Magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda



Yüklə 0,59 Mb.

səhifə6/23
tarix10.11.2017
ölçüsü0,59 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

17 

 

sonra  bir  metil  qrupu  saxlayan  poliizopren  quruluşlu  alifatik  politerpenləri  aid 



etmək olar. İzoprenoid karbohidrogenlərdən pristan və fitan ilk dəfə olaraq İran və 

Şərqi  Texas  neftlərində  tapılmışdır.  Neftin  tərkibində  olan  izoprenoid 

karbohidrogenlərinin  əmələ  gəlməsi  bitkilərin  tərkibində  fitolun  (spirt)  olması  ilə 

izah olunur. 

  Neftin tərkibində izoprenoid karbohidrogenlərinin miqdarı 3-4% (neftə görə) 

və  bəzən  də  daha  çox  olur.  C

14

  –  C


20

  nümayəndələrinin  hər  birinin  miqdarı  0,2-

0,5% təşkil edir.  

  Son  vaxtlar  neftin  tərkibində  psevdo  və  qeyri  müntəzəm  quruluşlu 

izoprenonların  olması  da  aşkar  edilmişdir.  Psevdo  müntəzəm  və  qeyri-müntəzəm 

izoprenoidlərin  parafin  zəncirinin  parçalanması  nəticəsində  əmələ  gəlməsi  imkanı 

göstərilmişdir. 

 Sülb  parafin  karbohidrogenləri:  Normal  şəraitdə  C

16

  və  daha  yüksək 



parafinlər  sülb  (bərk)  halda  olurlar.  Sülb  parafinlərin  bütün  neftlərin  tərkibində 

miqdarı daha çoxdur (7-12%). Neftin tərkibində olan sülb parafinlər fiziki, kimyəvi 

xassələrinə və kristal quruluşlarına görə iki qrupa bölünür: parafinlər və serezinlər. 

Ərimə  temperaturu  parafinlərlə  eyni  olan  serezinlərin  özlülüyü,  şüasındırma 

əmsalı,  molekul  və  xüsusi  kütlələri  yüksək  olur.  Sülb  parafinlərin  ərimə 

temperaturu  50-60ºC,  qaynama  temperaturu  550ºC  olduğu  halda,  serezinlərin 

ərimə  temperaturu  65-88ºC,  qaynama  temperaturu  isə  600ºC-dən  yüksək  olur. 

Parafinlərin  molekul  kütləsi  300-dən  450-yə,  serezinlərin  isə  500-dən  750-dək 

olur.  Neft  parafinləri  tərkibcə  daha  çox  müxtəlif  molekul  kütləli  parafinlərdən 

ibarət  qarışıqdır.  Serezin  molekullarının  əsas  komponentləri  isə  normal  və  daha 

çox  izoquruluşlu  yan  zəncir  saxlayan  naften  karbohidrogenləridir.  Serezin 

molekullarının tərkibinə daxil olan, uzun alkil zəncirində aromatik  həlqə saxlayan 

birləşmələrin  miqdarı  isə az olur. Onların  nisbəti, tədqiq olunan  neftin təbiətindən 

asılıdır. 

  Serezinlərin  kimyəvi  tərkibi  hələ  də  tam  öyrənilməmişdir.  Bundan  başqa, 

onların 


tərkibində 

şaxəli 


parafinlər 

və 


cuzi 

miqdarda 

alkilaromatik 

karbohidrogenlər də olur. 




18 

 

 Naften sırası karbohidrogenlər: XIX əsrin 70-ci illərində Morkovnikov və 

Oqloblin 

Bakı 


neftlərinin 

tərkibində 

tsiklik 

quruluşlu 

C

n

H



2n

 

sırası 



karbohidrogenlərinin  olmasını  göstərmişlər.  Onlar  tsiklopentan,  tsikloheksan, 

metiltsiklopentantan  və  başqa  birləşmələri  aşkar  etmişlər.  Bu  birləşmələr 

polimetilen  karbohidrogenlər  və  ya  tsikloparafinlər,  müasir  nomeklatura  ilə 

tsiklanlar, Markovnikov tərəfindən isə naftenlər adlandırılmışdır. 

 Neftdə  təbii  üzvi  birləşmələr  sırasında  tsiklonlar  xüsusi  yer  tutur,  onların 

miqdarı  25%-dən  75%-ə  qədər  dəyişir.  Neftin  distilləsindən  alınan  bütün 

fraksiyalarda naftenlərin nümayəndələri iştirak edir. 

 Naften  karbohidrogenlərin  tərkibi  alkanlara  nisbətən  daha  stabildir  və  onlar 

ilkin ana məhsulun genetik xüsusiyyətlərini özündə saxlayır. 

 Neftin 

aromatik 

karbohidrogenləri: 

Müxtəlif 

neflərdə  aromatik 

karbohidrogenlərin  miqdarı  15%-dən  50%-ə  qədər  dəyişir.  Keçmiş  SSRİ 

neftlərinin  (400-ə  qədər)  tərkibində  olan  aromatik  birləşmələrin  miqdarı  təyin 

edilmişdir. Onların orta miqdarı müxtəlif parafinli neftlərdə belədir: 

-  Az parafinlilərdə − 37,4% 

-  Orta parafinlilərdə − 30,6% 

-  Yüksək parafinlilərdə − 20,8% 

Tərkibində  bərk  karbohidrogenlərin  miqdarı  1%-dən  az  olan  neftlər  −  az 

parafinli; 1−7%  -ə qədər olan  neftlər – orta parafinli; 7%-dən çox  olan  neftlər  isə 

yüksək parafinli neftlərə aiddir.  

Neftin başqa sinif karbohidrogenlərindən fərqli olaraq aromatiklər daha yaxşı 

öyrənilmişdir.  Çünki,  onların  reaksiyagirmə,  polyar  həlledicilərdə  həll  olma, 

selektiv  adsorbsiya  olunma  qabiliyyətləri  və  ərimə  temperaturuları  (parafin  və 

naftenlərlə müqayisədə) daha yüksəkdir. 

Azərbaycanın  qaz-kondensat  mədənlərindən  alınmış  benzin  fraksiyalarının 

karbohidrogen  tərkibinin  13,4−18,4  %  -ni  C

6

  –  C


9

  aromatik  karbohidrogenləri 

təşkil  edir.  Sərbəst  aromatik  karbohidrogenlərə  gəldikdə  isə  demək  olar  ki,  C

7

  və 



C

8

 -in miqdarı C



və C


aromatiklərindən daha çoxdur. 



  


19 

 

1.3. XAM NEFTİN QEYRİ-KARBOHİDROGENLİ VƏ MİNERAL 



HİSSƏLƏRİ, ONLARIN XÜSUSİYYƏTLƏRİ 

 

 Neftin  kükürdlü  birləşmələri:  Kükürd  neftlərdə  müxtəlif  birləşmələr 

şəklində  olur.  Öz  tərkib  və  xassələrinə  görə  fərqləndiyinə  baxmayaraq,  bunlar 

kəskin pis iylərinə görə bir-birinə oxşayır.  

  Müxtəlif  neftlərdə  kükürdlü  birləşmələrin  miqdarı  müxtəlifdir.  Ən  az 

kükürdlü  neft  parafinli  Ozeksuat  neftidir  (0,1  kütlə  faizi).  Bakı  və  Qrozni 

neftlərində,  adətən,  kükürdlü  birləşmələrin  miqdarı  0,6%  -dən  artıq  olmur.  Bəzi 

rayonlarda  çıxarılan  neftlər  kükürdlü  birləşmələrlə  zəngindir.  Armen  neftində 

onların miqdarı 3,2 % , Üçqızıl neftində 5,2 %-dir. 

  Neft  fraksiyasının  qaynama  temperaturu  yüksəldikdə  tərkibində  kükürdlü 

birləşmələrin  miqdarı  da  artır.  Neftlərdə  kükürdlü  birləşmələrə  hidrogen-sulfid, 

merkantanlar,  sulfidlər,  disulfidlər,  həlqəvi  sulfidlər,  tiofen  və  tiofan  birləşmələri 

şəklində təsadüf edilir. 

Kükürdlü birləşmələri üç qrupa bölmək olar: 

- Birinci qrupa sərbəst kükürd, hidrogen-sulfid və merkaptanlar; 

- İkinci  qrupa  soyuqda  neytral  xassəli  və  termiki  davamsız  sulfid  və 

disulfidlər; 

- Üçüncü qrupa termiki sabit həlqəvi kükürdlü birləşmələr –tiofen və tiofanlar 

daxildir. 

 Hidrogen-sulfid  və  merkantanlar turş  xassəli olduğuna  üçün  güclü  karroziya 

şəraiti  yaradır.  Sulfid  və  disulfidlər  adi  temperaturda  deyil,  yalnız  qızdırıldıqda 

130-160ºC-də  parçalanaraq  hidrogen-sulfid  və  merkantanlara  çevrilir  ki,  bu  da 

karroziyaya səbəb olur. 

   Kükürdlü  birləşmələr  həm  də  antidetanatorların  fəallığını  azaldır,  krekinq 

benzinlərinin qatran əmələ gətirmə qabiliyyətini artırır və onlara zərərli bioloji təsir 

göstərir. 

   Sərbəst  kükürd  ən  güclü  karroziyaedici  maddədir,  havanın  oksigeni  isə 

hidrogen-sulfidin  oksidləşməsi  nəticəsində  əmələ  gəlir  və  aparatların  daxili 



: application -> uploads -> 2016
2016 -> Ali məktəb psixologiyası
2016 -> Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Magistratura Mərkəzi Hacıyev Tural Eldar oğlu
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2016 -> Magistratura məRKƏZİ
2016 -> İxtisas: 5301. 01 Daxili fiskal siyasət və dövlət maliyyəsi İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya
2016 -> Bilet 1 Davranış iqtisadiyyatı Süni intellektin yaranmasının başlanğıc mərhələsi İnformasiya, verilən, məlumat, bilik Verilənlər bazasının modelləri Bioloji neyron İqtisadi informasiyanın layihələndirmə mərhələləri Genetik alqoritmlər Bilet
2016 -> Dərs vəsaiti kimi tövsiyyə edilmişdir. B a k I 1


Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə