MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə108/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   104   105   106   107   108   109   110   111   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



89 

89 


89 

89 


89 

89 


89 

89 


89 

aĢkar  bir  yerdə  iĢtirak  edir.  Çətinliklə  üzləĢən  insan 

fikirləĢərkən  tez-tez təsəvvürlərə müraciət edir, fikri əĢyalarla 

birləĢdirir,  fikri  müĢayət  edən  əyani  material  fikri  proseslərə 

cəlb edilir. Əyanilik prinsipi təlim prosesində sadəcə didaktik 

priyom  deyil,  o,  həm  də  fikri  proseslərin  təbiətinin  psixoloji 

əsasıdır.  Məfhumlar  (anlayıĢlar)  keyfiyyətcə  təsəvvürlərdən 

fərqlidir, təsəvvürlər obrazlarla fərdi Ģüurda yaranır, anlayıĢlar 

sözlərlə vasitəli yaranır və tarixi inkiĢafın məhsuludur. 

Hökmlər  -  fikri  proseslərin  baş  verdiyi  əsas  akt  və  ya 

formadır. FikirləĢmək hər Ģeydən əvvəl hökm verməkdir. Hər 

hansı  fikri  proses  hökmlərdə  ifadə  olunur.  Hökmlər  insanın 

gerçək 

dünyanı 


onun 

xüsusiyyətlərində, 

əlaqə 

və 


münasibətlərində  inikas  etdirən  dərk  etmənin  xüsusi 

formasıdır. 

Hökmlərdə  cisimlər,  hadisələr  arasında  müəyyən 

əlaqənin  olduğu,  eləcə  də  cismin,  hadisənin    müəyyən 

keyfiyyətə  malik  olduğu  təsdiq  və  inkar  edilə  bilər.  Bu 

baxımdan  hökmlər  iqraıi  və  inkarı  olmaqla  iki  yerə  bölünür. 

Məsələn,  «Bu  kitab  maraqlıdır»  dedikdə  kitabda  maraqlılıq 

keyfiyyətinin  olduğunu  təsdiq  edirik.  «Bu  tələbə  çalıĢqan 

deyil» dedikdə isə tələbədə çalıĢqanlıq əlamətinin olmadığını 

göstəririk.  Ona  görə  də  birinci  hökm  iqrarı,  ikinci  hökm  isə 

inkarı hökmdür. 

Hökmlər ümumi, xüsusi və fərdi də ola bilirlər. Ümumi 

hökmlərdə  eyni  sinfə,  qrupa  aid  olan  bütün  cisim  və 

hadisələrdə  müəyyən  bir  cəhət  ya  təsdiq,  ya  da  inkar  olunur. 

Xüsusi  hökmlərdə  isə  iqrari  və  ya  inkar  bütün  cisim  və 

hadisələrə    deyil,    onlardan  bəzilərinə  aid  edilir.  Fərdi 

hökmlərdə isə iqrar və ya inkar yalnız bir cisim və ya hadisəyə 

aid olur. 

Bütün bunlarla yanaĢı hömlərin şərti, təqsimi, zərurət və 

s. növləri də vardır. 

Psixoloji planda hökmlər – subyektin hərəkətidir, müəy-

yən məqsəd və motivlə bağlıdır, insanı nəyisə düĢünməyə və 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

90 



90 

hansı  qərarı  isə  qəbul  etməyə  təhrik  edir.  Hökmlər  fikri 

fəaliyyətin 

nəticəsidir, 

fikirləĢən 

insanın 


müəyyən 

münasibətlərinin  fikrin  predmetinə  olan  münasibətidir. 

Hökmlər hərəki xarakter daĢıyır, özündə sosial aspekti ehtiva 

edir. 


Hökmlərin  sosial  aspekti  onun  strukturunu  Ģərtləndirir, 

onun  az  və  ya  çox  dərəcədə  mürəkkəbliyi  digər  fikirlərə 

münasibəti ilə Ģərtlənib. 

Hökmlər ilk dəfə olaraq hərəkətdə formalaĢır. Hər hansı 

hərəkət  seçici  xarakter  daĢıdığından,  o  nəyi  isə  təsdiq,  inkar 

etdiyindən  praktik  əhəmiyyət  daĢıyır.  Subyektin  obyektə  və 

digər  adamlara  münasibətlərini  ifadə  etdiyindən  hökmlər 

emosionallıqla  zəngindir.  Hökmlərdə  Ģəxsiyyət  aĢkar  olunur, 

o, həmçinin iradi aktı ifadə edir. 

Hökmlərdə  digər  insanlara  qarĢı  olan  münasibət  real 

aləmə  idraki  münasibət  əsasında  müəyyənləĢir.  Hökmlərdə 

ehtiva  olunmuĢ  vəziyyət  obyektiv  olaraq  həqiqətdir  və  ya 

yalandır,  bu  isə  obyektiv  gerçəkliyi  inikas  etdirməsindən 

asılıdır. 

Hər  hansı  hökmlər  həqiqətə  istiqamətlənib,  lakin  hər 

hansı hökm özlüyündə Ģərtsiz həqiqət deyil. Mühakimə hökm 

üzərində 

fikri 


iĢdir 

və 


həqiqətin 

yoxlanılmasına 

istiqamətlənib. Hökmlər mühakimənin həm çıxıĢ, həm də son 

nöqtəsidir.  Bu  və  ya  digər  halda  hökmlər  və  həqiqətin 

təntənəsi  üçün  biliklər  sisteminə  qoĢularaq  ayrıca  olmaqdan 

qurtulur.  Mühakimələr  əqli  nəticə  forması  olaraq  çıxıĢ  etdiyi 

hökmlər sistemini açır. 

Əqli  nəticə    -  vahid  məqsədə  tabe  olan,  bir  sıra 

əməliyyatları  özündə  ehtiva  edən  az  və  ya  çox  dərəcədə 

mürəkkəb  fikri  fəaliyyətə  deyilir.  Əqli  nəticə  prosesində 

təfəkkürdə vasitəli hərəkətlər xüsusi rol oynayır. Əqli nəticədə 

və  ya  yekun  hökmlərdə  əldə  olan  biliklər  əsasında  yeni 

biliklərə  yiyələnmək  olur,  biliyə  bilik  vasitəsi  ilə  yiyələnilir, 

bilavasitə  təcrübənin  hesabına  yeni  biliklər  mənimsənilir, 

obyektiv bilik prosesin son nəticəsi kimi meydana çıxır. Əqli 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



91 

91 


91 

91 


91 

91 


91 

91 


91 

nəticənin  əsas  qiyməti  bundadır.  Fikri  akt  kimi  əqli  nəticə 

üçün  aĢağıdakılar  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Assosiativ  prosesdən 

əqli  nəticənin  fərqi  ondadır  ki,  nəticəyə  aid  etdiyimiz 

münasibət  predmetin  obyektiv  məzmununu  açır.  Predmetin 

obyektivliyi hökmlərlə təfəkkürə daxil edilir və bu məlumatlar 

bizə qavrayıĢdan verilə bilər. 

Əqli  nəticə  prosesində  psixoloji  planda  3  əsas  halı 

fərqləndirmək  lazımdır.  Birincisi,  çıxıĢ  halı  əyani  təsəvvür 

olunur və  ya  yeni münasibətlər əyani təsəvvürlərdə açılır. A-

nın  B-dən  böyük  olması  obrazlar  Ģəklində  təsəvvür  olunur. 

İkincisi, eyni münasibətləri əyaniliyə müraciət etmədən ancaq 

anlayıĢların  köməyi  ilə  ifadə  etmək  olar.  Bu  halda  nəticə 

formal  əməliyyat  deyil,  bu  əqli  nəticənin  qurulduğu 

xüsusiyyət  və  münasibətlərin  məzmununun  əhəmiyyətli 

tərəfləridir, 

konkret 


məzmunla 

müəyyənləĢən 

qanunauyğunluqlardır.  Üçüncüsü,  müvafiq  əlaqələr,  aĢağı  – 

yuxarı,  böyük  –  kiçik  möhkəmlənərək  informasiya 

dayaqlarından  nəticəyə  icra  oluna  bilir  və  əsasən  bu  hal 

assosiativ olaraq nitqin  avtomatlaĢmasına tabe olur. 

Əyani sxemlər əqli nəticə proseslərində əhəmiyyətli rol 

oynayır.  Sadə  əqli  nəticə  proseslərində  Ģeylərin  faktiki 

vəziyyəti ilə bağlı sxematik təsəvvürlər əmələ gəlir, ondan isə 

öz növbəsində nəticənin yeni məzmunu yaranır. 



Əqlinəticə bir və ya bir neçə hökmə əsasən yeni hökmün 

çıxarılmasından  ibarət  təfəkkür  formasıdır.  Məsələn,  «ikinci 

kursun bütün tələbələri təĢəkkür aldılar» və «Təranə də ikinci 

kurs  tələbəsidir»  hökmlərinə  əsasən  «Təranə  də  təĢəkkür 

almıĢdır» hökmünü çıxarırıq. 

Əqlinəticənin  üç  əsas  növü  qeyd  olunur:  induktiv, 

deduktiv əqlinəticə və analogiya (təĢbeh). 

İnduktiv  əqlinəticə  xüsusi  hallardan,  misallardan 

(hökmlərdən)  ümumi  nəticə  çıxarmaqdan  ibarətdir

Məsələn,  dəmirin,  misin,  poladın,  gümüĢün  və  s.istidən 

geniĢləndiyini  və  onların  metal  olduğunu  müəyyənləĢdirmək 





Dostları ilə paylaş:
1   ...   104   105   106   107   108   109   110   111   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə