M. M. Musayev



Yüklə 3,61 Mb.

səhifə87/171
tarix20.09.2017
ölçüsü3,61 Mb.
1   ...   83   84   85   86   87   88   89   90   ...   171

217 

 

ikincidә isә yazılı mәtn gerçәklәşir. Hәr iki halda mәtnötürücü vә mәtnqәbuledici tәrәflәrin vә ya 



bütövlükdә qavramların vә onların semiotik işarәlәrlә ifadәsi söhbәtin mövzusudur. 

Türk  mәtni  XX  yüzilin  70-ci  illәrindәn  bәri,  yuxarıda  göstәrildiyi  kimi,  türkoloji 

dilçilikdә  struktur-semantik  vә  müәyyәn  bir  ölçüdә  funksional  baxımlardan  mәtnlinqvistik 

meyarlarla da araşdırılır. Bu araşdırmalarda әn çox mәtni tәşkil edәn komponentlәrin sintaktik vә 

mәtnlinqvistik sıralanması  öyrәnilir. Mәtnin sәrhәdlәri,  mәzmunu,  “hökm-bilgi  vә cümlә-mәtn” 

müstәvisindә  temaya  vә  remaya  ayrılması  vә  mәtndüzәldici  struktural  faktorlar  göstәrilir. 

Konkret  mәtn  parçalarındakı  cümlәlәrarası  әlaqәlәr  vә  hәmin  әlaqәlәri  әvәzliklәrlә  vә  digәr  dil 

vahidlәri ilә yaradan faktorlar mәtnquruculuğunun flektiv dillәrdә öyrәnilmәsi tәcrübәsinә әsasәn 

müәyyәnlәşdidrilir.  Sonuncular  anaforiklik  vә  kataforiklikdәn  (Yun.  anaphora-önә  vә  arxaya 

göndәrәn;  catarhoric  reference:  önә  göndәrmә  elementi;  anaphorik  reference:  önә  vә  arxaya 

göndәrmә elementi) ve koranaforiklik vә korkataforiklik  (co-reference: mәtnin hәm yuxarı, hәm 

dә  aşağı  hissәlәrinә  göndәrmә  vә  göndәrilmә  faktorları)  ibarәtdir  (

ЛЭC  1990:  32.;  Dilçilik 

ensiklopediyası 2006: 49; 321). 

Göründüyü kimi, linqvistik әdәbiyyatda mәtn komponentlәrini bir-

birinә bağlayan konkret dil vasitәlәri  anafora, anaforiklik vә katafora, kataforiklik; koranafora, 



koranaforiklik vә korkatafora, korkataforiklik terminlәri ilә adlandırılır. Hәmin terminlәr flektiv 

quruluşlu  Hind-Avropa  dillәrinә  aid  mәtnlәrin  komponentlәri  arsındakı  struktur,  semantik  vә 

funksional әlәqәlәri işarәlәyir. Bәzәn bu terminlәrlә ümumtürk mәtninin komponentlәri arasında 

әlaqә  yaradan  dil  vasitәlәri  göstәrilәrkәn  anafora//anaforiklik  vә  katafora//kataforiklik 

terminlәrinin işlәdilmәsindә “fikir qarışıqlığı vә üslub anlaşılmazlığı” (Seçdirmә bizimdir- M. M) 

özünü  göstәrir.  Birincilәrin  hәm  mәtnin  sonrakı,  hәm  dә  öncәki  hissәlәrinә  bir  “qrammatik-

semantik  göndәrmә  götürә  bilmә”  özәlliyi  vardır.  İkincilәr  mәtnin  sonrakı  hissәlәrinә 

“qrammatik-semantik  göndәrmә”ni  birincilәrin  işlәnimәsilә  gerçәklәşdirir.  Ümumtürk  mәtninin 

mәtnlinqvistik  quruluşu  simmetrik  vә  asimmetrik-sintaktik  xarakterli  komponentlәrin  bir  yerә 

yığılaraq  sıralanmsı  ilә  müәyyәnlәşir  vә  sözügedәn  linqvistik  terminlәrin  ümumtürk  mәtni 

komponentlәrinin  işarәlәnmәsinә  eynilә  tәtbiq  olunması  bir  çox  halda  özünü  doğrultmur.  Buna 

görә dә dәrsliyimizin bu hissәsindә katafora vә kataforiklik termini, Türkiyә türkcәsindә olduğu 

kimi,    öngöndәrәn,  öngöndәrimli  vә  öngöndәrimlilik,  anafora  vә  anaforiklik  termini  isә 

altgöndәrәn,  altgöndәrimli  vә  altgöndәrimlilik  sözlәri  ilә  ifadә  olunmuşdur.  Koranafora, 

koranaforiklik    korkatafora,  korkataforiklik  terminlәri  dә,  Türkiyә  türkcәsindә  olduğu  kimi, 

eşgöndәrimli    eşgöndәrimlilik  işçi  termini”  ilә  әvәzlәnmişdir    (Abdullayev.,  Mәmmәdov., 



218 

 

Musayev…  2012:  256).  Әslindә  tәklif  olunan  “işçi  termin”lәr  birincilәrlә  paralel  sәviyyәlәrdә, 



sinonim  ifadәlәr-işarәlәr  olaraq  işlәdilir.  Vә  burada  fikrin  vә  ya  ifadә  olunan  mesajın 

eşgöndәrimli dil vahidlәri ilә mәtnin yuxarı vә aşağı hissәlәrinә  bәrabәr surәtdә vә proporsional 

olaraq  götürülә  vә  göndәrilә  bilmәsi  başa  düşülür.  Yuxarıda  sözügedәn  bütün  mәtndüzәldici 

elementlәr türkoloji dilçilikdә indiyә qәdәr hәm tarixi yazılı abidәlәrin, hәm dә çağdaş mәtnlәrin 

kompozisiyası  ilә  әlaqәdar  olaraq  müәyyәn  bir  ölçüdә  işıqlandırılmışdır

  (Uzun  1995;  Üstünova 

1998; Abdullayev 1999; Musaoğlu 2003).  

1.2.2.3.3.  Parselyatikli  MSB-lәrin  aktual  üzvlәnmәsi  vә  türkcә  mәtn  örnәklәrindә 

parselyatiklәşmә

32

 hadisәsi 

 Sözügedәn  asimmetrik-sintaktik  hadisә  öncә  müxtәlif  danışıq  vә  ya  diskurs 

ortamlarında,  sonra  isә  yazılı  olaraq  ifadә  olunan  әdәbi-bәdii  mәtnlәrdә  gerçәklәşir.  Sintaktik-

mәtnlinqvistik  xarakterli  bir  dil-nitq  hadisәsidir.  Parselyatiklәşmә  hadisәsi  әslindә    sadә  vә 

mürәkkәb cümlәlәrin qırılaraq mәtnlәşmәsi demәkdir vә türk yazı dillәrindә mәtnlәşmәnin әsas 

tәşәkkül vә hәm nәsrlә, hәm dә şeirlә ifadә olunan tәkamül yollarından biridir. Sadә vә mürәkkәb 

cümlәlәrdәn  qopub  ayrılan  ayrı-ayrı  komponentlәr  vә  ya  cümlә  üzvlәri,  baş  vә  budaq  cümlәlәr 

yeni  sintaktik  kontekstdә  artıq  müstәqil  cümlә  intonasiyası  ilә  deyilir.  Cümlәlәrdәn  qopub 

ayrılmış  parselyatiklәrlә  bazis-cümlәlәr  әslindә  sadә  quruluşlu  bir  mürәkkәb  sintaktik  bütöv 

tәşkil  edir. Qoşan bazis-cümlәlәrlә qoşulan parselyatik-konstruksiyalar arasında obyekt,  zaman, 

mәkan, sәbәb-nәticә vә  s. semantik-funksional  әlaqә sahәlәri ifadә olunur. Sözügedәn sintaktik 

bütövlәrdә  bazis-cümlәlәr  mәtnlinqvistik  әlaqәlәr  baxımından  öngöndәrimli  (kataforik), 

parselyatiklәr isә altgöndәrimli (anaforik) mәtnqurucu vasitәlәr olaraq özünü göstәrir.  

Parselyatiklәr  bağlı  olduqları  bazis-cümlәlәrin  mübtәdasını,  tamamlığını,  tәyinini, 

zәrfliyini  vә  s.  digәr  açıq  olaraq  ifadә  olunmamış  üzvlәrini  vә  ya  oxşar  anlamlı  cümlәlәrini 

tamamlayır vә semantik baxımdan konkretlәşdirir. Bu isә mәtnin struktur-semantik quruluşunda 

                                                 

32

  Parselyasiya  –  sözünün  lüğәvi-leksik  mәnası  (fransız.  parselle-hissә)  yer  sahәlәrinin  bölünmәsi  demәkdir. 



Linqvistikada isә bu, hәr şeydәn öncә, nitq fәaliyyәtindә özünü göstәrәn kommunikativ vә informativ fakt kimi başa 

düşülür.  Şifahi  vә  yazılı  olaraq  gerçәklәşәn  söylәmlәrin  vә  ya  mürәkkәb  sintaktik  bütövlәrin  ayrı-ayrı  tiplәrindә 

qoşan  (bazis-cümlә)  vә  qoşulan  (parselyatik)  vahid  bir  struktur-semantik  bütöv  tәşkil  edir.  Bu  cür  sintaktik 

formalaşma nitq fәaliyyәtindә bazis-cümlәyә vә parselyatiklәrә bölünür. Parselyatik-qoşulma konstruksiyalar bazis-

cümlәnin hәr hansı bir ifadә edilmәmiş üzvünü (genişlәndirici- determinant, mübtәda-agens, tamamlıq-obyekt vә s.) 

konkretlәşdirir,  aydınlaşdırır,  yaxud  da  ümumilәşdirir.  Parselyatik-konstruksiyalar  bazis-cümlә  ilә  birlikdә  dilin 

invariantı,  nitqin isә  variantıdır. Sözügedәn MSB-dә  bazis  cümlә  әsas etibarilә tema, parselyatik qoşulan hissә  isә 

rema olaraq işlәnilir.  

 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   83   84   85   86   87   88   89   90   ...   171


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə