimi,    sintaktik  paralellәrlә  ifadә  olunur.  Buna  görә  dә  sözügedәn  mürәkkәb  sintaktik 




213 

 

bütövlәrdәki  aktuallaşma  mikromәtn  komponentlәrinin  paralel  aktual  üzvlәnmәsi  olaraq 



qiymәtlәndirilә bilәr.  

 

1.2.2.3.2. Mürәkkәb quruluşlu sintaktik bütövlәrin aktual üzvlәnmәsi 

Yuxarıda  gәtirilәn  sintaktik  konstruksiyalar  komponentlәrinin  sayına  vә  onlardakı 

işlәm  mәqamlarının  struktur,  semantik  vә  funksional  olaraq  gerçәklәşmәsinә  әsasәn  sadә 

quruluşda  müәyyәnlәşәn  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәrdir.  Çünki,  onlar  iki  komponentdәn 

ibarәtdir  vә  iki  işlәm  mәqamına  malikdir.  Onlarda  mürәkkәb  sintaktik  bütövün  quruluşunun 

formalaşması  üçün  xarakterik  olan  baş,  orta  vә  son  mәrhәlәlәr  yoxdur.  Aşağıda  gәtirilәn 

mürәkkәb  sintaktik  bütövdә  isә  mikromәtnin  hәr  üç  mәrhәlәsi  ayrı-ayrı  sadә  vә  mürәkkәb 

cümlәlәrlә  ifadә  edilmişdir.  Buna  görә  dә  hәmin  mikromәtn  örnәyi  mürәkkәb  quruluşlu 

sintaktik bütövdür. Müq. et: 

(2)  Qatarlarda  daşınan  bütün  bu  yüklәri  bir-birini  tanımayan  cürbәcür  adamlar 

hazırlayırdı,  düzәldirdi,  yüklәyirdi,  bir-birinә  göndәrirdi.  Әbili  bunu  fikirlәşirdi    hәrdәn 



ona elә gәlirdi ki, gözlәrinin önündәn ötüb keçәn bu yük qatarları adi qatarlar deyil, bu yük 

qatarları  taxta-şalbanla,  traktorla,  kombaynla  bәrabәr  adamların  sirrini  bir-birinә  yetirir. 

/Adamların  o  sirrini  ki,  gecә  yerindә  uzanırsan  vә  uzaq-uzaq  ölkәlәrdә,  böyük-böyük 



şәhәrlәrdә yaşayanlar barәdә fikirlәşirsәn (Ә. Әylisli. Bu kәnddәn bir qatar keçdi, 1977). 

Verilmiş mәtndә birinci cümlә başlanğıc-komponentdir. Ikinci cümlәdә göstәrilәn nitq 

kәsiyindәki  әsas  mәlumat,  yәni  başqa  yüklәrlә  birlikdә  adamların  sirrinin  dә  bir-birinә 

göndәrildiyi  çatdırılır.  Üçüncü  cümlәdә  hәmin  sirr  aşkarlanır.  Özü  dә  hәmin  üçüncü 

konstruksiya bilavasitә öncәki әsas komponentdәn kәnara çıxan predikativ tәyinli asılı hissәdәn 

ibarәtdir ki, burada o, mәtnin sonluğu funksiyasında işlәnir. İkinci cümlәdәki tәkrar olunan vә 

olunmayan  “yük  qatarları,  qatarlar,  bir-birinә”  vә  s.  sözlәr  birinci  başlanğıc    komponentdәki 

kataforik vasitәlәrә (haqqında danışılan mәtndüzәldici elementlәr kursivlә verilir) görә işlәnәn 

anaforik leksik vahidlәrdir. Hәmin cümlәdәki “bunu” әvәzliyi anaforik bir vasitә funksiyasında 

işlәnәrәk  özündәn  öncәki  başlanğıc-komponentin  remasına,  yәni  nәyin  göndәrildiyinә, 

hazırlandığına  işarә  edir.  “Ona”  anaforik  aktualizatoru  vә  ya  müәyyәnlәşdiricisi  yerlәşdiyi 

frazadanböyük  vahidin  temasına,  yәni  “Әbili”  sözünә  aiddir.  Tәkrar  olunan  “bu”  anaforik 

әvәzliyi birinci cümlәdә kataforik leksik vasitә olaraq işlәnәn vә hәmin başlanğıc-komponentin 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   81   82   83   84   85   86   87   88   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə