Magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda


Fəsil 2. İstehlak bazarının tədqiqinin kompleksli metodları



Yüklə 0,61 Mb.
səhifə3/6
tarix14.09.2018
ölçüsü0,61 Mb.
1   2   3   4   5   6

Fəsil 2. İstehlak bazarının tədqiqinin kompleksli metodları

2.1. Bazar konyunkturunun proqnozlaşdırılmasının müasir üsulları

İstehlak əmtəələri bazarının tədqiqində kompleksli yanaşma prinsiplərinin daha ətraflı təhlili məqsədəuyğundur. Tədqiq olunan obyektə kompleksli yanaşmanı tətbiq edərkən təkcə bütövlükdə əmtəə bazarının deyil, həm də istehlak bazarının əsas və fərqli xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.

İlkin hal kimi kompleksliliyin aşağıdakı ümumiləşdirilmiş yanaşmaları çıxış etməlidir: çox mürəkkəb sistemlər(dünya bazarı); mürəkkəb sistemlər (əmtəə bazarları); alt sistemlər (istehlak bazarları) .

İşin I bölməsində qeyd edildiyi kimi, istehlak halları bazarının tədqiqində kompleks yanaşma sistemli yanaşmadan onunla fəqlənir ki, burada metodoloji (sistemli ) problemlərin həllindən metodiki (kompleks) məsələlərə keçid prosesi baş verir.

Amma unutmaq olmaz ki, metodoloji və metodiki məsələlər arasında aralıq mərhələ və bir sıra nəzəri məsələlər ortaya çıxır ki, buna görə istehlak malları bazarlarının sistemli tədqiqində bütün metodiki üsulları nəzərdən keçirmək çətindir.

Zənnimcə, istehlak əmtəə və xidmətləri bazarına istehlak seçimi nəzərriyəsi də aiddir ki, bunsuz bu və ya digər metodik üsulları hazırlamaq olduqca çətin və problemlidir.

Təbiidir ki, istehlak bazarının inkişafı alqı-satqı aktlarının çoxaldılmasını nəzərdə tutur. Müəyyən əmtəənin istehsalını və satışını çoxaltmaq üçün alıcıların davranışını bilmək lazımdır, ona görə ki, istehlakçı –hər hansı istehsalın son məntəqəsidir. Buna görə bazarın öyrənilməsinin mühüm şərti istehlakçının hərəkət tərzinin təhlilidir.

İstehlakçı seçimi nəzərriyəsinin baza əsası odur ki, əmək və insan resursları öz fəaliyyətini elə tərzdə həyata keçirirlər ki, öz əmtəələr ilə müxtəlif istehlakçı qruplarının ehtiyaclarını maksimal və eyni zamanda səmərəli ödəyə bilsinlər.

İstehlak malları və xidmətlər bazarında istehlakçılar səmərəli seçim edirlər, yəni malları elə seçirlər ki, onlara verilmiş məhdud büdcədə öz tələbatlarının maksimum ödənilməsinə nail ola bilsinlər. İstehlak malları və xidmətlərinin optimal seçimi iki tələbə cavab verməlidir. Əvvəla, dəstin məcmusundan seçim istehlakçının gəlir çərçivəsində aparılır. İkincisi, istehlak malları və xidmətlərinin optimal dəsti istehlakçıya onların daha yaxşı birləşməsini təqdim etməlidir [ 28] .

İstehlak malları bazarının araşdırılmalarında, bizim fikrimizcə, istehlakçı seçiminin səmərəliliyi məsələlərinə müəyyən yer ayrılmalıdır.

Məlumdur ki, istehlakçı seçimi nəzəriyyəsi istehlak bazarının müxtəlif seqmentlərinə təsir göstərə bilən bütün amilləri nəzərə almalıdır.

Bu səbəbdən də istehlak bazarının sistemli tədqiqini həyata keçirərkən kompleksli metodik üsulların işlənib hazırlanmasına tələbat meydana çıxır.

Bütövlükdə istehlak əmtəə və xidmətləri bazarının tədiqat bazasının aşağıdakı formada təsnif olunması məqsədəuyğundur:


  • İstehlak əmtəə və xidmətləri bazarının ümumi həcminə görə aparılan hesablamalar;

  • İstehlak malları bazarının rəqabətqabiliyyətliliyinə görə hesablamalar;

  • İstehlak əmtəə və xidmətləri bazarının tarazlıq səviyyəsinin öyrənilməsinə dair hesablamalar;

  • İstehlak əmtəə və xidmətlər bazarının infrastrukturunun tədqiqinə dair hesablamalar;

  • İstehlak əmtəə və xidmətləri bazarında effektivliyin ölçülməsini əks etdirən hesablamalar;

  • İstehlak əmtəə və xidmətləri bazarında proqnozlaşdırma ilə bağlı hesablamalar;

  • İstehlak əmtəə və xidmətləri bazarında marketinq təhlili ilə bağlı hesablamalar.

Bazarlarda formalaşan vəziyyətlə bağlı olan trendlərin öyrənilməsi üçün etapları və onların əsas ğöstəricilər sistemini aşağıdakı kimi təsəvvür etmək mümkündür: birinci mərhələdə əsas amillər qrupu formalaşmalı, əsas cəhətləri, hesablamalar sistemi hazırlanır. Sonra elementlərin ayrılması ilə dinamik sıralar işlənilməlidir ki, bu da ğələcək dövrə seçilmiş elementlərin perspektiv gücünü müəyyənləşdirməyə və onların proqnozlaşdırmağa şərait yaradır.

Sonra isə növbəti elementlərin təsir gücünün əhəmiyyəti və vacibliyidir. Bu iş keçmişdə konyunktur (bazar vəziyyətinə) amillərdən hər birinin dəyişməsini nəzərə almaqla dinamika sıralarından istifadə edilməsidir. Nəhayət, son etapda qarışıq yanaşma mövqeyindən ardıcıllıqda və qarşılıqlı əlaqədəki bütün amillərin araşdırılması çıxış edir. Bütün bunlar ümumi son nəticəni hesablamağa və onlara konyunktura amillərinin təsiri dərəcəsini müəyyən etməyə imkan verir.

İstehlakçı bazarı konyunkturunun müayinəsinin kompleks göstəricilərinin parametrləri də daxil olmaqla, aparmaq təklif olunur. Burada təsadüfi göstəricilərə, yaxud hadisələrə diqqət yetirməmək də olar. Məhz istehlakçı bazarının konyunkturasının müayinəsinə sistemli yanaşma əsl vəziyyəti aşkar etməyə və həmin bazarda baş verən bazar proseslərin vəziyyətini öyrənməyə imkan verir. İstehlak malları bazarının müayinəsinin ilkin mərhələsi onun əsas aktiv amillərinin öyrənilməsini, azalmasını, qaydaya salınmasını və dəyişdirilməsinin araşdırılmasını əhatə edir. Həmin prosesin praktiki öyrənilməsi üçün sistematik dövrü mətbuatdan, müəyyən, indiki və gələcək dövrlərin stastistik və empirik göstəricilərindən istifadə olunur(29).

Bazar konyunkturunun əsas proseslərinin hesablanması, əsasən aşağıdakı ardıcıllıqla aparılır: ümumi satış həcmində ayrı-ayrı mal qruplarının xüsusi çəkisi və həmin növdən olan malların satış həcmində yeni məmulatların xüsusi çəkisi hesablanır; mal qrupları və yeni məmulatlar üzrə gələcək satış həcmi dərəcəsi müəyyən edilir; uyğun kommersiya və sahibkarlıq strukturlarının ümumi satışlar payında nisbətləri təhlil olunur; istehlakçı tələbatının dərin və hərtərəfli təhlili aparılır, tələbatın vəziyyətinə istehlak bazarı konyunkturunun müayinəsi həyata keçirilir; bu da tələbatın vəziyyətinə və dinamikasına təsir göstərən mühüm demoqrafik amillərin öyrənilməsini tələb edir, yəni ölkənin və ya konkret seqmentin əhali sayı, ölüm və doğum səviyyələri, əhalinin yaş tərkibi, ölkə regionları üzrə əhalinin coğrafi bölgüsü nəzərdən keçirilir.

Əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin təhlilində aşağıdakılar müəyyən edilir: əhalinin faktiki gəlirlərinin səviyyəsi; istehlak kreditlərinin təqdimi formalarının təhlili; əhali əmanətlərinin real və potensial məbləği, təhsil sferası işçilərinin vəziyyəti və nəzərdə tutulan qrupun peşə tərkibi.

Uzunmüddətli dövrə bazar həcminin perspektiv qiymətləndirmələri istehsalın və istehlakçı tələbatının inkişafının trend göstəricilərinə əsaslanır.

Təcrübədə bazar həcmi potensialının göstəricisi bazarın mövcud həcmi ilə uyğun gəlmir, üst-üstə düşmür.

Bütün mal qrupları üzrə bazar həcminin proqnozlaşdırılmasını ilk növbədə uyğun metodların tətbiqi əsasında həyata keçirmək lazımdır. Bu zaman əhalinin yeni məhsula tələbatları haqqında informasiya müxtəlif mənbələrdən daxil ola bilər: maqazinlərin, kiçik topdansatışlı və bazalı müəssisələrin uyğun məlumatlarından, alıcılardan sorğu formasında marketinq müşahidələrindən, sərgi yarmarkalardan, səyyar sərgilərdən.

Malların istehlak həcmi, müəyyən dövr üçün hesablanır. Onun yüksəliş templərinin keçmişdə müəyyən edilməsi əsasında perspektiv üçün tələbat həcminin qiymətləndirilməsi verilir. Zahiri istehlakın qiymətləndirilməsi istehsal kimi idxalın əlavə edilməsilə və ixracın çıxılması ilə müəyyən olunur.

Əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin hesablanması göstəricilər qrupunun təhlili yolu ilə aparılır: qiymətlər səviyyəsi; əmək haqqı səviyyəsi; yığım səviyyəsi, gəlirlər və s. səviyyəsi təhlil edilir. Bununla birlikdə alıcılıq qabiliyyəti lazımi məhsul növlərinin məcmu tələbləri ilə, nəzərdə tutulan bütün məhsul növlərinə və əlavə əmtəələrə məcmu tələbatla, regional kəsikdə əhali gəlirlərinin ümumi məbləğilə, əmək ödənişi fondu ilə, bazar qiymətləri indeksilə və s. formalaşdırılır.

İstehlak malları bazarında istehlak üstünlükləri müayinəsi tələbatın keyfiyyət və kəmiyyət xarakteristikalarını qiymətləndirməyə, onun inkişafı göstəricilərini müəyyən etməyə imkan verir. İstehlakçı bazarında vəziyyətin müayinəsi prosesində alıcıların tələblərinin və üstünlüklərinin tədqiq edilməsinə ciddi diqqət yetirilir. Burada, bunun üçün lazım olan məlumatlar kompleksi aşağıdakı növdə olurlar: innovasiya yenilikləri və hazırlanmanın mütərəqqi yeniliyi, parametrlərin sabitliyi, xidmət və servis mədəniyyətinin səviyyəsi, əlavə xidmətlər kompleksi, optimal pərakəndə satış qiymətləri, səmərəlilik.

İstehlakçının keyfiyyət aspektlərinə, əmtəənin xarici görünüşünə, qablaşdırma və markalaşdırma üsuluna, əmtəə nişanlarına, loqotiplərə dair spesifik tələblərinə kifayət qədər ciddi yanaşmaq lazımdır.

Spesifik tələblərə məmulatın növ müxtəlifliyi və yeniliyi, qablaşdırma və markalaşdırma, marka və əmtəə nişanı, istifadənin regional və məhəlli (ərazi) şəraiti, ölkə və dünya standartları, istehlakçı xüsusiyyətləri, əmtəənin keyfiyyəti, modeli və istismarda əlverişliliyi və digər bu kimi tələbləri aid etmək lazım gəlir.

İstehlak malları bazarında istehlakçı üstünlükləri müayinəsi əmtəə yeniliyinin və üstün keyfiyyətlərinin uçotu ilə həmin əmtənin qiymətləndirilməsi və seçilməsi barəsində istehlakçıların davranışının araşdırılmasını əhatə edən işlərin öyrənilməsini nəzərdə tutur.

Bazar şəraitində istehlakçı üstünlüyü əmtəə orginallığından, formasından, markasından, əmtəə nişanından, firmasından irəli gəlir. Bu prosesin daha dərindən tədqiqi üçün praktikada istehlakçıların və alıcıların müxtəlif sorğularına əsaslanan anketləşdirmə metodlarından istifadə edirlər.

Sorğu metodlarından istifadə edilməsi tədqiqatçılara alıcıların suallarını, sorğularını daha dəqiq öyrənməyə imkan yaradır .

Bazar konyunkturasının tədqiqi prosesinin mühüm amili təkliflərin təhlilidir. Aparıcı marketoloqlar nəzərə alirlar ki, bütövlükdə biznesin uğuru təklif uğurundan asılıdır.

Uğurlu biznesi istehlakçı tərəfindən yaxşı qəbul oluna bilən ən adi məhsulla da etmək olar.

Təklf olunan malların strukturunun dəyişdirilməsi mühüm menecment prinsipinin həyata keçirilməsi üçün bir bünövrəni təmsil edir. Həmin prinsipin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bazar şirkəti elə əmtəə növləri buraxmalıdır ki, onlar dinamik və üzvi olaraq cəmiyyətin əhval-ruhiyyəsinin xarakterinə və spesifikasına uyğun gəlsin.

Təklifin qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif ölkələrin marketoloqları-təcrübəçilər tərəfindən aktiv istifadə oluna bilən göstəricilər tətbiq olunurlar.

Bazar konyunkturasının uğurlu təhlili üçün işin sonrakı bölmələrində nəzərdən keçiriləcək bazar proseslərinin səmərəliliyi və istehsal bazarı infrastrukturunun göstəriciləri kimi amillərin mövcudluğu və müayinəsi lazımdır.

Bundan əlavə, bizim tərəfimizdən konyunktura indekslərinin nisbiliyi və müqayisəsi göstəricilərindən istifadə edilməsi təklif olunur.

Ümumiyyətlə, müxtəlif proqnozlar cəmiyyətdə dövr edən informasiyanın əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Satış bazarının maliyyə axınlarının, valyuta məzənnələrinin və digər mühüm göstəricilərin proqnozlarının işlənib hazırlanması ilə məşğul olmaq məqsədəuyğundur.

İstehlak malları və xidmətləri bazarının tədqiqi praktikasında struktur tələbat modellərinə əhəmiyyətli yer ayrılır. Struktur modellər həm tələbat və həm də istehlakın proqnozlaşdırılması üçün yaradılırlar. Onlar özündə statistik cədvəli ehtiva edir; bu cədvəlin mübtədası adambaşına gəlir ölçüsü üzrə ailələrin qruplaşdırılmasını verir, cədvəlin xəbəri müxtəlif növ əmtəələrin satın alınmasına çəkilən pul xərclərinin rəqəm xarakteristikası və ya istehlak edilən əmtəələrin çeşidini əks etdirir. Onlar fəhlə və qulluqçu ailələri üzrə ayrıca qurulurlar. Bu iki model əsasında məcmu tələbat və ya istehlak modeli tərtib olunur. Struktur modeli əhalinin adambaşına düşən müxtəlif gəlir səviyyəli ayrı-ayrı qruplarının tələbatını və istehlakını xarakterizə edən mütləq və nisbi göstəricilər sistemini əhatə edir. Onları təkcə gəlir üzrə qruplaşdırmalar şəklində deyil, həm də digər əlamətlər üzrə də qurmaq olar, məsələn, ailələrin kəmiyyətcə tərkibindəki fərqlər, yaxud iqlim zonalarında yaşayış yeri üzrə tərtib etmək olar. Lakin daha yüksək proqnoz qiyməti ailələrin gəlir üzrə qruplaşdırılması şəklində tərtib olunmuş modellər ifadə edirlər (30).

Bizim fikrimizcə, istehlak malları bazarı tədqiqatlarında bir ölçülü sıranın proqnozlaşdırılması metodlarından, o cümlədən, onun meylinin və enib-qalxmasının hesablanması ilə istifadə edilməsi məqsədəuyğundur.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində bazarın strateji tədqiqinin mahiyyətinin və elementlərinin öyrənilməsi istehlak əmtəələri bazarının işlənilməsində mühüm və məsuliyyətli mərhələdir. Hər şeydən əvvəl, qeyd etmək lazımdır ki, strategiya altında istehlak bazarı daxil olmaqla bu və ya digər sistemin inkişafının əsasını təşkil edən nail olunmuş məqsədlərin köməyilə əldə edilmiş qaydaların və üsulların dəstini başa düşmək qəbul olunmuşdur. Nəzərə alsaq ki, istehlak bazarı əsasən iqtisadi kateqoriyadır, onda işin bu bölməsində söhbət iqtisadi idarəetmə strategiyası haqqında gedəcəkdir. İqtisadi idarəetmə stategiyası məsələləri haqqında alimlər və iqtisadçılar müxtəlif fikirlərə və yanaşmalara malikdirlər. Rusiya alimləri hesab edirlər ki, iqtisadi idarəetmə strategiyası strateji məqsədlərin iqtisadi cəhətdən səmərəli əldə olunmasını təmin edən qaydaları və üsulları yaradır; bu məqsədlərin səmərəli şəkildə əldə olunmasında strateji proqramların işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi prosesinin bütün iştirakçılarının maraqlarını oyatmağa əsaslanan strateji məqsədlərə çatma qaydalarını və üsullarını yaradır. Bir sözlə nəticə çıxarılır ki, iqtisadi strategiya iqtisadi metodlarla və vasitələrlə məqsədlərə nail olmasını nəzərdə tutur[31].

Qərb alimlərinin bu istiqamətlərdəki tədqiqatları əsasən strateji planlaşdırma sisteminə istinad edir. Baxmayaraq ki, planlaşdırma da idarəetmə metodlarından və vasitələrindən biridir, lakin onların bu probleminin başa düşülməsinə yanaşması başqadır. Həmin yanaşma, hər şeydən əvvəl, “ strateji planlaşdırma” və “marketinq planı” anlayışlarının eyniləşdirilməsindən ibarətdir. Məsələn, Qərb alimləri qrupu –F.Kotler, Q.Armstronq, C.Sonders, V.Vonq, belə hesab edirlər: “Srateji plan özündə bir neçə komponenti birləşdirir: missiyanı, strateji imperativləri (qəti tələbləri), strateji auditi, SWOT-analizi, biznes-portfeli, məqsədləri və strategiyaları.

Bütün bunlar marketinq planları ilə möhkəmləndirilir və öz növbəsində dəstəklənir, müdafiə edilir.Burada strateji planlaşdırmanın (marketinq planının) əsas elementlərinə aşağıdakılar aid edilir: missiya, element kimi, o, şirkətin əsas məqsədini müəyyən edir və realist, konkret, spesfik, stimullaşdırıcı olmalıdır; strateji imperativlərə aid edirlər: hər bir idarəetmə səviyyəsində şirkət missiyasını konkret strateji məqsədlərə çevirmək lazımdır; strateji audit: bazarların, rəqabətin, təşkilatın fəaliyyət göstərdiyi iqtisadi mühitin müfəssəl tədqiqidir; SWOT- təhlil təşkilatın güclü və zəif tərəflərini, strateji audit aparılarkən imkanları və təhdidləri aşkar etməyə imkan verir; portfel biznesin təhlili – bu metodun köməyilə şirkətin məşğul olduğu müxtəlif fəaliyyət növləri fərqləndirildirir və qimətləndirilir; məqsədlər və stategiyalar: şirkətin strateji planı onun inkişaf etdirəcəyi fəaliyyət istiqamətlərini və bunların hər biri ilə əlaqədar vəzifələri müəyyən edir [32].

Marketinq üzrə tanınmış mütəxəssis Çarlz Şiv hesab edir ki, strateji planlaşdırma prosesi plan işləyicisinin dəstəklədiyi ehtimallara əsaslanır. Marketinq fəaliyyətinə gözlənilən reakisiya ehtimalları marketinq strategiyasını və taktikasını formalaşdıracaqdır. Nəticələrin qiymətləndirilməsi layihəni işləyib hazırlayana bu ehtimalların düzgünlüyünü yoxlamağa və yaxud yenilərini işləyib hazırlamağa imkan verir.

Əvəllər firmaların əksəriyyəti üçün norma olan “yuxarıdan aşağı” yanaşmada təşkilatın ümumi strategiyasının müəyyən edilməsi vəzifəsi əsasən yuxarı həlqə rəhbərlərinin üzərinə düşürdü.Sonra bu strategiya bütün səviyyələrin menecerləri tərəfindən qərarların qəbulu prosesini istiqamətləndirdi.İndi çox firmalar planları daha aşağı səviyyələrdə işlənib hazırladıqları vaxt “aşağıdan yuxarı” planlaşdırmadan istifadə edirlər, sonra isə onları bir əsas planda birləşdirirlər.

Bütün bunlar istehlak malları və xidmətləri bazarının tədqiqində starteji marketinq planlaşdırılmasının əhəmiyyətini yüksəldir.

Daha sonra Çarlz Şiv nəinki strateji, yaxud marketinq planlaşdırılması məsələlərini qaldırır, strateji bazar idarəçiliyi ideyasını da irəli sürür. Xüsusilə, strateji planlaşdırma prosesi ənənəvi olaraq şirkətin başlıca məqəsdlərinin müəyyən edilməsindən başlayır, ondan sonra bu məqsədləri əks etdirən marketinq vəzifələri işlənib hazırlayıcısı şirkətə təsir göstərəcək xarici şəraitlərin dəyişməsi meyllərinin dərin öyrənilməsindən başlanan vəziyyətin təhlilini aparır.

Strateji marketinq planlaşdırılmasının yuxarıda izah edilmiş araşdırılmalarını istehlak malları bazarı üçün əsas və mühüm hesab etmək olar.

Lakin daha dərin tədqiqat üçün strateji variantları layihələndirmək lazımdır ki, ayrı-ayrı kommersiya və sahibkarlıq strukturlarının güclü və zəif tərəflərini nəzərə almaqla istehlak malları bazarı üçün daha qəbul oluna bilən variantı seçmək mümkün ola bilsin. Bu, istehlak bazarı subyektlərinə strateji variantları seçmək imkanı verir: burada keçid dövründə istehlak bazarının strateji idarəçiliyi elementlərinin işlənib hazırlanması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, bu da qoballaşdırma proseslərini nəzərə almalıdır. Bu, istehlak əmtəələri bazarında müxtəlif beynəlxaq təşkilatların, korporasiyaların, firmaların əmələ gəlməsi ideyası ilə, beynəlxalq ticarətin inkişafı xüsusiyyəti ilə əlaqədar olan qlobal strateji idarəetmənin yeni sistemini mütləq özündə birləşdirməlidir. Beynəlxalq ticarət subyektlərinin uğurlu inkişafı üçün onlara tam sistem kimi baxmaq lazımdır, onlar təkcə milli vəzifələri həll etmir, həm də olduqca əhəmiyyətli prespektivi olan qlobal məsələləri həll edirlər.

Amma həmin proses çox mürəkkəbdir, belə ki, fasiləsiz xarakter daşıyır və dünya iqtisadiyyatı böhranının dövrülüyü ilə əlaqədar şəkil dəyişməsinə məruz qalır.

Qlobal idarəetmə sisteminin formalaşmasının prinsipial əsasları kimi aşağıdakılar göstərilə bilər: qlobal korporasiyaya daxil olan bütün müəssisələr üçün vahid strategiyanın formalaşması; uzun müddətli perspektivə çevik qlobal inkişaf strategiyasının işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi; qlobal korporasiyaya daxil olan müəssisələr üçün vahid idarəetmə prinsipindən və texnologiyalarından istifadə; müxtəlif ölkələrdə və regionlarda istehlakçıya və onun spesfik tələblərinə fəaliyyət istiqaməti; şəxsi məsuliyyətin və təşəbbüsün yüksəlməsinə istiqamətləndirilən bütün qlobal korporasiya əməkdaşlarının iş üsulunun dəyişdirilməsi, işə yaradıcılıq təfəkkürünü və məsul münasibəti stimullaşdıran əmək ödənişi sistemlərinin tətbiqi; yeni istehsal texnologiyalarından və məhsul (xidmətlər) satışı sistemlərindən qlobal korporasiya çərçivələrində istifadə [33].

Hazırki dövrdə qlobal strateji vəzifələr müxtəlif strateji korporasiyalar və ya alyanslar vaasitəsilə həll olunurlar. Strateji alyans-nisbətən yeni termin olub, müxtəlif qarşılıqlı əlaqədar ittifaqların bazasında kommersiya və sahibkarlıq strukturlarının fərqləndirici əməkdaşlıq növünü xarakterizə edir.



2.2. Müasir şəraitdə bazarın struktur tədqiqi sisteminin əsas elementləri

Qloballaşdırma şəraitində strateji korporasiyalar, yaxud alyanslar müxtəlif ticarət məhdudiyyətlərinin qarşısını almaq məqsədilə, habelə yeni bazarların mənimsənilməsi və yeni malların və məmulatların işlənib hazırlanması üçün istehlakçı subyektlərinin konkret üstünlüklərinin alınması üçün yaradılır.

Bazar idarəçiliyi strategiyalarının tədqiqatlarında nəzəri planda öz mənşəyinin mürəkkəbliyi üzündən vahid və eynimənalı tərifə malik olmayan “strateji alayns” kateqoriyasının özünün müəyyən edilməsi məsələlərinə mühim yer ayrılır.

Həmin yanaşmanın mürəkkəbliyi onunla müəyyən edilir ki, bu günədək strateji alyansların hüquqi və yuridik vəziyyətləri işlənib hazırlanmamışdır, mülkiyyət və muxtariyyətlik məsələləri həll edilməmişdir, onların əmlak hüquqları müəyyənləşdirilməmişdir.

Strateji alyansların formalaşdırılmasının bir sıra mürəkkəb məsələlərinin həllinə dair vəzifələrə həmin korporasiya tərəfdarlarının hüquq bərabərliyini, starteji alyansın tərkibinə daxilolma könüllülüyünü, həmçinin ondan azad çıxmanı, ən başlıcası isə, həmin korporasiyanın ayrı-ayrı tərəflərinin müstəqil fəaliyyətini aid etmək olar.

İsehlak malları bazarında strateji alyansların formalaşdırılması sisteminə ayrıca tərəf kimi faydaların və əldə olunmuş gəlirlərin bərabərliyi durur.

Beləliklə, müəyyən nəticəyə gəlmək olar ki, strateji korporasiyalar, yaxud alyanslar özündə istehak malları bazarında uzun prespektiv üçün qarşılıqlı faydalı şərtlərlə yeni strateji bazar idarəçiliyi sisteminin formalaşdırılması üçün bir neçə kommersiya və sahibkarlıq strukturlarının ittifaqını ehtiva edir. Burada strateji planlaşdırmaya xüsusi yer ayrılmalıdır.

Bizim fikrimizcə, həmin yanaşma mürəkkəb sistemlər olan istehlak bazarının və onun subyektlərinin idarəedilməsi modelinin yardılması vasitəsilə həyata keçirilməlidir. Bu zaman vahid sistemi əks etdirən iqtisadi-riyazi modellərdən istifadə etmək lazımdır.

Adətən rəqabət şəraitində marketinq proseslərinin qiymətləndirilməsi göstəricilərində imitasiya modelləşdirilməsi metodlarından istifadə edirlər. Həmin metodların mahiyyəti marketinq mühitinin nəzarət edilən və nəzarət edilməyən amillərinin modellərinin qurulmasından ibarətdir.

Düşünürəm ki, istehlak malları bazarı startegiyasının strateji tədqiqatlarında mühim yeri innovasiyaların müəssisənin bazar dəyərinin yüksəldilməsinə yatırılması və innovasiya layihələrinin investisiya qiymətləndirilməsi üzrə meyar və göstəricilərin müəyyən edilməsi tutmalıdır.

İnnovasiya layihələrinin investisiya qiymətləndirilməsinin məhz meyar və göstəriciləri strateji marketinq tədqiqatlarında əlavə qiymətləndirmə göstəriciləri kimi çıxış. Ümumiyyətlə, istehlak əmtəə və xidmətləri bazarının bütövlükdə və onun subyektlərinin strateji tədqiqatlarında idarəetmə sisteminin modul metodlarından istifadə etmək təklif edilir, marketinq tıdqiqatlar sisteminə dair isə isə aşağıda təklif olunan müasir göstəricilər sisteminin tətbiq olunması kifayət qədər faydalı ola bilər: müəssisənin bazar dəyəri, kriteriya göstəriciləri və innovasiya layihələrinin investisiya qiymətləndirilməsi göstəriciləri, elektron ticarəti göstəriciləri və vasitələri.

Azərbaycan Respublikasının istehlak bazarını obyektiv qiymətləndirmək və onun potensial üstünlüklərini aşkara çıxarmaqdan ötrü bu sosial-iqtisadi sistemin formalaşmasının xarici və daxili mühitini müfəssəl olaraq təhlil etmək zəruridir.

1995-ci ildən 2011-ci ilə qədər olan dövr ərzində respublikanın sosial-iqtisadi göstəriciləri sürətli templərə inkişaf etmişdir.Əgər 1995-ci ildə ümumi daxili məhsul özündən əvvəlki ilə nisbətən faizlə 88,2% təşkil etmişdirsə, 2005-ci ildə həmin göstərici 126,4%, 2006-cı ildə -134,5%, 2007-ci ildə -125,0%, 2010-cu ildə - 105,0%, 2011-ci ildə - 100,1% təşkil etmişdir. Adambaşına bu göstəricilər müvafiq olaraq 87,2; 125,1; 133,0; 141,4; 117,8; 118,9% təşkil etmişlər.

Sənaye məhsulu indeksi 1995-ci ildə 78,6 təşkil etmiş, son illər (2005-2011) isə son dərəcədə sürətli templərə (133,5; 133,6; 124,0) inkişaf etmişdir. 2011-ci ildə azalma müşahidə olunur-95%. Kənd təsərrüfatı məhsullarının indeksi üzrə bir qədər aşağı göstərilər müşahidə olunur. Belə ki, tədqiq olunan dövrdə bu göstərici müvafiq olaraq 93,0; 107,5: 100,9; 104,0 2011-ci ildə isə 105,8% təşkil etmişdir.

Əsas kapitala investisiya indeksi göstəriciləri (81,8; 116,6; 115,2; 119,9; 2011-ci ildə isə -127,3 %), nəqliyyat sektorunda yüklərin daşınamsı indeksi (88,7; 109,4; 113,5; 115,1, 2011-ci ildə isə-103,6%), pərakəndə əmtəə mal dövriyyəsi indeksi ( 102,3; 113,2; 115,5; 115,3, 2011-ci ildə isə 110,2%), pullu xidmətlər indeksi (75,6; 126,1; 142,1; 133,8 2011-ci ildə isə -107,8%) son dərəcə yüksəkdir.

Ölkənin sosial göstəriciləri, xüsusilə də 2009-2011-ci illərdə əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdır.Belə ki, əhalinin pul gəlirləri indeksləri -109% ; 113,3%, 119,6%; əhalinin pul məsrəfləri indeksi isə- 109,6 ; 110,5% ; 116,2% təşkil etmişdir.

Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, ölkənin istehlak bazarında sürətli iqtisadi inkişaf templəri formalaşır və ölkə son dərəcədə ciddi potensial üsünlüklərə malikdir.

Respublikanın istehlak bazarının potensial üstünlüyü haqqında məsələni həm də Azərbaycan Respublikasında artım tempi hətta dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələrin artım tempini ötüb keçən sənayenin inkişafı haqqında yürütmək olar.

Ölkə iqtisadiyyatında sənayenin payı demək olar ki, yuxarıda göstərilən bütün parametrlər üzrə yüksəlmişdir.

Bütün dəyişikliklər və proseslər dünya iqtisadiyyatının qloballaşması şəraitində baş verir ki, bu da təbii olaraq ölkənin istehlak bazarına təsir etməyə bilməz. Bununla bağlı A.F.Daynenko haqlı olaraq yazır: “Dünya iqtisadiyyatının qloballaşdırılması onun iqtisadi həyatının qayda və normalarının vahid şəkilə salınması ilə birgə mövcud transformasiya olunan iqtisadi qaydanın daha qabaqcıl qanunvericilik ölkələrinə müsbət nəticələrini verir. Daha aşağı iqtisadi inkişaf səviyyəsinə malik ölkələr o halda xeyli fayda əldə edirlər ki, bu, qabaqcıl ölkələrin və ya TMK-ların iqtisadi maraq sferasında olsun. Burada sinergetik effektin həvəsləndirilməsi imkanları birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir [30].

Azərbaycan Respublikası inamlı addımlarla dünyaya inteqrasiya olunur ki, bu da özünü ixrac-idxal dövriyyəsinin ilbəil artımında göstərir, MDB ölkələri üzrə sənaye məhsulu indeksinin müqayisəli göstəricilərində hətta müəyyən ekspert hesablamalarına görə birinci yeri tutur.

Ehtiyatlardan və təbii resurslardan istehlak mallarına keçidin təhlili üçün təbii və iqtisadi qanunlara əsaslanan elmi yanaşma lazımdır. Bu prosesdə təkcə qanunauyğun proseslər deyil, həm də istehlak mallarının, eləcə də istehsal təyinatlı malların istehlakı ilə bağlı insan faktoru nəzərə alınmalıdır. İstənilən halda müasir dövrün son məqsədi insanın həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi sayılır.

Odur ki, bazar münasibətləri şəraitində vacib yer istehlak bazarının formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayan təşkilatlanmış bazara keçməlidir. Bazarın təşkili istehlak bazarında bazar münasibətlərinin strukturunu və sahəsini müəyyən etmək imkanı verir.

Lakin istehlak malları və xidmətləri bazarında bunu əməli fəaliyyətdə necə həyata keçirmək olar? İşin nəzəri hissəsində istehlak bazarında bazar münasibətlərinin strukturunun və sahəsinin müəyyən edilməsinin ümumi konturları aşkara çıxarılmışdır. Lakin real iqtisadiyyatda istehlak malları və xidmətləri bazarı ilə əlaqədar bir çox sahələri əhatə edən daha dərin təhlil lazımdır və ya başqa sözlə desək, sahələrarası təhlil zəruridir.

Lakin iqtisadiyyatın bütün sektorlarının sahələrarası balansının matrisindən fərqli olaraq istehlak malları və xidmətləri bazarı üzrə bazar münasibətlərinin təklif olunan strukturu və sahəsi istehlak bazarının perspektiv inkişaf istiqamətlərini aşkara çıxarmaq məqsədilə spesfik xarakter daşımalıdır.

Cədvəl .№ 2.1

Azərbaycada istehlak əmtəə və xidmətləri bazarında bazar əlaqələrinin strukturunun müəyyənləşdirilməsi


Bazarların ümumi strukturu

Bazarların

sahəvi strukturu

Satış

bazarı

Tədarük

bazarı

Maliyyə bazarı

Bazar

vasitəçiləri

Daxili bazarlar:

Istehlak malları

Xidmətlər

Xarici bazarlar:

İstehlak malları


-


-

-


-

-


-

-


-

Topdansatış bazarları:

Istehlak əmtəələrı



Pərakəndə ticarət bazarları:

Istehlak əmtəələri

Yeyinti məhsulları

-
+


+

-
-


+

-
-


-

-
-


-

Ərzaq bazarı:

Taxıl


Ət

Balıq


Tərəvəz

Meyvə


Qida məhsulları və digər



+

+



-



-




+



+

+



+

-

-



-

-

-



-

Hazır məmulatlar bazaları:

Maşın-cihazlar

Binalarvə qurğular

Paltar, ayaqqabı


-

-



-

-

-



-

-

-



-

-

-



-

Xammal bazarı :

Neft-qaz

+

+

+

+




Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə