MahirəNərimanqızı



Yüklə 5,95 Mb.

səhifə110/219
tarix17.09.2017
ölçüsü5,95 Mb.
1   ...   106   107   108   109   110   111   112   113   ...   219

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



95 

95 


95 

95 


95 

95 


95 

95 


95 

RubinĢteyn S.L. O mıĢlenii i putə eqo issledovanii. – 

M., 19 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

96 



96 

12-ci FƏSĠL 

 

TƏXƏYYÜL VƏ YARADICILIQ 

 

Q ı s a   x ü l a s ə 

 

         Təxəyyül  haqqında  anlayıĢ.  Təxəyyül  ali  psixi    funksiya 

kimi.  Təxəyyül  və  digər  psixi  proseslər.  Təxəyyülün  fizioloji 

əsasları.  Ġnsanın  həyat  və  fəaliyyətində  təxəyyülün  əhəmiyyəti. 

Autotreninqdə və psixoterapiyada təxəyyüldən istifadə olunması. 



Təxəyyülün  növləri.  Passiv  və  fəal  təxəyyül;  xülya,  röya, 

bərpaedici  və  yaradıcı  təxəyyül,  onların  baĢlıca  xüsusiyyətləri. 

Xəyal. 

Təxəyyül  surətlərinin  yaradılması  prosesi.  Təxəyyül 

surətlərinin  yaradılmasının  təhlil  və  tərkib  xarakteri.  Təxəyyül 

surətlərinin  yaradılmasında  istifadə  olunan  tərkib  üsulları: 

aqqlyutinasiya, hiperbolizasiya, nəzərə çarpdırılma.        



Təxəyyül və oyun. UĢaqlarda təxəyyülün inkiĢafında oyunun 

rolu.  Oyun  zamanı  uĢaq  təxəyyülünün  yaradıcı  funksiyasının  yeri. 

Oyun prosesində uĢaq fantaziyasının xüsusiyyətləri. 

Təxəyyül və yaradıcılıq. Təxəyyül və yaradıcılığın qarĢılıqlı 

əlaqəsi. Ədəbi – bədii yaradıcılıqda təxəyyülün yeri. 

                                                

 

      



IV. 12.1.  Təxəyyül haqqında anlayıĢ 

 

Ġnsan nəinki duyğu üzvlərinə bilavasitə təsir edən cisim 



və hadisələri  qavrayaraq, yaxud keçmiĢdə qavradıqlarını yada 

salaraq onların surətlərini beyində yaradır, həm də heç zaman 

bilavasitə  qavramadığı,  hətta  heç  mövcud  olması  mümkün 

olmayan  cisimlərin,  hadisələrin  surətlərini  də  beyində  yarada 

bilir. Ġnsanın psixikası ilə bağlı olan bu proses təxəyyül, yaxud 

fantaziya adlanır. 




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

Ümumi psixologiya.

 

Psixologiya

 

 



97 

97 


97 

97 


97 

97 


97 

97 


97 

Təxəyyül  insanın  qavrayışı  və  hafizəsi  ilə  bağlı  təsəvvürlərin 

yenidən  işlənməsi,  yeni  qaydada  birləşdirilməsi  əsasında  yeni 

surətlərin yaradılmasından ibarət olan psixi prosesə deyilir. 

Təxəyyül ali psixi funksiyalardan biri kimi diqqəti cəlb 

edir.  Ġnsan  təlim  və  əmək  fəaliyyətində  təkcə  öz  yaddaĢına 

əsaslanmır.  O,  öz  fəaliyyətinə  yaradıcı  Ģəkildə  yanaĢır, 

yaddaĢında  olan  təsəvvürləri  dəyiĢdirir,  yeni  qaydada 

birləĢdirir, yeni  surətlər yaradır və fəaliyyət göstərir. Yeninin 

yaradılması ilk əvvəl ideal Ģəkildə, fikirdə həyata keçirilir və 

sonra  maddi,  əməli  Ģəkildə  reallaĢdırılır.  Ġnsanın  öz 

təsəvvürlərinin 

ideal 


Ģəkildə 

fikirdə 


birləĢdirilməsi, 

dəyiĢdirilməsi  və  bu  əsasda  yeni  surətlərin  yaradılması 

təxəyyül prosesidir. 

Təxəyyül bir sıra özünəməxsus xüsusiyyətləri  ilə digər 

psixi proseslərdən fərqlənir. Bildiyimiz kimi duyğu, qavrayıĢ, 

hafizə, hətta  təfəkkür kimi psixi proseslərin elementləri hey-

vanlarda da bu və  ya baĢqa Ģəkildə özünü göstərir. Təxəyyül 

isə bir psixi proses kimi ancaq insana məxsusdur.  

Təxəyyülün  köməyi  ilə  insan  nəyi  isə  yaradır,  özünün 

fəaliyyətini  planlaĢdırır  və  onu  idarə  edir.  Demək  olar  ki, 

bəĢəriyyətin  yaratdığı  maddi  və  mənəvi  dəyərlər  insan 

təxəyyülünün  məhsuludur.  Təxəyyül  insanı  hal-hazırdakı 

vəziyyətdən  kənara  çıxarır,  ona  keçmiĢi  daha  əyani  Ģəkildə 

görməyə kömək edir, onu gələcəyə aparır.  Ġnsan öz təxəyyül 

fəaliyyətinin  vasitəsilə  ayrı  -  ayrı    orqanlarının  fəaliyyətinə 

təsir  edə  bilir.  Bunu  autotreninq  təcrübələrində  aydın  Ģəkildə 

görmək mümkündür. Təxəyyül  fəaliyyətindən istifadə edərək 

xəstəliyin  müalicəsinə  təsir  göstərmək,  baĢqa  sözlə, 

psixoterapiyada  təxəyyül  obrazlarının  yaradılmasından  geniĢ 

istifadə edilir.    

Təxəyyül  bir  psixi  proses  kimi  qavrayıĢ,  hafizə  və 

təfəkkür prosesləri arasında aralıq mövqe tutur.  

Təxəyyül  fəaliyyəti  zamanı  bizim  yaratdığımız  surətlər, 

hətta onlar fantastik mahiyyətə malik olduqda belə, onun ayrı-




www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

              Ümumi psixologiya. Psixologiya

 

98 



98 

ayrı  elementləri  həyatdan,  keçmiĢ  qavrayıĢlarımızdan, 

yaddaĢımızdan götürülmüĢ olur.                                                                                                                                                     

Təxəyyülün  təfəkkürlə  əlaqəsi  onda  ifadə  edilir  ki, 

təxəyyül  də  varlığın  özünəməxsus  Ģəkildə  inikasıdır.  Lakin 

təfəkkür  bir  psixi  proses  kimi  varlığı,  aləmi  anlayıĢlarla 

əməliyyat  aparmaq vasitəsi  ilə əks etdirirsə, təxəyyül varlığı 

konkret  obrazlı  formada  əks  etdirir.  Biz  bu  cəhəti  alimin  və 

yazıçının  fəaliyyətində  aydın  Ģəkildə  görə  bilərik.  Alim  də, 

yazıçı  da  varlığı  əks  etdirir,  lakin  biri  məntiqi  dəlillərlə, 

sübutlarla,  digəri  isə  təxəyyülün  köməyi  ilə,  yaratdığı 

obrazlarla. 

       Təxəyyül bir psixi proses kimi, təbii ki, müəyyən fizioloji 

proseslərlə, beyinin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Burada ilk növbədə 

insan  beyninin  analitik-sintetik  fəaliyyəti  mühüm  əhəmiyyət 

daĢıyır.  

Belə  ki,  insan  öz  praktik,  əməli  fəaliyyətində  varlığın 

cisim və hadisələrini tərkib elementlərinə ayırır. 

Məhz  bu  elementlər  sonradan  baĢqa  bir,  yeni  qaydada 

birləĢdirilir, yeni surətlər yaradılır. Varlıq, aləm bu surətlərdə 

əks etdirilir. 

Təxəyyül 

surətlərinin 

yaranmasının 

fizioloji 

mexanizmində  əvvəllər  beyində  yaranmıĢ  müvəqqəti  sinir 

rabitələrinin  yenidən,  yeni  qaydada  birləĢməsi  və  canlanması 

dayanır. 

Əlbəttə  yeni  birləĢmələrin,  assosiasiyaların  yaranması 

üçün mövcud, əvvəlki rabitələrin dissosiasiyası zəruridir. 

N ə z ə r ə   a l s a q   k i ,   t ə x ə y y ü l   a l i   p s i x i    

f u n k s i y a d ı r ,   d e m ə k ,   t ə x ə y y ü l ü n   f i z i o l o j i  

m e x a n i z m i n d ə  

b a Ģ  


b e y i n  

y a r ı m k ü r ə l ə r i  

q a b a ğ ı n d a     g e d ə n   p r o s e s l ə r   d a y a n m a l ı d ı r .  

L a k i n   p s i x o l o q l a r d a n   R . S . N e m o v u n   d e d i y i    

k i m i ,   b a Ģ - b e y i n   q a b ı ğ ı n ı n     t ə x ə y y ü l l ə   b a ğ l ı  

o l a n  

f ə a l i y y ə t i  

l a z ı m i  

d ə r ə c ə d ə  

ö y r ə n i l m ə m i Ģ d i r .   S o n   z a m a n l a r d a   t ə x ə y y ü l  

f ə a l i y y ə t i n i n  

b e y n i n  

a Ģ a ğ ı  

 

Ģ ö b ə s i n i n  



f ə a l i y y ə t i   i l ə   b a ğ l ı l ı ğ ı   b a r ə d ə   f ə r z i y ə l ə r  




Dostları ilə paylaş:
1   ...   106   107   108   109   110   111   112   113   ...   219


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©genderi.org 2017
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə