MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə103/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   99   100   101   102   103   104   105   106   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

74 



74 

 Təfəkkür prosesində insan özündə olan bilikləri praktik 

təcrübə  yolu  ilə uyğunlaĢdırır və bu insana imkan verir ki,  o 

mahiyyətin daha dərin qatlarına varid ola bilsin. 

 

 

 

Təfəkkür 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      

Xüsusiyyətləri 

 

Təfəkkür 

formaları 

 

Fikri əməliyyatlar 

 

 

 

 

 

 

 

gerçəkliyin 

vasitəli və 

ümumiləĢmiĢ 

inikası;  

konkret məsələ 

həlli; 

nitqlə əlaqədar 

olması; 

geniĢ əhatəyə 

malik olması; 

 

- məfhum 

    - hökm 

  - əqli nəticə 

 

- təhlil 

- tərkib 

- müqayisə 



mücərrədləĢdirmə 

- ümumiləĢdirmə 

- konkretləĢdirmə 

                             ġəkil 14 



Təfəkkürün psixi proses kimi ümumi xarakteristikası. 

Praktik  fəaliyyət  gerçəkliyin  dərk  edilməsinin  həqiqət 

ölçüsü  kimi  çıxıĢ  edir.  Təfəkkür  vasitəsi  ilə  insan  dünyanı 

dərk edir, ona təsir  edərək dəyiĢdirir. Təfəkkür insanın əmək 

fəaliyyətindən  doğmuĢdur  və  məqsədə  çatmaq  yolunda, 

müvəffəqiyyət  qazanmada  qarĢıya  çıxan  maneələri  aradan 

qaldırmağın yollarını arayır. 

Psixologiya  təfəkkürü  konkret  subyektin  real  psixi 

fəaliyyəti  kimi,  təfəkkürün  necə  inkiĢaf  etməsini,  necə 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



75 

75 


75 

75 


75 

75 


75 

75 


75 

yaranmasını,  onun  strukturunu,  digər  fəaliyyət  növləri  ilə 

qarĢılıqlı  əlaqələrini  öyrənir.  Təfəkkürün  təbiətini  açan 

A.N.Leontyev  qeyd  edirdi  ki,  təfəkkürün  quruluĢu  praktik 

fəaliyyətin quruluĢuna yaxınlığı ilə prinsipial xarakter daĢıyır. 

Təfəkkürün  motivi  tez-tez  fəaliyyətin  motivi  ilə  üst-üstə 

düĢür. Fikri fəaliyyət praktik fəaliyyətdən fərqli olaraq özünün 

spesifik xüsusiyyətinə malikdir. O daxilidir, qısaldılmıĢdır və 

avtomatlaĢmıĢdır. 

Təfəkkür  insanın  təlim,  əmək,oyun  fəaliyyətində  və 

tinkiĢafında,    Ģəxsiyyətə  çevrilməsində  xüsusi  rol  oynayır. 

PeĢə fəaliyyətində əsas məzmun komponentini təfəkkür təĢkil 

edir  və  o    Bu  iĢ  tamamilə  pedaqoji  fəaliyyətə  də  aid  edilir. 

Müəllimin  peĢəkarlığı  alınan  biliklərin  kəmiyyəti  ilə  deyil, 

həmçinin    biliklərin  pedaqoji  situasiyalarda  tətbiqinə  və 

təhlilinə yönəlib. 

Təfəkkür  xüsusi  psixi  proses  kimi  bir  sıra  spesifik 

xarakter  və  əlamətlərə  malikdir.  Ġlk  belə  əlamət  gerçəkliyin 



ümumiləĢmiĢ  inikasıdır,  təfəkkür  real  dünyanın  əĢya  və 

hadisələrinin  ümumiləĢmiĢ  inikasıdır.  Ġkinci  az  əhəmiyyətli 

olmayan  təfəkkür  əlaməti  real  aləmin  vasitəli  inikasıdır. 

Vasitəli  inikasın  mahiyyəti  odur  ki,  Ģeylərin  və  hadisələrin 

xüsusiyyətləri  haqqında  hökm  vermək  üçün  vasitəli 

informasiyanın təhlil yolu ilə əldə edilməsidir. 

Təfəkkürün  xarakterik  xüsusiyyətlərindən  biri  də  onun 

nitqlə  əlaqədə,  vəhdətdə  olmasıdır.  Ġnsan  daima  sözlər 

əsasında  fikirləĢir.  Həm  nitqin,  həm  də  təfəkkürün  əsasını 

ikinci siqnal sistemi təĢkil edir. 

Nəhayət, 

təfəkkürün 

mühüm 


xarakterik 

xüsusiyyətlərindən  biri  də  geniĢ  əhatəyə  malik  olmasıdır. 

Duyğu,  qavrayıĢ  və  təsəvvürlərin  əhatə  edə  bilmədiyini 

təfəkkür əhatə edə bilir. 



 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

76 



76 

IV.11.2. Dilin və nitqin təfəkkürlə əlaqəsi 

 

Təfəkkür  və  dil.  Dünyanı  dilsiz  təsəvvür  etsək  o 

anlayıĢlarsız, mədəniyyətsiz olardı.Ġnsan onlar arasında rabitə 

rolunu  oynayır.  Dil  insanın  fikirləĢdiyi,  qavradığı  və  yadda-

saxladığı Ģeylərə təsir edir. Müvafiq olaraq təlim insanın sözlü 

(fikri) gücünü artırmaq məqsədi daĢıyır. Lakin fikri proseslər 

əksər hallarda sözsüz baĢ verir. 

Dilin  təfəkkürə  təsiri  psixologiyada  çox  mübahisəli 

məsələdir. Dilçi B.Uorf təsdiq etmək istəyirdi ki, dil təfəkkür 

üsulunu 

müəyyən 


edir. 

Uorfun  linqvistik 

nisbilik 

nəzəriyyəsinə  görə  müxtəlif  dillər  gerçəkliyi  müxtəlif  cür 

qavramağa  gətirib  çıxarır.  «Dil  özü  insanın  əsas  ideyasını 

formalaĢdırır».    Uorf    təsdiq  edir  ki,  xopi  tayfasında  felin 

keçmiĢ  zaman  forması  yoxdur.  Uorfa  görə  xopi  tayfası 

asanlıqla keçmiĢ haqqında fikirləĢə bilməz. 

Uorfun  nisbilik  nəzəriyyəsi  bir  dildə  danıĢan  və  dilin 

fikrin ötürücüsü kimi baĢa düĢən insanlar üçün yaddır. Amma 

iki müxtəlif sistemli dillərdə danıĢan ingilis və yapon yəqin ki, 

müxtəlif  dillərdə  fərqli  fikirləĢir.  Ġki  dildə  danıĢan  bir  çox 

insanlar  hesab  edir  ki,  istifadə  etdikləri  dildən  asılı  olaraq 

fərqli  qavrayıĢ  nümayiĢ  etdirirlər.  Dili  öyrənməklə 

mədəniyyət  haqqında  çox  Ģey  öyrənmək  olur.  Dili  itirməklə 

dilə  bağlı olan təfəkkürü də itiririk. 

Yeni  qvineyalılar  ingilis  və  ya  fransız  dillərindən 

istifadə  etmədən  forma  və  rəngi  bildirən  Ģeyləri  qeyd  edilən 

dillərin nümayəndələri kimi qavrayır. Lakin ingilis, fransız və 

ya  forma  və  rəngi  bildirən  sözlərin  olduğu  dillərin  sözləri 

insanın nə fikirləĢdiyinə, nə haqda düĢündüyünə təsir edir, ona 

görə  söz  seçimində  insan  çalıĢır  ki,  sözlər  Ģeyləri  dəqiq  əks 

etdirsin. 

Dilin  təfəkkürə  təsir  etməsi  qabiliyyəti  söz  ehtiyatının 

artırılması  hesabına  təhsilin  əsas  hissəsi  üçün  mühüm  rol 

oynayır. 

Dilin  fikri  formalaĢdırmaq  və  ya  ifadə  etmək  vasitəsi 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   99   100   101   102   103   104   105   106   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə